Sớm 27/3 – ngày mà các đại học Ivy League trả kết quả, Nguyễn Quang Anh, học sinh trường Quốc tế St. Paul Hà Nội, hồi hộp ngồi trước màn hình máy tính. Nộp hồ sơ vào 5 trường ở nhóm này, nam sinh nhận bốn thông báo trượt. Ngỡ cơ hội đã khép lại, Quang Anh bất ngờ khi mở lá thư cuối từ Đại học Cornell và thấy dòng chữ “Congratulations” (Chúc mừng).
“Em vỡ òa”, Quang Anh nói.
Cornell hiện đứng thứ 12 trên bảng xếp hạng đại học Mỹ, với tỷ lệ chấp nhận 8%, theo US News. Ngoài trường này, Quang Anh cũng đỗ Đại học Nam California (top 28) và Đại học California ở San Diego (top 29).
Có định hướng du học từ những năm cuối THCS, Quang Anh đặt mục tiêu vào lớp chuyên Anh, trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam (Ams), nhưng trượt. Dù buồn vì “cú vấp” này, em không để tâm trạng ủ ê kéo dài, mà quyết định nhập học trường Quốc tế St. Paul Hà Nội, điều chỉnh lại lộ trình của mình.
Quang Anh theo học 10 môn AP (Advanced Placement) – chương trình nâng cao dành cho học sinh THPT, tập trung lĩnh vực khoa học tự nhiên như Giải tích, Khoa học môi trường, Sinh học, Vật lý và Hóa học. Kết quả, em đạt điểm tuyệt đối 5/5 ở bốn môn, còn lại đều được 4/5 điểm. Quang Anh cũng thi và đạt SAT 1540/1600, IELTS 8.0 khi còn học lớp 11.
Nam sinh nhìn nhận học các môn AP giúp sớm tiếp cận với kiến thức đại cương ở đại học, đồng thời nhận ra mình không thích Kỹ thuật cơ khí như định hướng. Thay vào đó, em thấy hứng thú với Kỹ thuật môi trường – lĩnh vực có thể ứng dụng khoa học để giải quyết các vấn đề phát triển bền vững.
Xác định được ngành học, Quang Anh có hướng hoạt động ngoại khóa rõ ràng hơn chứ không dàn trải như trước. Nam sinh tâm đắc với dự án chế tạo drone (máy bay không người lái) đo độ ô nhiễm không khí, tham gia cùng các sinh viên, giảng viên trường Đại học Thủy lợi vào giữa năm 2025.
Em kể được học lắp rắp drone, tìm hiểu về cảm biến và cách lập trình thu thập dữ liệu. Nam sinh thấy drone có thể áp dụng để giải quyết nhiều khâu trong các dự án về môi trường.
“Em không chỉ tham gia cho có, mà thực sự muốn hiểu về các giải pháp bảo vệ, phát triển môi trường bền vững”, nam sinh nói.
Những trải nghiệm thực tế trở thành chất liệu cho bài luận chính của Quang Anh. Nam sinh mở đầu bằng câu chuyện mà mình thấy thường ngày: ô nhiễm không khí ở Hà Nội, với hình ảnh bầu trời mờ đục do bụi mịn. Từ đó, Quang Anh bày tỏ khao khát được học về Kỹ thuật môi trường, để tìm ra giải pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững.
Giai đoạn sát hạn nộp hồ sơ là lúc Quang Anh chịu nhiều áp lực nhất, bởi ngoài học tập còn lo hoạt động ngoại khóa và viết luận, việc nào cũng “cần làm ngay”.
Em chia nhỏ công việc theo thứ tự ưu tiên, tập trung xử lý dứt điểm từng phần. Có những buổi, nam sinh chỉ viết luận, không làm thêm việc khác để tập trung.
Tự đánh giá, Quang Anh thấy điểm mạnh trong hồ sơ là “kể được một câu chuyện hay”, bài luận và hoạt động thể hiện rõ định hướng và mục tiêu khi tới Mỹ. Nam sinh cũng học thêm 4 môn AP khác, liên quan trực tiếp tới ngành Kỹ thuật môi trường để bắt nhịp chương trình đại học tốt hơn.
Thầy Gus Marantos, Cố vấn hướng nghiệp đại học, Điều phối viên chương trình AP của trường St. Paul, đánh giá Quang Anh trong nhóm học giỏi nhất trường bởi sự tò mò và kỷ luật.
