Pon Doikam phát hiện những cục máu dính trên khăn giấy khi xì mũi sau nhiều giờ bán dừa trong bầu không khí bị ô nhiễm ở Chiang Mai. “Cảm giác như mắc kẹt trong khói”, người bán dừa 36 tuổi nói.
Tình trạng đốt nương rẫy theo mùa, cháy rừng và các kiểu thời tiết đặc thù tạo nên “mùa ô nhiễm” hàng năm. Một số khu vực ở miền bắc Thái Lan xuất hiện hiện tượng sương mù dày đặc – điều người dân địa phương cho rằng “chưa từng có”. “Tôi sống ở Chiang Mai từ khi còn nhỏ, và đây là tình trạng tồi tệ nhất từ trước đến nay,” Pon nói. “Nhưng tôi không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải ra đường kiếm sống hàng ngày”.
Trong tuần đầu tiên của tháng 4, Chiang Mai, thành phố lớn thứ hai của Thái Lan, thường xuyên đứng đầu danh sách những thành phố lớn ô nhiễm nhất thế giới trên chuyên trang IQAir.
Tại thị trấn Pai, nơi nổi tiếng với thiên nhiên xanh, nồng độ bụi mịn PM2.5 có thời điểm vượt 900 microgram/m3, gấp 60 lần mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Địa hình đồi núi cũng khiến khói bụi khó thoát ra ngoài và gây khó khăn cho việc tiếp cận các điểm cháy rừng.
AFP ghi nhận nhiều đám cháy rừng bùng phát trên sườn đồi và dọc các con đường giữa Pai và Chiang Mai. Các lính cứu hỏa tình nguyện như anh Maitree Nuanja đang nỗ lực làm việc với nguồn lực hạn chế, chủ yếu dựa vào đồ quyên góp như nước uống và khẩu trang.
Theo lời Maitree Nuanja, trung tâm kiểm soát cháy rừng chỉ cung cấp 20 lít nhiên liệu và cho mượn máy thổi lá. Khi mùa cháy rừng kết thúc họ phải trả lại. “Trời tối và mờ mịt đến mức không ai có thể nhìn thấy gì, tình trạng này đã kéo dài quá lâu”, Maitree nói. Anh cũng lo sợ ngôi nhà cạnh rừng của mình bị cháy lan và các vấn đề về sức khỏe của bản thân.
Hôm 1/4, một lính cứu hỏa tình nguyện đã tử vong. Giới chức địa phương cho biết nạn nhân nghi bị kiệt sức do nắng nóng và các bệnh lý nền.
Để bảo vệ nhóm người dễ tổn thương như có bệnh nền, người già và trẻ em, chính quyền Chiang Mai lắp đặt hàng trăm “phòng không bụi”, trang bị máy lọc không khí và hệ thống áp suất dương để ngăn không khí ô nhiễm.
Bà Watwilai Chaiwan, 82 tuổi, một y tá nghỉ hưu trong viện dưỡng lão ở Chiang Mai, cho biết ô nhiễm khiến bà sợ ra ngoài vì hay bị chóng mặt và đau nửa đầu. “Đây là vấn đề với người già. Bạn phải đeo khẩu trang toàn thời gian khi hít thở bầu không khí này”, bà nói.
Một số quận ở Chiang Mai đã ban bố tình trạng thảm họa để đẩy nhanh hỗ trợ tài chính.
Ô nhiễm cũng khiến khách du lịch rời bỏ Chiang Mai. Anh Chakkrawat Wichitchaisilp, một tài xế xe tuk-tuk, cho biết đường phố vắng lặng lạ thường so với sự nhộn nhịp của tháng 3 và tháng 4 hàng năm.
