Từ những quan sát của một người mất thị lực bẩm sinh, tôi hiểu rằng sự cống hiến ấy không phải là phép màu sẵn có. Đó là cuộc đối thoại công bằng giữa nỗ lực từ cá nhân và sự thấu cảm thực tâm của xã hội.
Sinh non với ngoại hình chỉ lớn bằng một “chú cá lóc”, ký ức tuổi thơ của tôi được dệt nên bằng xúc giác và trí nhớ thay vì màu sắc. Tôi bắt đầu hành trình cuộc đời của mình bằng cách tập ghi nhớ vị trí từng món đồ vật nhỏ trong nhà do gia đình hướng dẫn, rồi dần mở rộng ra những địa hình phức tạp hơn.
Đó là những ngày lẩn mẩn đếm từng bước chân trên con đường quen thuộc từ nhà đến trường, cảm nhận sự thay đổi của mặt đường dưới đế giày để biết mình đang ở đâu.
Tôi học cách nhận diện bạn bè qua nhịp điệu của tiếng bước chân, hiểu về sự bao la của không gian qua tiếng gió rít, hay sự dội lại của âm thanh trong một căn phòng trống. Và trên hết, tôi cảm nhận tình yêu hay sự chân thành qua tông giọng, qua những rung cảm nhỏ nhất trong hơi thở của người đối diện.
Nhiều người thường ngạc nhiên khi biết tôi đã học hòa nhập với các bạn sáng mắt trừ năm 7 tuổi, hiện giờ là sinh viên khiếm thị hiếm hoi theo học chuyên ngành quan hệ quốc tế – Trường đại học Ngoại ngữ – Tin học TP.HCM.
Họ thắc mắc: Vì sao tôi lại chọn một ngành nghề vốn đòi hỏi sự quan sát nhạy bén, những nghi thức ngoại giao khắt khe và khả năng giao tiếp bằng ánh mắt?
Câu trả lời nằm ở niềm tin của tôi về sự kết nối.
Tôi tin rằng trong bất kỳ thời đại nào, sự gắn kết giữa người với người vẫn là điều quan trọng nhất.
Minh chứng rõ nhất trong đời tôi là dấu mốc tuổi 20, khi tôi trở thành đồng tác giả trẻ nhất trong cuốn sách “Không có đá quá mềm” cùng giáo sư Phan Văn Trường.
Chính sự kết nối về tư duy và niềm tin mà thầy dành cho một cô học trò khiếm thị đã biến những rào cản tưởng chừng như đá cứng trở nên mềm mại.
Hay trong chuyến tham gia Hội nghị Thanh niên khiếm thị khu vực châu Á – Thái Bình Dương tại Manila philippines, do Quỹ The Nippon Foundation tổ chức vào năm 2023, sự kết nối và đồng cảm từ những người bạn quốc tế trong hội nghị giúp tôi mở mang tư duy, bước ra khỏi “ốc đảo” của chính mình.
Đầu năm nay, tại tọa đàm “Ánh sáng từ trái tim và khát vọng” do Trường trung học Thực hành (Trường đại học Sư phạm TP.HCM) tổ chức, tôi đã có một cuộc gặp gỡ đặc biệt. Đứng trước các em học sinh đang tràn đầy hoài bão nhưng cũng không ít chênh vênh, tôi nhận ra: sự khiếm khuyết về thể xác không đáng sợ bằng sự thiếu hụt niềm tin vào bản thân.
Tôi chia sẻ với các bạn về cách dùng AI làm “đôi mắt” thứ hai để tự học đa ngoại ngữ và xử lý tài liệu. Khi kể về cách tôi dùng tính năng voice chat của AI để tự học đa ngoại ngữ, thông qua tiếng ồ, à của các em.
Các bạn sẽ hiểu ra rằng công nghệ không chỉ để giải trí, mà là công cụ để giúp người khiếm thị nâng cao năng lực của mình. Cuộc đối thoại ấy không đơn thuần là chia sẻ kỹ năng, mà là sự truyền lửa: Khi ta đủ khát khao, thế giới mới sẽ mở ra theo cách bạn không ngờ tới.
