Trẻ em dùng mạng xã hội không còn là tranh luận xa xôi mà đã trở thành mối bận tâm toàn cầu. Ngày càng nhiều quốc gia nhìn thấy mặt tối của “thế giới số” đối với trẻ vị thành niên. Sau Úc, nhiều nước như Anh, Hy Lạp, Nhật Bản cũng đang xem xét siết độ tuổi sử dụng mạng xã hội.
Rõ ràng, mạng xã hội không giống với công nghệ học tập. Và trẻ em ở độ tuổi chưa hoàn thiện nhận thức rất dễ trở thành đối tượng bị dẫn dắt bởi những thuật toán gây nghiện.
Phụ huynh hay nói: “Thời đại này không cho con dùng công nghệ sao được?”. Tất nhiên, không ai có thể kéo trẻ em ra khỏi kỷ nguyên số, song cần phân biệt giữa sử dụng công nghệ và bị công nghệ “chiếm hữu”.
Mạng xã hội ngày nay không đơn thuần là nơi giao tiếp, kết nối mà là một cỗ máy khai thác sự chú ý. Những đoạn video ngắn liên tục, những nội dung giật gân, câu view, những chuẩn mực ngoại hình méo mó hay văn hóa công kích… đang bủa vây trẻ em mỗi ngày.
Một nghiên cứu tại Úc cho thấy 44% thanh thiếu niên từng trải qua trải nghiệm tiêu cực trên mạng; gần một nửa cảm thấy tự ti hơn về hình ảnh bản thân sau khi dùng mạng xã hội.
Các nghiên cứu quốc tế cũng ghi nhận việc trẻ dành quá nhiều thời gian trước màn hình liên quan đến lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và giảm khả năng tập trung. Vì vậy, khi Úc cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, điều họ nhắm tới không phải là chống lại công nghệ mà là bảo vệ trẻ em trước một môi trường mà ngay cả người lớn đôi khi còn không đủ khả năng tự vệ.
Tuy nhiên, nếu chỉ cấm mà không tạo ra môi trường thay thế lành mạnh, lệnh cấm rất dễ thất bại. Thực tế, tại Úc, nhiều trẻ vẫn tìm cách “vượt rào” bằng tài khoản giả hoặc nhờ người lớn đăng ký hộ. Điều đó cho thấy nghiện mạng xã hội là một vấn đề tâm lý – xã hội toàn cầu.
Trẻ ở thành phố sinh ra, lớn lên trong những căn hộ chật hẹp, thiếu sân chơi, thiếu không gian công cộng, thiếu cả thời gian trò chuyện với cha mẹ. Sau giờ học thêm, thứ dễ tiếp cận nhất là điện thoại. Mạng xã hội bấy giờ trở thành nơi giải trí rẻ tiền, nhanh chóng và gây kích thích liên tục.
Nếu trẻ không dùng mạng xã hội thì sẽ làm gì? Đọc sách? Chơi thể thao? Học nhạc? Tham gia hoạt động cộng đồng? Đi dạo công viên?… Đó lẽ ra phải là câu hỏi của quy hoạch đô thị, của giáo dục và của đời sống gia đình. Đáng lo là người lớn nhiều khi cũng vừa ăn cơm vừa lướt điện thoại, không ít người giao luôn chiếc smartphone cho con như một “bảo mẫu điện tử”. Bởi vậy, không chỉ cấm mà cần kiến tạo một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em.
Nhà nước cần có khung pháp lý mạnh hơn về xác minh độ tuổi, kiểm soát nội dung độc hại, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng công nghệ. Nhà trường phải dạy kỹ năng số, kỹ năng phản biện và sức khỏe tinh thần thay vì chỉ cấm đoán hình thức. Gia đình cần thiết lập “kỷ luật số” như giờ không điện thoại, không lướt mạng xã hội trong bữa cơm, tăng thời gian trò chuyện trực tiếp…
Không ai phủ nhận mạng xã hội có mặt tích cực. Người sử dụng có thể học ngoại ngữ, tiếp cận tri thức, kết nối bạn bè, phát triển kỹ năng sáng tạo… Nhưng vấn đề nằm ở chỗ trẻ dưới 16 tuổi chưa đủ khả năng phân biệt đâu là thông tin đúng sai, đâu là độc hại, đâu là sự thao túng cảm xúc từ thuật toán.
