Trước hết, xin tóm tắt lại một chút về con trĩ sao. Trước năm 2020, trĩ sao Việt Nam (Rheinardia ocellata) và trĩ sao Malayan (Rheinardia nigrescens) được xếp chung với nhau. Mà trĩ sao Malayan bên Malaysia thì quá nhiều, nên không được xếp vào loài nguy cấp trong Sách Đỏ.
Sau đó các nhà khoa học đã phân ra làm hai, vì bản chất nó khác nhau, ví dụ trĩ sao Việt Nam có cái mỏ màu hồng, còn trĩ sao Malayan có mỏ màu trắng. Từ đó trĩ sao Việt Nam được xếp vào loài cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ của IUCN.
Bẫy nó, nhẹ nhất cũng phải 5 năm tù theo luật hình sự Việt Nam. Còn các nhà khoa học thì cho biết hơn chục năm nay, không còn ai nhìn thấy trĩ sao Việt Nam trong môi trường tự nhiên.
Ấy vậy mà trong vòng một tháng nay, đã có tầm 15 người chụp được trĩ sao Việt Nam trong rừng (tôi may mắn là người thứ 13 chụp được nó). Tất cả là nhờ vào Nguyễn Khắc Toàn và Nguyễn Khánh Nhân, hai chàng trai sinh năm 1992 ở An Lão.
Toàn và Nhân là đôi bạn thân, học chung với nhau đến hết cấp 3. Sau đó cả hai cùng về Phú Yên, Toàn học cao đẳng xây dựng, còn Nhân thì cao đẳng công nghệ thông tin.
Tốt nghiệp, cả hai cùng khăn gói vào miền đất hứa - TP.HCM lập nghiệp. Nhưng đời không như là mơ. Hai bạn làm đủ nghề để nuôi thân. Và rồi đại dịch ập đến, không trụ nổi, cả hai cùng quay về quê nhà.
Về quê thì biết làm gì, khi An Lão là một vùng quê nghèo của tỉnh Bình Định (nay là Gia Lai). Ngoài việc phụ giúp gia đình chăm sóc mấy khoảnh lúa rẫy, trồng keo, đôi bạn cùng quay lại nghề đi rừng lấy mật ong - một công việc họ đã quen từ hồi học cấp 2.
Mật ong khoái 600.000 đồng/lít, mật ong rú (có nơi gọi là ong dú) 1,2 triệu đồng/lít chỉ có bán cho người ở thành thị chứ vùng quê mấy ai mua. Thế nên Toàn và Nhân lập ra trang “Đại ngàn ơi” trên YouTube để quảng cáo mật ong xịn của mình.
Dĩ nhiên để cho hấp dẫn, đâu chỉ có rao bán mật, đôi lúc có cái gì hay của rừng, họ cũng tung lên “Đại ngàn ơi”. Và năm 2022, trong một lần đi rừng lấy mật, họ thấy một con chim cực đẹp, đuôi dài thướt tha, trắng muốt, và thế là quay clip đưa lên.
Ồ, đó là con chim thiên đường trắng! Một số tay máy chụp ảnh chim hoang dã như Hứa Tuấn, Huỳnh Thanh Danh… tình cờ xem và liên lạc với Toàn và Nhân. Và cũng bắt đầu từ đấy, cả hai có thêm một nguồn thu nhập tốt hơn đi lấy mật ong, đó là làm hướng dẫn đưa các tay máy đi chụp chim.
Và cũng từ đó, cả hai chú ý đến chim hoang dã hơn, chứ không chỉ là ong. Trong những lần đi rừng, Toàn và Nhân có nhặt được những chiếc lông chim cực đẹp, dài thượt. Đem về hỏi những người đồng bào Bana thì mọi người cho biết đó là con Cà Woăng (ghi theo cách phát âm của họ theo hệ ngôn ngữ Môn Khmer). Và người Bana gọi nó là Cà Woăng dựa theo tiếng kêu của nó (tiếng kêu như công, rất to).
Nhưng con Cà Woăng sống ở đâu, vùng sinh cảnh nơi nó thường sống là như thế nào? Toàn kể: "Mọi người cho tụi em biết là loài này khi đến mùa sinh sản thì lông đuôi con trống mọc ra rất dài, và nó sẽ dọn một bãi trống để tán tỉnh con mái. Thế là bọn em đi tìm những bãi trống và tìm dấu nó. Tuy nhiên giữa núi rừng mênh mông, bãi trống thì nhiều, thật là bóng chim tăm cá”.
Đến 2025, Toàn và Nhân quyết định mua 2 chiếc bẫy ảnh đặt ở các bãi trống để theo dõi. Sau nhiều lần chả thấy gì, cuối cùng cũng có kết quả: Tháng 12-2025, bẫy ảnh đã ghi lại hình ảnh một con trống có đuôi dài tầm hơn một mét.