Nhiều người hỏi tôi, liệu sự tự tin và tinh thần lạc quan có phải là “chìa khóa vạn năng” giúp người khuyết tật luôn vững bước? Tôi cho rằng, lạc quan là nền tảng để bắt đầu tự tin sống hòa nhập.
Hòa nhập thực chất không chỉ nằm ở quyền được giáo dục, mà còn ở quyền được thụ hưởng cái đẹp và sự an toàn. Khoảnh khắc tôi đeo tai nghe, lắng nghe từng cử chỉ của nghệ sĩ Thành Lộc tại sân khấu Thiên Đăng (dự án Từ tai đến mắt) là một giây phút kỳ diệu. Đó là khi khát khao của tôi gặp được một “điểm tựa” thấu cảm từ cộng đồng.
Nhưng cuộc đời không chỉ có ánh đèn sân khấu. Vẫn còn đó những góc khuất rủi ro nơi cơ quan Liên hợp quốc về bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ (UN Women Viet Nam) khẳng định: 76,8% phụ nữ và trẻ em khuyết tật trở thành đối tượng dễ tổn thương trước vấn nạn quấy rối tình dục.
Để góp phần giảm thiểu điều này, lớp tập huấn phòng chống xâm hại tình dục dành cho học sinh khiếm thị do tôi thực hiện tại mái ấm Huynh Đệ Như Nghĩa (cùng Tổ chức Nơ Xanh Việt Nam) giúp những nữ sinh nơi đây bảo vệ bản thân trước sóng gió cuộc đời.
Sau cùng, nỗ lực cá nhân dù phi thường đến đâu cũng chỉ là một nửa chiếc chìa khóa. Nếu người khuyết tật cố gắng 200% sức lực nhưng xã hội vẫn thiếu hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ, thiếu cơ hội việc làm công bằng, thì mọi nỗ lực sẽ như “muối bỏ biển”.
Vì vậy đừng chỉ trao tặng chúng tôi những đóa hoa hướng dương rực rỡ trong ngày lễ, hãy trao cho chúng tôi chiếc chìa khóa của sự thấu cảm thực tâm. Để mỗi bước đi không còn là những nỗ lực đơn độc, mà là hành trình cộng hưởng chung của những con người tin vào sức mạnh của sự kết nối chân thành.
Phải tiếp tục ở lại làm việc trong xưởng mì ở Kanagawa khiến Thắng, 28 tuổi, quê Hà Tĩnh thất vọng.
Đầu năm 2021, bộ phận của anh tiếp nhận một quản lý mới tên Mizuma Natsuki. Cô gái người Nhật bằng tuổi Thắng chưa thạo việc nên thường phải nhờ đồng nghiệp hướng dẫn. Cô ấn tượng nhất với chàng nhân viên người Việt vì sự chủ động và chăm chỉ. Thắng luôn làm việc tận tụy mà không cần nhắc nhở, khác với một số lao động thường trốn việc khi thiếu giám sát.
"Dù lúc nào anh cũng đeo khẩu trang, tôi vẫn cảm mến giọng nói trầm ấm và đôi mắt sáng", Natsuki kể lại.
Cô chủ động tiếp cận anh nhiều hơn. Nhiều lần thấy Thắng vẫn cặm cụi thái thịt trong bếp khi mọi người đã tan ca, cô đến nhờ anh hướng dẫn. Hôm sau, lúc anh đang rửa rau, Natsuki lại đến phụ giúp. Thấy cô gái Nhật thân thiện, Thắng mạnh dạn hỏi: "Bạn đã ăn đồ Việt Nam bao giờ chưa?". Cô gái lắc đầu rồi rủ luôn: "Ngày mai chúng mình đi ăn nhé!".