Từ một điểm quan sát nhìn ra Chiang Mai, thành phố gần như bị che khuất hoàn toàn, chỉ còn những đường nét mờ ảo của các ngọn đồi hiện ra qua lớp sương mù và mặt trời màu cam nhạt treo lơ lửng trên bầu trời. Martin Astill, 57 tuổi, một du khách Anh, nói: “Tôi đã chụp ảnh từ chính vị trí này và bầu trời khi đó xanh trong vắt thật tuyệt đẹp”.
Siu H'tam sinh ra trong một gia đình người Jrai ở xã Ia Dơk, huyện Đức Cơ. Bố em, anh Rơ Mah Nam, 42 tuổi, trước làm cán bộ xã. Từ năm 2025, khi xã sáp nhập theo Nghị định 178, anh nhận trợ cấp nghỉ việc rồi về làm rẫy. Mẹ em, chị Siu H'ơch, phải cắt cụt một chân sau bạo bệnh 10 năm trước nên chỉ quanh quẩn lo nội trợ. Thu nhập của cả nhà phụ thuộc vào rẫy cà phê.
Đầu năm 2026, H'tam liên tục sốt cao, đau nhức xương khớp về đêm. Sau thời gian tự mua thuốc uống không giảm, gia đình đưa em đến Bệnh viện Nhi tỉnh Gia Lai, rồi chuyển tuyến vào Bệnh viện Nhi đồng 2, TP HCM. Bác sĩ chẩn đoán em mắc ung thư máu (bạch cầu cấp dòng lympho B). Phác đồ điều trị dự kiến kéo dài gần ba năm.
"Nghe hai chữ ung thư, vợ chồng tôi bủn rủn, suy sụp nhưng quyết định giấu con", anh Nam kể. Tuy nhiên, qua những lần tình cờ nghe bố mẹ bàn bạc về chi phí điều trị lấy từ khoản tiền trợ cấp nghỉ việc, H'tam dần biết chuyện.
Trong chuyến xe khách vào TP HCM nhập viện, nhìn mẹ trở mình vì vết thương ở chân đau nhức, H'tam nói với bố mẹ rằng em thấy mình là một gánh nặng, xin được về nhà và khuyên bố mẹ sinh em bé khác thay vì chữa trị cho em. Nghe con nói, anh Nam cho biết hai vợ chồng chỉ biết im lặng.
Đầu tháng 4, H'tam trải qua đợt hóa trị đầu tiên khiến cơ thể suy kiệt, nôn ói và rụng tóc. Có lúc đau đớn, cô bé 12 tuổi lại hỏi lý do bố mẹ sinh mình ra. "Con là sinh mạng của bố mẹ", anh Nam xoa đầu con gái nói.
Đến đợt vào thuốc thứ hai, chị H'ơch về quê, anh Nam ở lại viện một mình chăm con. Hàng ngày, anh cho con xem video, kể chuyện bản làng để con quên mệt mỏi, động viên con sớm khỏe để về đi học. Dần dần, H'tam chịu ăn uống và bắt đầu đáp ứng phác đồ.
Tuy nhiên, gia đình đang đối mặt với khó khăn lớn về kinh tế. Khoản tiền tiết kiệm và trợ cấp hơn 50 triệu đồng đã cạn. Chi phí các xét nghiệm ban đầu hết 12 triệu đồng, chưa kể một số thuốc đặc trị giá 20 triệu đồng mỗi mũi tiêm. Trong lúc bế tắc, người bố 42 tuổi cho biết đang rao bán căn nhà mái tôn - tài sản cuối cùng ở quê để tiếp tục chữa trị cho con.
"Chỉ cần còn được thấy con, vợ chồng tôi cỡ nào cũng cố", anh Nam nói.
Ngày 5/5, Bệnh viện Đa khoa khu vực Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, cho biết chỉ trong vòng 1 tháng, bệnh viện này tiếp nhận 9 bệnh nhân bị ngộ độc vì ăn ve sầu.
Các bệnh nhân bị ngộ độc chủ yếu ở các xã Hướng Phùng, Lìa, Tân Lập, Khe Sanh (tỉnh Quảng Trị); trong đó, bệnh nhân nhỏ tuổi nhất là 17 tuổi, lớn tuổi nhất 86 tuổi.
