Khác với mặn, ngọt, chua hay đắng, vị cay không được tiếp nhận qua các nụ vị giác trên lưỡi. Cảm giác này xuất hiện khi hợp chất capsaicin (có nhiều trong ớt) gắn kết vào thụ thể TRPV1 trong khoang miệng. Sự gắn kết này tạo ra tín hiệu truyền đến não bộ, thông báo cơ thể đang tiếp xúc với nhiệt độ cao, gây ra cảm giác bỏng rát.
Kích thích não bộ tiết hormone
Khi nhận tín hiệu bỏng từ capsaicin, cơ thể phản ứng bằng cách giải phóng endorphin. Đây là một loại hormone có chức năng giảm đau tự nhiên và tạo ra trạng thái dễ chịu. Cơ chế này giải thích nguyên nhân nhiều người duy trì thói quen ăn cay và có xu hướng tăng dần mức độ cay theo thời gian.
Cùng lúc, cơ thể cũng tiết ra adrenaline. Hormone này làm tăng nhịp tim, đẩy mạnh tuần hoàn máu, tạo ra sự hưng phấn thể chất khi tiêu thụ món ăn.
Khuếch đại hương vị và hỗ trợ tiêu hóa
Trong cấu trúc ẩm thực, vị cay đóng vai trò kích thích các đầu dây thần kinh trong khoang miệng, làm tăng độ nhạy cảm của vị giác. Khi kết hợp với ớt hoặc tiêu, vị mặn, ngọt và chua của thực phẩm trở nên rõ rệt hơn.
Đồng thời, sự kích thích từ capsaicin khiến tuyến nước bọt hoạt động mạnh. Nước bọt hòa trộn giúp phân giải thức ăn, làm hương vị lan tỏa trọn vẹn. Ở dạ dày, hợp chất này kích thích tiết dịch vị, hỗ trợ quá trình tiêu hóa các món chứa nhiều đạm và chất béo.
Việc sử dụng gia vị cay cũng giúp tạo sự cân bằng. Đối với các món chiên rán, độ cay giúp giảm cảm giác ngấy. Tại các khu vực có khí hậu nhiệt đới, việc ăn cay kích thích tuyến mồ hôi hoạt động, giúp cơ thể hạ nhiệt độ sau bữa ăn.
Dù mang lại trải nghiệm ẩm thực thú vị, việc lạm dụng vị cay có thể gây ra những sự khó chịu nhất định cho hệ tiêu hóa. Bác sĩ Edwin McDonald – Chuyên khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Đại học Y khoa Chicago, Mỹ cho biết đồ ăn cay là một trong những tác nhân phổ biến gây chứng ợ nóng. Ở những người nhạy cảm, vị cay có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới, khiến axit dễ dàng trào ngược lên.
Tuy nhiên, vị chuyên gia này cũng chỉ ra một sự thật trái ngược với quan niệm phổ biến: Capsaicin không hề làm tăng tiết axit dạ dày, cũng không gây ra hay làm trầm trọng thêm tình trạng viêm loét. Nó thực chất còn ức chế sản xuất axit. Lý do khiến người bị viêm loét cảm thấy đau khi ăn cay đơn thuần là do capsaicin kích hoạt các thụ thể cảm giác đau trong dạ dày, chứ không phải do vết loét bị phá hủy thêm”.
Do đó, người dùng vẫn nên sử dụng ớt, tiêu ở mức độ vừa phải. Đặc biệt, những ai có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc hội chứng ruột kích thích (IBS) nên “lắng nghe cơ thể” và hạn chế ăn cay nếu thấy xuất hiện cơn đau.
Trẻ em dùng mạng xã hội không còn là tranh luận xa xôi mà đã trở thành mối bận tâm toàn cầu. Ngày càng nhiều quốc gia nhìn thấy mặt tối của "thế giới số" đối với trẻ vị thành niên. Sau Úc, nhiều nước như Anh, Hy Lạp, Nhật Bản cũng đang xem xét siết độ tuổi sử dụng mạng xã hội.
Rõ ràng, mạng xã hội không giống với công nghệ học tập. Và trẻ em ở độ tuổi chưa hoàn thiện nhận thức rất dễ trở thành đối tượng bị dẫn dắt bởi những thuật toán gây nghiện.