Buổi hẹn đầu tiên tại một quán bánh xèo Việt Nam, Thắng lần đầu nhìn rõ khuôn mặt của Natsuki khi cô tháo khẩu trang. Anh kéo ghế cho cô ngồi, hướng dẫn cách thưởng thức món mới và chủ động thanh toán. Natsuki nhớ lại: "Tôi chưa từng gặp chàng trai nào lịch thiệp như anh ấy".
Sau lần hẹn đó, cả hai luôn mong ngóng đến ca làm để được gặp nhau. Chàng trai thường nán lại đợi cô gái cùng về khi tan ca muộn. Họ kết bạn qua mạng xã hội, nhắn tin mỗi ngày và thành đôi mà không cần lời tỏ tình.
Yêu nhau, Natsuki càng nhận ra mình đã chọn đúng người. Cùng làm ca đêm nhưng được về trước, Thắng thường đạp xe 20 phút đến phòng trọ của bạn gái, nấu sẵn những món cô thích, đặt trên bếp rồi mới về ngủ. Cuối tuần, cô gái Nhật được nghỉ ngơi vì đã có bạn trai lo chuyện bếp núc.
Ngược lại, Thắng phục nhất khả năng quản lý tài chính của bạn gái. Natsuki hiếm khi mua sắm đồ hiệu, hạn chế dùng mỹ phẩm và luôn lập kế hoạch chi tiêu cụ thể, dành tới 60-70% thu nhập để tiết kiệm.
Biết Thắng phải gửi phần lớn tiền lương về Việt Nam để trả nợ chi phí đi xuất khẩu lao động, Natsuki thường chủ động trả tiền mỗi lần hẹn hò. Cô còn phụ đạo tiếng Nhật giúp anh tìm thêm cơ hội thăng tiến. Sau nửa năm gắn bó, họ quyết định về chung một nhà.
Yêu một người ngoại quốc, rào cản lớn nhất là văn hóa và ngôn ngữ. Những lúc giận dỗi, họ phải chuyển từ nói chuyện trực tiếp sang nhắn tin để tránh hiểu lầm. Natsuki sợ những món ăn cay nồng hay có mắm tôm, nước mắm của bạn trai, còn Thắng lại không hảo ngọt như cô. Nhưng qua thời gian sống chung, khẩu vị và tính cách của họ dần trung hòa.
"Thấy cô ấy luôn đưa mình vào mọi dự định tương lai, tôi tự nhủ phải nghiêm túc và che chở cho người con gái này", Thắng nói.
Sau dịch, Thắng lao vào làm thêm ba công việc cùng lúc không có ngày nghỉ. Từ một nhân viên bình thường, anh vươn lên thành quản lý khu chế biến topping của công ty. Thu nhập cải thiện, anh đưa bạn gái đi du lịch nhiều nơi để bù đắp.
Bố mẹ Natsuki vốn là những người coi trọng sự ổn định, ban đầu lo lắng khi biết con yêu một chàng trai Việt là tu nghiệp sinh. Nhưng nhìn thấy nỗ lực làm việc của chàng rể tương lai, họ dần yên tâm.
Năm 2023, trong một buổi cắm trại, Thắng chính thức cầu hôn Natsuki. Họ tổ chức đám cưới theo phong tục truyền thống của cả hai quốc gia.
Cuối năm 2025, Thắng quyết định bán các khoản đất đầu tư tại Việt Nam. Cộng với số tiền tích lũy của vợ, cặp vợ chồng trẻ đã tự mua được một ngôi nhà hai tầng và ôtô tại Yokohama - quê hương của Natsuki. Sự tự lập này khiến bố vợ anh - ông Mizuma, 61 tuổi, tự hào và bất ngờ.
Tết năm nay, sau gần 10 năm xa xứ, lần đầu tiên Thắng đưa vợ về Hà Tĩnh. Cô vợ Nhật của anh gây bất ngờ với người thân, họ hàng khi có thể trò chuyện nhiều bằng tiếng Việt, dù nhiều lúc không hiểu tiếng địa phương. Natsuki nhanh chóng thích nghi với văn hóa nhà chồng, học gói bánh chưng, theo mẹ chồng ra đồng cho gà vịt ăn và còn tự trả giá khi đi mua đào, quất.