Điều đáng nói thời điểm này, ve sầu xuất hiện khá nhiều và nhiều người bắt loài này mang về để chế biến thành nhiều món ăn.
Theo Bệnh viện Đa khoa khu vực Hướng Hoá, bệnh nhân bị ngộ độc vì ăn ve sầu có biểu hiện đau bụng, sốt, tiêu chảy, nôn, nổi mẩn đỏ, nặng hơn thì khó thở và nếu không chữa trị kịp thời có thể dẫn tới tử vong.
Bác sĩ Nguyễn Việt Đức, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa khu vực Hướng Hóa (Quảng Trị) cho biết, thời gian qua đơn vị tiếp nhận, điều trị cho nhiều trường hợp ngộ độc sau khi ăn ve sầu.
Bác sĩ Đức cho rằng, nguyên nhân khiến người dân bị ngộ độc khi ăn ve sầu và nhộng ve sầu là do ve sầu chui dưới lòng đất nên dễ mang nhiều mầm bệnh nguy hiểm. Khi gặp nhiệt độ, độ ẩm và môi trường sinh trưởng thích hợp, các bào tử nấm lây nhiễm và ấu trùng sẽ sinh sôi nảy nở dữ dội, biến cơ thể của côn trùng và ấu trùng thành ổ chứa đầy sợi nấm độc.
Ấu trùng bị các bào tử nấm độc này giết chết nhưng vẫn giữ nguyên hình dáng bên ngoài nên nhiều người không nhận ra. Ngoài ra, protein trong ve sầu có thể gây sốc phản vệ, dị ứng nghiêm trọng.
Giám đốc Bệnh viện Đa khoa khu vực Hướng Hóa BS Nguyễn Việt Đức khuyến cáo, người dân không nên ăn ve sầu. Bởi dù thực hiện biện pháp sơ chế, chế biến nào vẫn có thể gây ngộ độc cho người.
Khi không may ăn phải ve sầu, nếu xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ ngộ độc như chóng mặt, nôn mửa, co giật chân tay, cứng hàm, lú lẫn,… cần nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ, xử trí kịp thời.
Kinh tế suy thoái và đồng won mất giá khiến nhóm tuổi 20-30 tại Hàn Quốc phải thay đổi thói quen tiêu dùng. Họ chuyển sang "jjantech" - xu hướng kết hợp thắt lưng buộc bụng và sử dụng công nghệ để tối ưu khoản tiền tiết kiệm.
Để cắt giảm chi tiêu, những người trẻ lập ra các cộng đồng trực tuyến mang tên "phòng chat ăn mày" nhằm giám sát chi tiêu của nhau hay xây dựng các "bản đồ ăn mày" nhằm tìm kiếm điểm ăn uống rẻ nhất. Tại các nền tảng như KakaoTalk, thành viên công khai nhật ký chi tiêu hàng ngày. Khi một người dự định mua túi trà xanh giá 3.100 won, nhóm sẽ khuyên pha lại nhiều lần để dùng. Khi có người định chi 75.000 won (1,4 triệu đồng) tham gia giải chạy marathon, những người còn lại phản biện rằng việc chạy bộ là miễn phí.
Theo Cục Thống kê Hàn Quốc, chỉ số giá tiêu dùng liên tục tăng, đặc biệt giá thực phẩm tăng 3,6% và giao thông tăng 5,2% trong năm 2025. Mức tăng này đẩy chi phí ăn uống trung bình của một người độc thân lên khoảng một triệu won mỗi tháng.
Mức lương tối thiểu tại Hàn Quốc khoảng 2,06 triệu won một tháng. Với một sinh viên mới ra trường làm việc ở doanh nghiệp nhỏ, thu nhập này gần như bị bòn rút sạch bởi chi phí sinh hoạt tại Seoul, vốn dao động 1,36-2 triệu won một tháng (hơn nửa là tiền thuê nhà). Khoảng cách giữa thu nhập và chi tiêu thiết yếu buộc họ cắt bỏ hoàn toàn ngân sách cho sở thích cá nhân.