Phụ huynh hay nói: "Thời đại này không cho con dùng công nghệ sao được?". Tất nhiên, không ai có thể kéo trẻ em ra khỏi kỷ nguyên số, song cần phân biệt giữa sử dụng công nghệ và bị công nghệ "chiếm hữu".
Mạng xã hội ngày nay không đơn thuần là nơi giao tiếp, kết nối mà là một cỗ máy khai thác sự chú ý. Những đoạn video ngắn liên tục, những nội dung giật gân, câu view, những chuẩn mực ngoại hình méo mó hay văn hóa công kích… đang bủa vây trẻ em mỗi ngày.
Một nghiên cứu tại Úc cho thấy 44% thanh thiếu niên từng trải qua trải nghiệm tiêu cực trên mạng; gần một nửa cảm thấy tự ti hơn về hình ảnh bản thân sau khi dùng mạng xã hội.
Các nghiên cứu quốc tế cũng ghi nhận việc trẻ dành quá nhiều thời gian trước màn hình liên quan đến lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và giảm khả năng tập trung. Vì vậy, khi Úc cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, điều họ nhắm tới không phải là chống lại công nghệ mà là bảo vệ trẻ em trước một môi trường mà ngay cả người lớn đôi khi còn không đủ khả năng tự vệ.
Tuy nhiên, nếu chỉ cấm mà không tạo ra môi trường thay thế lành mạnh, lệnh cấm rất dễ thất bại. Thực tế, tại Úc, nhiều trẻ vẫn tìm cách "vượt rào" bằng tài khoản giả hoặc nhờ người lớn đăng ký hộ. Điều đó cho thấy nghiện mạng xã hội là một vấn đề tâm lý - xã hội toàn cầu.
Trẻ ở thành phố sinh ra, lớn lên trong những căn hộ chật hẹp, thiếu sân chơi, thiếu không gian công cộng, thiếu cả thời gian trò chuyện với cha mẹ. Sau giờ học thêm, thứ dễ tiếp cận nhất là điện thoại. Mạng xã hội bấy giờ trở thành nơi giải trí rẻ tiền, nhanh chóng và gây kích thích liên tục.
Nếu trẻ không dùng mạng xã hội thì sẽ làm gì? Đọc sách? Chơi thể thao? Học nhạc? Tham gia hoạt động cộng đồng? Đi dạo công viên?... Đó lẽ ra phải là câu hỏi của quy hoạch đô thị, của giáo dục và của đời sống gia đình. Đáng lo là người lớn nhiều khi cũng vừa ăn cơm vừa lướt điện thoại, không ít người giao luôn chiếc smartphone cho con như một "bảo mẫu điện tử". Bởi vậy, không chỉ cấm mà cần kiến tạo một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em.
Nhà nước cần có khung pháp lý mạnh hơn về xác minh độ tuổi, kiểm soát nội dung độc hại, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng công nghệ. Nhà trường phải dạy kỹ năng số, kỹ năng phản biện và sức khỏe tinh thần thay vì chỉ cấm đoán hình thức. Gia đình cần thiết lập "kỷ luật số" như giờ không điện thoại, không lướt mạng xã hội trong bữa cơm, tăng thời gian trò chuyện trực tiếp…
Không ai phủ nhận mạng xã hội có mặt tích cực. Người sử dụng có thể học ngoại ngữ, tiếp cận tri thức, kết nối bạn bè, phát triển kỹ năng sáng tạo… Nhưng vấn đề nằm ở chỗ trẻ dưới 16 tuổi chưa đủ khả năng phân biệt đâu là thông tin đúng sai, đâu là độc hại, đâu là sự thao túng cảm xúc từ thuật toán.
Trẻ em thì chưa đủ trưởng thành để lái xe, uống rượu hay chịu trách nhiệm pháp lý, do vậy cũng cần đặt giới hạn cho việc bước vào một "xa lộ tâm lý" đầy cạm bẫy của mạng xã hội. Nếu không, mạng xã hội sẽ tiếp tục nuôi lớn một thế hệ quen sống bằng lượt thích, phản ứng nhanh và sự cô đơn ngay giữa thế giới kết nối vô tận.