“Các đại học Mỹ thích những học sinh dám thử thách bản thân. Quang Anh đã chứng minh được năng lực ở trình độ đại học ngay từ khi chưa tốt nghiệp phổ thông”, thầy Gus nhận xét.
Nhìn lại hành trình đã qua, Quang Anh cho rằng trượt trường chuyên không phải là thất bại mà là bước ngoặt quan trọng.
“Miễn là không từ bỏ, sẽ luôn có con đường khác để theo đuổi mục tiêu”, nam sinh đúc rút. Sau khi tốt nghiệp tại Mỹ, em dự định trở về Việt Nam, tham gia vào các dự án phát triển bền vững.
Ngày 26/4, cuộc thi quý II Đường lên đỉnh Olympia được phát sóng với màn tranh tài của 4 thí sinh: Lý Thái Dương (THPT chuyên Hùng Vương, Phú Thọ), Đoàn Trí Anh (THPT Đan Phượng, Hà Nội), Nguyễn Sư Minh Khôi (THPT Đông Hà, Quảng Trị) và Trần Nguyên Đức (THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, Hà Nội).
Trước khi bước vào cuộc thi, Thái Dương chia sẻ động lực lớn nhất là dòng máu người Phú Thọ. Ngày phát sóng lượt thi quý đúng dịp Giỗ tổ Hùng Vương (10/3 âm lịch) nên em hy vọng mang cầu truyền hình trận chung kết về quê hương.
Ở phần thi Khởi động, mỗi thí sinh trải qua lượt thi cá nhân (6 câu hỏi) và thi chung (15 câu), nội dung về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, văn hóa - thể thao - nghệ thuật, sự kiện...
Trí Anh gây ấn tượng khi trả lời đúng 5/6 câu hỏi cá nhân, trong khi Minh Khôi, Thái Dương và Nguyên Đức chỉ đúng 1-3 câu.
Đến lượt thi chung, Trí Anh và Minh Khôi vượt trội về số lượt bấm chuông giành quyền trả lời. Tuy nhiên, cả hai đều chưa tận dụng hiệu quả. Khép lại phần thi này, Trí Anh vẫn dẫn đầu với 45 điểm. Bám sát là Minh Khôi với 30 điểm. Thái Dương và Nguyên Đức lần lượt có 15 điểm và 10 điểm.
Bước ngoặt của trận đấu đến ở phần thi Vượt chướng ngại vật. Các thí sinh phải tìm từ khóa gồm 25 chữ cái thông qua 4 từ hàng ngang và các góc hình ảnh gợi ý.
Chỉ vài giây sau khi MC đọc câu hỏi cho hàng ngang đầu tiên, Thái Dương bất ngờ bấm chuông và đưa ra đáp án cho chướng ngại vật là "Không có gì quý hơn độc lập, tự do".
Dương giải thích dữ kiện giúp em suy luận là đáp án cho câu hỏi đầu tiên về quảng trường mang tên một danh nhân Việt Nam, được khánh thành ngày 29/7/2025 tại Nga. Các khán giả ở trường quay từ thảng thốt khi nghe Dương bấm chuông đến vỡ òa khi MC thông báo câu trả lời của em chính xác.
Sau phần thi này, ngôi đầu đoàn leo núi đổi chủ. Thái Dương vươn lên với 75 điểm, ba thí sinh còn lại không thay đổi điểm số.
Đến phần thi Tăng tốc, các thí sinh chỉ tận dụng được 3 trong 4 cơ hội ghi điểm. Câu hỏi về các quốc gia có dân số trên 100 triệu người khiến cả 4 em bó tay. Thái Dương duy trì phong độ ổn định khi ghi thêm 90 điểm, củng cố ngôi đầu với 165 điểm. Nguyên Đức cải thiện đáng kể thành tích, vươn lên vị trí thứ hai với 90 điểm. Trong khi đó, Trí Anh có 85 điểm, Minh Khôi sở hữu 60 điểm.
Bước vào phần thi Về đích, Thái Dương lựa chọn chiến thuật an toàn với ba câu hỏi 20 điểm. Em ghi thêm 40 điểm nhưng để Trí Anh giành 20 điểm nên khép lại lượt thi của mình với 185 điểm.