Trẻ em thì chưa đủ trưởng thành để lái xe, uống rượu hay chịu trách nhiệm pháp lý, do vậy cũng cần đặt giới hạn cho việc bước vào một “xa lộ tâm lý” đầy cạm bẫy của mạng xã hội. Nếu không, mạng xã hội sẽ tiếp tục nuôi lớn một thế hệ quen sống bằng lượt thích, phản ứng nhanh và sự cô đơn ngay giữa thế giới kết nối vô tận.
Nằm ẩn sâu trong vườn quốc gia và tiểu bang Redwood (Mỹ) ở miền bắc California là một cây gỗ đỏ khổng lồ với biệt danh Hyperion. Các chuyên gia cho rằng, đây là một trong những cây cổ thụ còn sống, cao nhất thế giới với chiều cao gần 116m.
Lần đầu tiên, cây được 2 nhà tự nhiên học người Mỹ nổi tiếng phát hiện ra vào năm 2006. Tuy nhiên đến nay, vị trí chính xác của cây được giữ bí mật nghiêm ngặt nhằm bảo vệ nó và chưa bao giờ thông tin được công khai.
Được biết, cây cổ thụ đã tồn tại ở đây hàng trăm năm. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và sự mở rộng các khu dân cư khiến cây đối mặt với nhiều mối đe dọa. Theo kỷ lục Guinness Thế giới, cây có tuổi đời từ 600 đến 800 năm. Dù có nhiều nỗ lực bảo tồn dành cho cây gỗ đỏ khổng lồ, vẫn còn nhiều lo ngại liên quan tới sự an toàn của nó.
Đến nay, rất nhiều người quyết tâm tìm được vị trí chính xác của Hyperion. Đến mức Cơ quan Công viên Quốc gia Mỹ phải đóng cửa toàn bộ khu vực và tuyên bố rằng bất kỳ ai cố tình vi phạm quy định để tìm đến cây có thể bị phạt tới 5.000 USD (131 triệu đồng) và thậm chí bị phạt tù.
Lý giải về việc tuyệt đối giữ bí mật vị trí của cây, ông Leonel Arguello, Trưởng bộ phận Tài nguyên Thiên nhiên tại công viên cho biết, nếu nhiều người biết tới sẽ gây ra tình trạng rác thải. Mọi người tạo thêm nhiều lối mòn phụ để đi vệ sinh, gây tác động tới thảm thực vật và ảnh hưởng tới hệ rễ của cây.
Ngoài ra, việc đóng cửa còn nhằm ngăn chặn thiệt hại đối với các loài dương xỉ và thảm thực vật xung quanh, đồng thời bảo vệ an toàn đối với người dân.
Do không có đường tiếp cận rõ ràng, cộng với tín hiệu GPS và điện thoại di động rất yếu, các dịch vụ cứu hộ sẽ gặp vô vàn khó khăn nếu phải tiếp cận người gặp nạn.
“Nếu ai đó bị thương ở dưới đó, sẽ mất khá nhiều thời gian trước khi chúng tôi có thể tiếp cận và đưa họ ra ngoài. Đó là lý do vì sao chúng tôi chọn cách an toàn và bảo vệ tài nguyên của mình", ông Arguello nói.
Còn được gọi là gỗ đỏ ven biển, loài cây có nguồn gốc từ khu vực ven biển phía Bắc và Trung California - nơi có lượng mưa lớn vào mùa đông cùng sương mù của mùa hè đóng vai trò quan trọng với sự sinh tồn của chúng.
Phạm vi phân bố của họ cây gỗ đỏ kéo dài về phía Nam từ hai cụm rừng dọc theo sông Chetco, nằm ở góc tây nam bang Oregon. Sau đó, chúng trải dài đến hẻm núi Salmon Creek trong dãy núi Santa Lucia thuộc khu vực phía nam quận Monterey, California.
Dù vị trí khái quát của cây cao nhất thế giới đã được biết đến, việc giữ bí mật vị trí chính xác của Hyperion vẫn cực kỳ quan trọng ngay cả khi hình ảnh vệ tinh của khu vực có thể được tìm thấy trên mạng Internet. Sự bí mật này cũng được duy trì nhờ những cây khổng lồ khác bao quanh nó.
Trong khi Hyperion được cho là khoảng 700 đến 800 năm tuổi, cây cổ nhất thế giới được cho là một cây thông Bristlecone mang tên Methuselah, cũng nằm ở California. Theo BBC, cây này được cho là đã hơn 4.850 năm tuổi.