Tối thứ bảy, trên đường dự tiệc sinh nhật bạn, cô Polly Hudson ở London ngước nhìn chồng. Trong khi cô dành nhiều thời gian chuẩn bị trang phục, Nick lại mặc chiếc áo len dày cộp, mang phong cách thập niên 1970.
Polly nhận ra đã rất lâu mình không thực sự nhìn chồng. Dù sống chung nhà, áp lực công việc và gánh nặng chăm sóc con cái khiến họ dần xa cách. Cả hai không còn chia sẻ về những việc xảy ra trong ngày, chỉ lặng lẽ ngồi trước màn hình TV mỗi tối.
Theo nhà trị liệu hôn nhân Sarah Louise Ryan, trường hợp của vợ chồng Polly là điển hình cho "ly hôn lặng lẽ" (quiet divorce) - xu hướng đang phổ biến ở thế hệ X (sinh năm 1965-1980). Khái niệm này tương tự hiện tượng "Nghỉ việc lặng lẽ" (Quiet Quitting), khi hai người chỉ duy trì những trách nhiệm cơ bản nhất trong gia đình thay vì nuôi dưỡng tình cảm. Theo dữ liệu từ Counselling Directory, nền tảng kết nối người dùng với các chuyên gia trị liệu tâm lý Anh, lượt tìm kiếm cụm từ "quiet divorce" tăng 544% trong năm qua.
Chuyên gia Sarah cho biết hiện tượng này là sự xói mòn tình cảm từ từ. Các cặp vợ chồng không chia tay vì biến cố lớn, mà do sự kết nối phai nhạt dưới áp lực tài chính và công việc. "Nguy hiểm nằm ở sự thoải mái trong tĩnh lặng. Khi không có khủng hoảng, người ta thường thiếu động lực thay đổi. Đó là cách tình cảm dần biến mất", bà Sarah nói.
Kết hôn năm 2010 sau ba năm hẹn hò, Polly và Nick từng có nhiều thời gian trò chuyện. Nhưng gần hai thập kỷ gắn bó, họ chỉ còn trao đổi các thông tin cơ bản. Họ bỏ qua những nụ hôn chào hỏi, cắt giảm các buổi hẹn hò để tiết kiệm chi phí trông trẻ và mải mê lướt điện thoại.
Để thay đổi, Polly quyết định tắt TV và nói chuyện với Nick về nguy cơ đổ vỡ. Nick đồng ý rằng cả hai cần hành động.
Ban đầu, nỗ lực hàn gắn diễn ra khá gượng gạo. Polly thử đón chồng ở cửa mỗi khi anh đi làm về như các bà nội trợ thập niên 1950. Sau vài lần thực hiện, sự ngượng ngùng biến mất, thay bằng tâm lý mong chờ.
Họ thiết lập lại các quy tắc nhỏ như luôn hôn nhau khi đi và về; Dành thời gian kể những chuyện vặt trong ngày; Nắm tay và tập trung lắng nghe đối phương, thay vì coi lời nói của người kia là âm thanh ngoài rìa.
Polly cho biết việc từ bỏ thói quen dùng điện thoại để tập trung trò chuyện đôi khi tốn sức, nhưng mang lại kết quả xứng đáng. "Chúng tôi không tìm lại sự bùng cháy của tình yêu tuổi trẻ, mà là cảm giác yêu thương trưởng thành của hai người đồng lòng", cô kể.
Từ câu chuyện, chuyên gia Sarah Louise Ryan gợi ý 5 cách giúp các cặp đôi hâm nóng tình cảm:
Tận dụng bốn khoảnh khắc chuyển tiếp: Dành 5 phút không xao nhãng vào các thời điểm: lúc thức dậy, trước khi đi làm, sau khi tan làm và trước khi đi ngủ.
Lên tiếng trước khi nổi nóng: Không để sự oán giận tích tụ. Sửa chữa một vết nứt nhỏ luôn dễ hơn xây lại một bức tường đã đổ.
Giữ sự tò mò: Hỏi về ước mơ và lo lắng hiện tại của đối phương thay vì chỉ trích.
Khôi phục sự đụng chạm: Một cái chạm tay hoặc một câu đùa chung có sức gắn kết mạnh mẽ.
Ngừng diễn xuất: Thành thật về điểm yếu của bản thân. Sự xa cách bắt đầu khi người ta ngừng thể hiện con người thật.