Nhìn các con hạnh phúc, bà Nguyễn Thị Hằng (mẹ Thắng) mới trút được gánh nặng trong lòng. Từng mất ngủ nhiều đêm vì lo cho tương lai bấp bênh của con trai nơi xứ người, giờ đây bà tin anh đã chọn đúng đường.
Nhìn lại hành trình đã qua, Thắng nhận ra biến cố năm 2020 không phải là vận rủi, mà là cơ duyên đưa anh đến với người phụ nữ của đời mình. Cô gái không chỉ mang lại cho anh tình yêu mà cả động lực thay đổi cuộc đời. Hai vợ chồng đang lên kế hoạch để năm nay có thể chào đón thành viên mới.
"Giờ nước Nhật không còn là xứ người. Đây đã là quê hương thứ hai, nơi cho tôi một gia đình trọn vẹn", anh nói.
Khi xảy ra mâu thuẫn, việc sử dụng sai từ ngữ có thể khiến người bạn đời cảm thấy bị phủ nhận và dần thu mình lại. Dưới đây là những câu nói các chuyên gia tâm lý khuyên người vợ nên tránh.
"Anh làm em phát điên"
Việc sử dụng câu nói này đồng nghĩa người vợ đang đổ lỗi cho đối phương về trạng thái tâm lý của mình.
Thay vì chỉ trích, các chuyên gia khuyên người vợ nên gọi tên cảm xúc cá nhân. Hãy nói: "Em đang cảm thấy mệt mỏi với chuyện này", để mở ra cơ hội đối thoại.
"Để đó em tự làm"
Nhiều người vợ thường giành lấy công việc khi thấy chồng lóng ngóng làm việc nhà hoặc chăm con. Điều này mang lại hiệu quả tức thì nhưng tước đi sự chủ động của người đàn ông. Lâu dần, người chồng sẽ hình thành tâm lý ỷ lại hoặc cho rằng bản thân không thể làm hài lòng vợ.
"Em đã bảo anh rồi mà"
Mẫu câu này thường xuất hiện khi người chồng mắc sai lầm. Kaytee Gillis, chuyên gia trị liệu tâm lý xã hội ở Louisiana, nghiên cứu sinh tại Đại học bang Michigan, cho biết khi đối phương gặp thất bại, họ cần sự đồng hành để giải quyết vấn đề chứ không phải một lời khẳng định đúng sai. Nếu đối phương không nhận ra hành động của mình ảnh hưởng đến gia đình, hai người cần ngồi lại trò chuyện thay vì mỉa mai.
"Sao anh không thể giống chồng người khác?"
Sự so sánh làm giảm mức độ hài lòng về tình cảm và để lại sự oán giận ngay cả khi cuộc cãi vã kết thúc, theo một nghiên cứu đăng trên Personality and Social Psychology Bulletin năm 2023. Mục đích của người vợ có thể là tạo động lực, nhưng hệ quả mang lại thường đi ngược lại.
"Anh chẳng bao giờ làm việc nhà"
Thay vì khái quát hóa hành vi của đối phương bằng từ "chẳng bao giờ", các chuyên gia đề xuất dùng cấu trúc câu bắt đầu bằng "em". Ví dụ: "Em cảm thấy quá tải khi nhà bừa bộn, anh giúp em một tay nhé". Cách nói này tạo không khí trò chuyện tích cực.
Theo các chuyên gia, người vợ không nên dùng việc ly hôn hoặc sự chia ly làm công cụ đe dọa trong lúc cãi vã. Những câu nói như "em hối hận vì đã cưới anh" tạo ra sự bất an, phá vỡ nền tảng an toàn của cuộc hôn nhân mà không giải quyết được gốc rễ xung đột.
"Anh nhìn lại cách dạy con đi"
Bà Irina Firstein, chuyên gia trị liệu tâm lý hôn nhântại New York, cho biết những lời chỉ trích về phương pháp làm cha mẹ gây tổn thương nặng nề và khó hòa giải. Đặc biệt, nếu sự việc diễn ra trước mặt con cái, người lớn đang cho trẻ thấy những xung đột không lành mạnh.