Ngày 17-4, trao đổi với Tuổi Trẻ Online, bà Trần Thị Hường - Chủ tịch Hội liên hiệp Phụ nữ xã Cổ Đạm (Hà Tĩnh) - cho biết những ngày vừa qua rất nhiều chị em ở địa phương đã chung tay hỗ trợ chị Phan Thị Mong (43 tuổi, ngụ thôn Vân Thanh Bắc) thu hoạch ruộng dưa và kêu gọi người dân cùng chung tay mua nông sản này để chia sẻ với gia đình chị.
Cách đây hơn 1 tháng, trong lúc đi làm đồng chị Mong không may gặp tai nạn dẫn đến gãy chân. Sự việc không mong muốn xảy ra khiến chị Mong hết sức lo lắng khi mùa thu hoạch dưa bở đã đến. Bởi loài dưa này đến kỳ không kịp thu hoạch sẽ rất nhanh bị hư hỏng, công sức chăm sóc và vốn lớn bỏ ra có nguy cơ bị mất trắng.
Nắm bắt được hoàn cảnh của chị Mong, Hội liên hiệp Phụ nữ xã Cổ Đạm phối hợp với Chi hội Phụ nữ thôn Vân Thanh Bắc kêu gọi các hội viên chung tay giúp đỡ gia đình chị Mong thu hoạch và bán dưa nhằm giảm thiểu thiệt hại cho gia đình.
Ngay khi phát đi lời kêu gọi, rất đông chị em phụ nữ xã Cổ Đạm nhiệt tình hưởng ứng, cùng chung tay giúp đỡ gia đình thu hoạch dưa. Đồng thời lan tỏa sự việc rộng rãi trên mạng xã hội để người dân cùng chung tay mua hỗ trợ.
Theo bà Hường, số dưa đến kỳ thu hoạch của gia đình chị Mong rất lớn, ước chừng khoảng 10 tấn, nếu không thu hoạch và bán kịp thời thì rất dễ hư hỏng. Do đó, Hội liên hiệp Phụ nữ xã Cổ Đạm rất mong người dân cùng chung tay giải cứu giúp gia đình.
"Mỗi quả dưa được tiêu thụ không chỉ là giá trị kinh tế, mà còn là sự sẻ chia, là tấm lòng của mỗi người dân. Những ngày qua, hình ảnh đông đảo mọi người chung tay giúp gia đình thu hoạch dưa đã thể hiện rõ tinh thần đoàn kết, nghĩa tình và trách nhiệm của tổ chức hội ở địa phương" - bà Hường nói.
Từ những quan sát của một người mất thị lực bẩm sinh, tôi hiểu rằng sự cống hiến ấy không phải là phép màu sẵn có. Đó là cuộc đối thoại công bằng giữa nỗ lực từ cá nhân và sự thấu cảm thực tâm của xã hội.
Sinh non với ngoại hình chỉ lớn bằng một "chú cá lóc", ký ức tuổi thơ của tôi được dệt nên bằng xúc giác và trí nhớ thay vì màu sắc. Tôi bắt đầu hành trình cuộc đời của mình bằng cách tập ghi nhớ vị trí từng món đồ vật nhỏ trong nhà do gia đình hướng dẫn, rồi dần mở rộng ra những địa hình phức tạp hơn.
Đó là những ngày lẩn mẩn đếm từng bước chân trên con đường quen thuộc từ nhà đến trường, cảm nhận sự thay đổi của mặt đường dưới đế giày để biết mình đang ở đâu.
Tôi học cách nhận diện bạn bè qua nhịp điệu của tiếng bước chân, hiểu về sự bao la của không gian qua tiếng gió rít, hay sự dội lại của âm thanh trong một căn phòng trống. Và trên hết, tôi cảm nhận tình yêu hay sự chân thành qua tông giọng, qua những rung cảm nhỏ nhất trong hơi thở của người đối diện.
Nhiều người thường ngạc nhiên khi biết tôi đã học hòa nhập với các bạn sáng mắt trừ năm 7 tuổi, hiện giờ là sinh viên khiếm thị hiếm hoi theo học chuyên ngành quan hệ quốc tế - Trường đại học Ngoại ngữ - Tin học TP.HCM.
Họ thắc mắc: Vì sao tôi lại chọn một ngành nghề vốn đòi hỏi sự quan sát nhạy bén, những nghi thức ngoại giao khắt khe và khả năng giao tiếp bằng ánh mắt?