Dọc tuyến cao tốc Liên Hoắc đi tỉnh Cam Túc là bãi hoang mạc Gobi rộng lớn. Tại đây, bà Shu Fang, sinh ra tại huyện Tĩnh Viễn, đã thầu 15.000 mẫu đất hoang (khoảng 1.000 ha) ở phía nam sa mạc Tengger để làm nông nghiệp.
Những năm 1990, bà Fang cùng chồng kinh doanh thiết bị điện máy, tích lũy được khối tài sản lớn. Tuy nhiên, khi thương mại điện tử trỗi dậy, mô hình truyền thống suy thoái. Nhận thấy nguy cơ, bà quyết định tìm hướng đi mới dựa trên chính sách khuyến khích tư nhân khai phá đất đai của chính phủ.
Năm 2007, bất chấp sự phản đối của gia đình và can ngăn của bạn bè, bà bán chuỗi cửa hàng và tài sản, huy động 10 triệu nhân dân tệ để thầu khu vực đất hoang vốn bị đánh giá là vô giá trị. Khu vực này có địa hình núi cao bao quanh, trũng ở giữa, phù hợp trồng cây chắn gió nhưng đối mặt ba rào cản: thiếu nước, đất nghèo dinh dưỡng và bão cát.
Để giải quyết nguồn nước, bà thuê đội ngũ kéo đường ống từ nơi cách đó 13 km. Toàn bộ ống dẫn được chôn sâu hai mét dưới lòng đất để tránh nứt vỡ do chênh lệch nhiệt độ. Sau 40 ngày thi công, nguồn nước được đưa về hoang mạc.
Đồng thời, bà tìm gặp chuyên gia nông nghiệp học cách cải tạo đất bằng phân hữu cơ. Các giống cây chịu hạn như sa mu, hắc mai biển được trồng để chắn cát.
Môi trường khắc nghiệt khiến sức khỏe bà Shu Fang suy giảm. Làm việc trong điều kiện ẩm ướt, giá lạnh và áp lực cao khiến bà đổ bệnh. Ngay cả khi nằm trên giường bệnh, bà vẫn trực tiếp chỉ đạo công việc và lên kế hoạch trồng trọt.
Giai đoạn đầu, việc trồng cam thảo bằng rễ thất bại. Bà chuyển sang gieo hạt. Hai năm sau, vườn cam thảo đạt sản lượng hơn 900 kg mỗi mẫu, mang về doanh thu 4.000 tệ một mẫu.
Bà Fang cho biết, nhận thấy lá cam thảo chứa hàm lượng protein thô cao thường bị vứt bỏ, bà mua 5.000 con cừu giống về chăn thả. Thịt cừu nuôi bằng thảo dược đạt chất lượng cao, giúp bà ký được hợp đồng cung cấp dài hạn cho các hệ thống nhà hàng.
Từ đây, mô hình kinh tế tuần hoàn được hình thành: Lá cam thảo làm thức ăn cho cừu; phân cừu được xử lý để cải tạo đất; đất tốt tiếp tục phục vụ trồng cam thảo và 5.000 mẫu cây sừng vàng. Bà xây dựng thêm nhà máy cắt lát cam thảo, xưởng ép dầu cây sừng vàng để cung cấp nguyên liệu mỹ phẩm. Dưới gốc sa mu, bà xen canh nhục thung dung - một loại dược liệu giá trị cao - và kết hợp làm du lịch sinh thái.
Sau gần hai thập kỷ, hoang mạc hóa thành ốc đảo xanh. Theo số liệu năm 2019, doanh thu công ty đạt gần 300 triệu tệ (gần 42 triệu USD), tạo việc làm cho hơn 1.000 hộ nông dân địa phương, giúp họ có thu nhập ổn định để xây nhà và đầu tư giáo dục cho thế hệ sau.
Công ty của bà Fang giờ đây phát triển mạnh mẽ, được đánh giá cao trong cộng đồng. Những người từng phản đối giờ đây đều nể phục bà.
Bằng tầm nhìn chuẩn xác và sự nỗ lực không ngừng, thành công của nữ doanh nhân chứng minh tầm nhìn và nỗ lực không ngừng có thể tạo nên cơ ngơi từ môi trường khắc nghiệt nhất.