Cứ thế, cả hai kiên trì theo dõi, rồi rải bắp, đậu phộng cho nó ăn. Càng ngày nó xuất hiện càng nhiều hơn, đuôi cũng dài hơn và đến hiện nay là giai đoạn hoàn thiện nhất với bộ lông đuôi dài tầm 2 mét hơn (đây là loài có lông đuôi dài nhất trong thế giới chim muông).
Tuy nhiên nó vẫn rất nhát, chỉ xuất hiện khi chiều muộn, và một lần ra chỉ kéo dài tầm 5 phút. Hôm 27-4, tôi đi chụp nó may mắn được diện kiến 8 phút, mà Toàn bảo “lâu nhất rồi đó chú”!
Clip Toàn và Nhân cung cấp cho Tuổi Trẻ những đoạn quay ngắn ghi nhận trĩ sao vào cuối năm 2025, khi đuôi của nó chỉ tầm hơn 1m. Trong đó có cảnh nó nhảy múa rất đẹp, cất tiếng kêu vang vọng núi rừng và đoạn cuối của clip là hình ảnh của trĩ sao trống cuối tháng 4-2026 đã trổ mã hoàn chỉnh
Trong mấy lần đi cùng Toàn và Nhân, cả hai thẳng thắn: "Hồi bọn cháu còn nhỏ, nói thiệt rừng ở đây là nguồn sống chính của mọi người, từ lấy gỗ đến săn bắt thú. Nhưng bây giờ thì giảm rất nhiều rồi. Ngay bọn cháu đi lấy mật ong cũng chỉ lấy 2/3 tổ thôi, để nó còn mà khai thác chứ không vét sạch như xưa”.
Rừng ngày nay mang lại những món lợi tuy nhỏ nhưng bền vững. Sau khi sáp nhập tỉnh, huyện An Lão nay thành 4 xã là An Lão, An Hòa, An Vinh và An Toàn. Trong đó xã An Toàn rất quen thuộc với dân đi phượt, khi nơi đây có rừng đặc dụng An Toàn, nơi bắt đầu cho cung trekking đi thác K50 đẹp nổi tiếng.
Và bây giờ nó còn nổi hơn nữa với sự xuất hiện của loài trĩ sao quý hiếm, mà theo Toàn và Nhân: “Theo dõi những tiếng kêu của nó, tụi cháu tin rằng ít nhất phải có 3, 4 cặp trĩ sao đang sống ở vùng này”.
Toàn cũng cho biết sau khi phát hiện trĩ sao, họ đã báo cho Ban quản lý rừng đặc dụng An Toàn, và “các anh ấy khuyến khích bọn cháu cứ tổ chức cho các tay máy vào chụp ảnh để thông tin đến cho mọi người biết và ban quản lý cũng không cần thu phí, miễn là tụi cháu phải đảm bảo các quy định bảo vệ rừng”.
Hai bạn chia sẻ người đồng bào Bana ở đây giờ cũng không đi bẫy con Cà Woăng nữa, vì ban quản lý rừng đặc dụng cũng thường xuyên nhắc nhở rằng đụng vào những con vật quý hiếm rất dễ… đi tù.
Bất cứ chuyến vào rừng nào, dù là chụp trĩ sao hay đi lấy mật, hai chàng trai trẻ này đều thành kính thắp hương, bày biện mâm lễ vật trái cây cúng Thần rừng. Cả hai cho biết đó không phải là mê tín, mà là một sự nghiêm cẩn với rừng thiêng để mình luôn cẩn trọng.
Tiếp xúc với Toàn và Nhân, tôi chợt nhớ đến một nhân vật, đó là ông Trương Cảm ở Vườn quốc gia Bạch Mã, người có thể nhái tiếng của hơn 100 loài chim. Đi với ông, thật thú vị khi chả cần loa hay clip nhại tiếng nào, chỉ cần ông huýt vài tiếng là chim nhảy ra trên đường mòn cho mình ngắm!
Thời trẻ, ông Cảm cũng là một thợ rừng, mà ông cười nói thẳng “ngày trước mình là lâm tặc”. Nhưng giờ thì ông bảo vệ rừng, và hơn cả thế, còn là một nhân tố quyến rũ để mọi người đến với rừng và thêm yêu thiên nhiên.
Những chàng trai như Toàn và Nhân cũng thế. Từ mưu sinh giữa rừng, họ dần gắn bó, hiểu và trân trọng hơn những gì mình từng xem là nguồn sống. Và khi đã yêu, việc chuyển sang gìn giữ, bảo vệ rừng dường như không còn là lựa chọn, mà là điều tự nhiên phải đến.
Tin Gốc: Tuổi Trẻ