"Anh không phải là trụ cột"
Nhiều nam giới gắn liền giá trị bản thân với khả năng tài chính. Việc công kích vào thu nhập hay sự nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến lòng tự tôn và vai trò của họ trong gia đình. Theo các chuyên gia, khi tiền bạc bị mang ra làm thước đo cho sự tôn trọng, cuộc hôn nhân sẽ mất đi sự gắn kết.
Báo South China Morning Post ngày 4-5 đưa tin một thanh niên 24 tuổi ở Trung Quốc đã gây xúc động cộng đồng mạng sau khi mạo hiểm để cứu một người khỏi chiếc xe tải đang bốc cháy. Trong lúc đó, anh đã gọi cho mẹ và nói mình "có thể sẽ không bao giờ ra khỏi đây".
Anh Zhang Jian đang trên đường về nhà ở tỉnh Sơn Đông thì chứng kiến một chiếc xe tải đang bốc cháy tại hầm Baotashan (tỉnh Giang Tây). Tại hiện trường, một người đang bị thương nặng và một người khác đang vẫy tay cầu cứu.
Bất chấp nguy hiểm, anh Zhang cùng hành khách quá giang dừng xe và đưa người bị thương lên xe của mình. Tuy nhiên chưa có thông tin về số phận của người vẫy tay cầu cứu.
Do chân của nạn nhân bị thương không thể thu gọn vào trong, anh Zhang đã phải lái xe trong suốt 10 phút đầu với cửa trước mở toang, khiến khói tràn vào cabin.
Để chống chọi với sức nóng và khói độc, họ đã đổ nước uống lên người.
Khi xe đi được nửa chặng đường hầm (khoảng 5km), Zhang bắt đầu rơi vào trạng thái mất dần ý thức và khó thở do thiếu oxy.
Trong khoảnh khắc đó, anh đã gọi điện cho mẹ và nói: "Con đang bị kẹt trong hầm Baotashan. Nếu trong hai giờ tới con không gọi lại, có lẽ con sẽ không bao giờ ra khỏi đây nữa".
Dù lo lắng và nghĩ ngay đến đứa cháu nội mới 15 tháng tuổi của mình, mẹ của Zhang vẫn cố giữ bình tĩnh để trấn tĩnh con trai. Zhang chia sẻ anh cũng nghĩ đến con gái nhưng quá xúc động nên không thể dặn dò mẹ chăm sóc bé.
Zhang kể lại: "Khi nhìn thấy ánh sáng cửa hầm, tôi tự nhủ 'Thật tốt khi còn sống'".
Cảnh sát giao thông và xe cứu thương đã chờ sẵn ở cửa hầm để đưa nạn nhân đi cấp cứu. Cảnh sát giao thông Sơn Tây xác nhận người bị thương đã qua cơn nguy hiểm.
Anh Zhang tiếp tục lái xe đưa khách quá giang đến tỉnh Hà Bắc trước khi quay về Sơn Đông mà không dừng lại để điều trị cho bản thân.
Gia đình người bị nạn đã gọi điện cảm ơn anh Zhang. Chính quyền địa phương của anh Zhang Jian đã trao tặng anh danh hiệu "Tấm gương nghĩa hiệp và dũng cảm" cùng phần thưởng 10.000 nhân dân tệ (khoảng 1.500 USD).
Zhang khẳng định: "Nếu được làm lại, tôi vẫn sẽ làm như vậy mà không hề do dự".
Nhiều người dùng mạng xã hội đã bày tỏ sự cảm phục trước hành động của anh, gọi anh là một "chàng trai tốt".
Một người khác cho rằng: "Lần sau khi thấy xe bốc cháy trong đường hầm, hãy quay đầu lại hoặc sử dụng cửa thoát hiểm. Lái xe về phía đó rất nguy hiểm".