Đang có 105 điểm, Trí Anh chọn gói câu hỏi 80 điểm. Nam sinh chỉ trả lời đúng một câu 30 điểm nhưng cũng mất tương đương khi Nguyên Đức giành quyền trả lời ở một câu. Cuối cùng, nam sinh bảo toàn điểm số 105.
Lượt thi của Nguyên Đức diễn ra kịch tính. Em chọn gói câu hỏi 70 điểm khi đang có 120 điểm. Đức trả lời đúng hai câu và tận dụng hiệu quả ngôi sao hy vọng để vươn lên dẫn đầu với 190 điểm.
Bị Nguyên Đức vượt mặt, Thái Dương cố gắng giành điểm trong lượt thi của Minh Khôi để lấy lại vị trí dẫn đầu. Em hai lần bấm chuông giành quyền trả lời. Lần thứ nhất, Dương trả lời đúng, ghi thêm 30 điểm, vươn lên với 215 điểm.
Lần thứ hai, cả em và Nguyên Đức đều nhấn chuông. Thái Dương bấm chuông nhanh hơn nhưng câu trả lời chưa chính xác nên bị trừ 15 điểm.
Với số điểm chung cuộc 200 điểm, hơn Nguyên Đức 10 điểm, Thái Dương giành vòng nguyệt quế.
Thái Dương và người chiến thắng cuộc thi quý I - Gia Bảo (THPT chuyên Lê Quý Đôn - Đông Hải, Khánh Hòa), là hai thí sinh đầu tiên của trận chung kết năm 26 của Đường lên đỉnh Olympia.
Cú rẽ ngang ở tuổi ngoài 20 ấy đã đưa ông trở thành người giải mã thành công cấu trúc nguyên tử của ribosome, giành giải Nobel Hóa học năm 2009.
Venkatraman Ramakrishnan sinh năm 1952 tại Chidambaram, một thị trấn ở bang Tamil Nadu, miền nam Ấn Độ. Cha mẹ ông đều là nhà khoa học. Ngày nhỏ, do cha mẹ thường xuyên đi công tác và nghiên cứu xa, ông được ông bà và dì nuôi dưỡng.
Thời trung học, ông từng tụt từ nhóm đầu xuống gần cuối lớp do mải đọc tiểu thuyết, chơi đùa và mơ mộng. Chỉ sau khi gặp thầy giáo dạy toán và khoa học T.C. Patel, Ramakrishnan mới tìm lại niềm vui học tập. Hai năm cuối phổ thông, ông bứt tốc và tốt nghiệp với vị trí thứ hai toàn trường.
Tuy vậy, ông trượt kỳ thi vào các Viện Công nghệ Ấn Độ (IIT). Năm 16 tuổi, Ramakrishnan vào học ngành Vật lý tại Đại học Maharaja Sayajirao. Ba năm sau, ông sang Mỹ học tiến sĩ tại Đại học Ohio và lấy bằng vào năm 1976. Nhưng càng đi sâu vào Vật lý lý thuyết, ông càng cảm thấy mình đang chọn sai ngành.
"Tháng nào tôi cũng đọc tạp chí Scientific American và thấy Sinh học đang có những khám phá tuyệt vời", ông kể.
Quyết định rẽ hướng sang Sinh học ở tuổi ngoài 20 khiến ông trở thành "kẻ tay ngang" trong mắt nhiều người. Không có kiến thức nền tảng, Ramakrishnan bắt đầu lại gần như từ số 0. Ông tham gia các lớp học sinh học cơ bản: di truyền học, hóa sinh, và sinh học phân tử; rồi chuyển sang nghiên cứu tại Đại học California, San Diego.
Năm 1978, tại Đại học Yale, Ramakrishnan bắt đầu nghiên cứu ribosome - bào quan xuất hiện trong tất cả các tế bào của sinh vật sống. Chúng thực hiện quá trình sinh tổng hợp protein của tế bào. Các ribosome được cấu tạo từ các rARN và ribosome protein. Chúng dịch mã mARN thành chuỗi polypeptide (đơn vị cấu thành protein). Ribosome được xem như là nhà máy tổng hợp protein dựa trên các thông tin di truyền của gene.
Nhưng vào thời điểm đó, ribosome gần như là một bí ẩn. Nó quá lớn, quá phức tạp, gồm hàng trăm nghìn nguyên tử. Nhiều người tin rằng việc nhìn thấy cấu trúc đầy đủ của nó là điều không thể.