Han Su-min, 26 tuổi, điều hành nhóm chat "Vua ăn mày", kể thường uống cà phê hòa tan tại nơi làm việc để tránh tốn tiền. Cô cho biết áp lực giá cả buộc mọi người lập nhóm để cùng hỗ trợ nhau xoay xở.
Nhiều người chọn cách tận dụng đồ cũ để không phát sinh chi phí. Moon, 24 tuổi, cho biết vẫn mặc quần áo từ thời đại học vì giá hàng may mặc đang ở mức cao. Kim Min-ah, sinh viên 24 tuổi, chọn cách hạn chế giao lưu xã hội. Cô uống nước lọc tại trường thay vì mua nước đóng chai và ăn kimbap ở cửa hàng tiện lợi. "Chỉ cần bước chân ra khỏi nhà là tốn tiền nên tôi gần như không hẹn gặp bạn bè", Kim nói.
Nghiên cứu sinh Jeong Ye-eun chấp nhận đi bộ 40 phút mỗi ngày để giảm phí đi lại. Trong khi đó, Lee Ji-min, người đang tìm việc, quyết định không về quê thăm gia đình ở Gimhae nhằm tiết kiệm 100.000 won tiền vé tàu khứ hồi từ Seoul.
Để có thêm thu nhập, thanh niên Hàn Quốc sử dụng các ứng dụng hỗ trợ của chính quyền. Kim Se-rin kể cô duy trì đi bộ 8.000 bước mỗi ngày qua ứng dụng "Wrist Doctor 9988" của thành phố Seoul để tích điểm. Số điểm này được cô đổi thành Seoul Pay để mua thực phẩm thiết yếu.
Xu hướng tiết kiệm còn tạo ra "bản đồ cho người ăn mày". Đây là nền tảng tổng hợp danh sách các quán ăn có giá dưới 8.000 won (145.000 đồng) mỗi suất, hoặc dưới 10.000 won tại khu vực đắt đỏ như Gangnam và Yeouido. Nhờ dữ liệu cộng đồng, người dùng có thể tìm thấy các quán cơm thịt heo chiên xù giá 5.000 won hay mì cắt 4.000 won.
Choi Sung-soo, người sáng lập nền tảng, cho biết ứng dụng đạt 21.500 lượt tải sau 6 ngày ra mắt với 1,31 triệu lượt truy cập. Công cụ này cũng mang lại lượng khách lớn cho các quán ăn nhỏ. Một chủ quán gần khu đại học cho biết việc xuất hiện trên bản đồ giúp ông tiếp cận khách hàng mà không mất khoản phí 15% cho các ứng dụng giao đồ ăn.
Nhiều chuyên gia xã hội học nhận định jjantech là công cụ sinh tồn của thế hệ Sampo - thuật ngữ chỉ thanh niên Hàn Quốc từ bỏ hẹn hò, kết hôn và sinh con do áp lực kinh tế. Khi việc duy trì cuộc sống cá nhân hàng ngày cũng cần đến sự trợ giúp của 'bản đồ ăn mày', mục tiêu lập gia đình hay mua nhà bị người trẻ gạt bỏ hoàn toàn khỏi danh sách ưu tiên.
Giáo sư Lee Eun-hee, khoa Khoa học Tiêu dùng Đại học Inha, cho biết xu hướng này sẽ kéo dài do kinh tế suy thoái và bất bình đẳng thu nhập tăng. Trong khi đó, Giáo sư Xã hội học Lee Byung-hoon tại Đại học Chung-Ang lưu ý việc người trẻ tự gọi mình bằng các danh xưng như "ăn mày" có thể để lại hệ lụy về tâm lý cho cả một thế hệ.