Tôi tin rằng trong bất kỳ thời đại nào, sự gắn kết giữa người với người vẫn là điều quan trọng nhất.
Minh chứng rõ nhất trong đời tôi là dấu mốc tuổi 20, khi tôi trở thành đồng tác giả trẻ nhất trong cuốn sách "Không có đá quá mềm" cùng giáo sư Phan Văn Trường.
Chính sự kết nối về tư duy và niềm tin mà thầy dành cho một cô học trò khiếm thị đã biến những rào cản tưởng chừng như đá cứng trở nên mềm mại.
Hay trong chuyến tham gia Hội nghị Thanh niên khiếm thị khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại Manila philippines, do Quỹ The Nippon Foundation tổ chức vào năm 2023, sự kết nối và đồng cảm từ những người bạn quốc tế trong hội nghị giúp tôi mở mang tư duy, bước ra khỏi "ốc đảo" của chính mình.
Đầu năm nay, tại tọa đàm "Ánh sáng từ trái tim và khát vọng" do Trường trung học Thực hành (Trường đại học Sư phạm TP.HCM) tổ chức, tôi đã có một cuộc gặp gỡ đặc biệt. Đứng trước các em học sinh đang tràn đầy hoài bão nhưng cũng không ít chênh vênh, tôi nhận ra: sự khiếm khuyết về thể xác không đáng sợ bằng sự thiếu hụt niềm tin vào bản thân.
Tôi chia sẻ với các bạn về cách dùng AI làm "đôi mắt" thứ hai để tự học đa ngoại ngữ và xử lý tài liệu. Khi kể về cách tôi dùng tính năng voice chat của AI để tự học đa ngoại ngữ, thông qua tiếng ồ, à của các em.
Các bạn sẽ hiểu ra rằng công nghệ không chỉ để giải trí, mà là công cụ để giúp người khiếm thị nâng cao năng lực của mình. Cuộc đối thoại ấy không đơn thuần là chia sẻ kỹ năng, mà là sự truyền lửa: Khi ta đủ khát khao, thế giới mới sẽ mở ra theo cách bạn không ngờ tới.
Nhiều người hỏi tôi, liệu sự tự tin và tinh thần lạc quan có phải là "chìa khóa vạn năng" giúp người khuyết tật luôn vững bước? Tôi cho rằng, lạc quan là nền tảng để bắt đầu tự tin sống hòa nhập.
Hòa nhập thực chất không chỉ nằm ở quyền được giáo dục, mà còn ở quyền được thụ hưởng cái đẹp và sự an toàn. Khoảnh khắc tôi đeo tai nghe, lắng nghe từng cử chỉ của nghệ sĩ Thành Lộc tại sân khấu Thiên Đăng (dự án Từ tai đến mắt) là một giây phút kỳ diệu. Đó là khi khát khao của tôi gặp được một "điểm tựa" thấu cảm từ cộng đồng.
Nhưng cuộc đời không chỉ có ánh đèn sân khấu. Vẫn còn đó những góc khuất rủi ro nơi cơ quan Liên hợp quốc về bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ (UN Women Viet Nam) khẳng định: 76,8% phụ nữ và trẻ em khuyết tật trở thành đối tượng dễ tổn thương trước vấn nạn quấy rối tình dục.
Để góp phần giảm thiểu điều này, lớp tập huấn phòng chống xâm hại tình dục dành cho học sinh khiếm thị do tôi thực hiện tại mái ấm Huynh Đệ Như Nghĩa (cùng Tổ chức Nơ Xanh Việt Nam) giúp những nữ sinh nơi đây bảo vệ bản thân trước sóng gió cuộc đời.
Sau cùng, nỗ lực cá nhân dù phi thường đến đâu cũng chỉ là một nửa chiếc chìa khóa. Nếu người khuyết tật cố gắng 200% sức lực nhưng xã hội vẫn thiếu hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ, thiếu cơ hội việc làm công bằng, thì mọi nỗ lực sẽ như "muối bỏ biển".
Vì vậy đừng chỉ trao tặng chúng tôi những đóa hoa hướng dương rực rỡ trong ngày lễ, hãy trao cho chúng tôi chiếc chìa khóa của sự thấu cảm thực tâm. Để mỗi bước đi không còn là những nỗ lực đơn độc, mà là hành trình cộng hưởng chung của những con người tin vào sức mạnh của sự kết nối chân thành.