Song, Ramakrishnan vẫn bị cuốn hút. "Điều hấp dẫn nhất ở chỗ đây là một vấn đề nền tảng của sinh học. Chỉ cần tiến thêm được một chút thôi, chúng tôi cũng thấy những gì mình làm là xứng đáng", ông nói.
Suốt hơn 20 năm, ông đi qua nhiều phòng thí nghiệm, từ Oak Ridge, Brookhaven đến Đại học Utah, cuối cùng là Phòng thí nghiệm Sinh học Phân tử MRC ở Cambridge, Anh. Ở mỗi nơi, ông đều tiếp tục "gặm nhấm" bài toán ribosome.
Năm 1999, Ramakrishnan ở lại Cambridge, chấp nhận sống xa gia đình để tập trung toàn lực vào việc giải cấu trúc tiểu đơn vị 30S của ribosome - phần then chốt trong việc đọc thông tin di truyền, đánh cược toàn bộ sự nghiệp vào một dự án mà nhiều người cho là "điên rồ".
Khi ấy, nhiều nhóm nghiên cứu lớn trên thế giới cũng đang chạy đua giải mã ribosome. Nhóm của Ramakrishnan làm việc gần như không nghỉ. Đầu năm 2000, họ làm đông lạnh hơn 1.000 tinh thể, chia ca 12 tiếng trong phòng thí nghiệm, thức trắng nhiều đêm tại các máy gia tốc synchrotron để thu thập dữ liệu.
Khi nhìn thấy những tín hiệu đầu tiên đủ rõ để xác định vị trí các nguyên tử, Ramakrishnan nhảy cẫng lên giữa phòng làm việc. "Chúng ta sẽ nổi tiếng!", ông hét lên.
Chỉ vài tuần sau, nhóm hoàn thành mô hình nguyên tử đầu tiên của tiểu đơn vị 30S. Lần đầu tiên trong lịch sử, con người có thể nhìn thấy chi tiết cách ribosome hoạt động.
Khám phá này nhanh chóng được công bố trên tạp chí Nature và gây chấn động giới khoa học. Nó không chỉ giải quyết một trong những câu hỏi đau đầu nhất của sinh học mà còn giúp lý giải cách nhiều loại kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn.
Nhiều loại kháng sinh hoạt động bằng cách bám vào ribosome của vi khuẩn, ngăn chúng tạo ra protein. Nhờ cấu trúc mà Ramakrishnan và đồng nghiệp giải mã, các nhà nghiên cứu có thể quan sát trực tiếp vị trí của kháng sinh trên ribosome. Từ đó, họ hiểu vì sao vi khuẩn kháng thuốc và có thể thiết kế các loại kháng sinh mới hiệu quả hơn. Một số thuốc phát triển theo hướng này đã bước vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng.
Năm 2009, Ramakrishnan cùng hai cộng sự là Tom Steitz và Ada Yonath nhận giải Nobel Hóa học cho "những nghiên cứu về cấu trúc và chức năng của ribosome".
Sáng ngày công bố giải Nobel Hóa học, Ramakrishnan đến phòng thí nghiệm trong tâm trạng cáu kỉnh vì xe đạp bị thủng lốp. Khi nhận được điện thoại từ Thụy Điển, ông thậm chí còn tưởng đó là một trò đùa và khen người gọi có "giọng Thụy Điển rất chuẩn". Chỉ đến khi nghe giọng của Måns Ehrenberg, thành viên Hội đồng Nobel mà ông quen biết, Ramakrishnan mới tin đó là sự thật.
Dù nhận giải thưởng danh giá nhất thế giới, ông chưa bao giờ coi Nobel là đích đến.
"Sau cùng, giải Nobel không chỉ là sự ghi nhận cho những gì tôi đã làm, mà còn là lời nhắc rằng tôi phải tiếp tục đi tìm những câu hỏi mới", ông nói.
Năm 2010, Chính phủ Ấn Độ trao cho ông huân chương Padma Vibhushan - phần thưởng dân sự cao quý thứ hai của nước này. Ông được phong tước hiệp sĩ tại Anh. Hiện ở tuổi ngoài 70, Ramakrishnan vẫn tiếp tục nghiên cứu, viết sách.
