Tại thủ phủ công nghệ Bengaluru, Roshni, 22 tuổi, đang có mức lương khởi điểm 3.850 USD mỗi năm. Gia đình tự hào vì cô làm việc trong ngành công nghệ, nhưng thực tế, Roshni đang sống tằn tiện như thời sinh viên. Cô thuê phòng ở ghép, tự nấu ăn và không bao giờ dám đi taxi. “Mức lương này đã quá lỗi thời”, Roshni nói.
Rahul, 24 tuổi, vừa gia nhập một công ty dịch vụ công nghệ thông tin (IT) với mức lương 4.300 USD một năm. Anh nhận thấy những người vào nghề 5 năm trước cũng nhận mức lương tương tự, dù hiện tại giá thuê nhà và thực phẩm đã tăng gấp ba. Với thu nhập thực tế khoảng 337 USD mỗi tháng, sau khi trả 108 USD tiền thuê phòng và gửi 72 USD về quê, Rahul phải tính toán chi tiêu từng đồng.
Ấn Độ từ lâu được xem là “văn phòng dịch vụ của thế giới”, nơi nghề IT từng là “tấm vé vàng” mang lại thu nhập cao. Theo số liệu từ Hiệp hội các doanh nghiệp phần mềm và dịch vụ quốc gia Ấn Độ (NASSCOM), ngành này đóng góp khoảng 7,5% GDP năm 2023. Trong giai đoạn phát triển mạnh, dữ liệu từ The Economic Times cho thấy lương ngành IT từng tăng 15-20% mỗi năm.
Tuy nhiên, thực tế đã thay đổi. Theo Trung tâm Theo dõi Kinh tế Ấn Độ (CMIE), chi phí sinh hoạt tại các trung tâm công nghệ như Bengaluru hay Hyderabad tăng mạnh, nhưng lương khởi điểm của sinh viên mới ra trường vẫn duy trì ở mức 3.600-4.600 USD mỗi năm, không thay đổi từ năm 2013 đến nay.
Tính trung bình, một kỹ sư trẻ nhận khoảng 300-380 USD trước thuế một tháng. Sau khi trừ quỹ hưu trí và các khoản khác, số tiền thực nhận là 250-330 USD. Tại các đô thị lớn, tiền thuê nhà dao động 95-145 USD, thực phẩm tiêu tốn 60-85 USD, chi phí đi lại khoảng 25-50 USD. Sau khi thanh toán sinh hoạt phí cơ bản, người lao động hầu như không có tích lũy.
Rishi Deshmukh, một quản lý nhân sự tại Ấn Độ, cho biết mức lương khởi điểm ngành IT không tăng là do đặc thù kinh doanh. “Mô hình tuyển dụng quy mô lớn chỉ vận hành hiệu quả khi lương đầu vào được giữ ở mức thấp”, ông nói.
Đồng quan điểm, Ankur Agarwal, chuyên gia tuyển dụng công nghệ, giải thích nguồn cung kỹ sư dồi dào là lý do khiến các doanh nghiệp duy trì mức lương khởi điểm ở mức tối thiểu. Phóng viên đã liên hệ với các tập đoàn lớn như TCS, Wipro và Infosys về vấn đề này nhưng đều bị từ chối bình luận.
Lời giải thích của Ankur Agarwal được củng cố bởi Báo cáo Việc làm Ấn Độ do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố. Báo cáo chỉ ra thanh niên chiếm gần 83% lực lượng lao động thất nghiệp tại Ấn Độ. Trong đó, tỷ lệ người trẻ có bằng cấp từ trung học trở lên rơi vào cảnh thất nghiệp đã tăng từ 35,2% năm 2000 lên 65,7% năm 2022. Sự cạnh tranh gay gắt khiến người lao động mất đi lợi thế đàm phán lương.
Bên cạnh đó, sự trỗi dậy của Trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm thu hẹp cơ hội của những người mới vào nghề. Các công cụ AI hiện nay có khả năng tự động hóa nhiều tác vụ cơ bản như viết code đơn giản và kiểm thử phần mềm – vốn là công việc dành cho sinh viên mới ra trường. Việc nhu cầu nhân sự sơ cấp giảm xuống càng giúp các công ty có lý do để giữ nguyên mức lương khởi điểm suốt một thập kỷ qua.
Dù thu nhập thực tế bị lạm phát bào mòn, công việc IT vẫn mang lại danh tiếng nhất định. Nhiều người trẻ vẫn chấp nhận mức lương thấp những năm đầu để lấy kinh nghiệm tại các công ty đa quốc gia, với hy vọng tìm được cơ hội thăng tiến ở tương lai.
Giữa tháng 3/2026, trên sân khấu của một trường trung học tại Texas, một phụ nữ "gầy như que củi" trong chiếc blazer màu mận chín bước ra giữa tiếng vỗ tay. Đó là Lizzie Velasquez - người được mệnh danh "xấu nhất thế giới".
Ở tuổi 37, cô không còn là nạn nhân của bạo lực mạng như cách đây 20 năm, mà là biểu tượng của sự khác biệt. Cô cho biết đây là bài phát biểu đầu tiên sau gần hai năm vắng bóng vì sức khỏe.
Năm 17 tuổi, Lizzie xem một video dài 8 giây trên YouTube có tựa đề "Người phụ nữ xấu nhất thế giới". Video thu hút 4 triệu lượt xem vào thời điểm đó, sử dụng hình ảnh của chính cô. Bên dưới là hàng nghìn bình luận miệt thị, thậm chí yêu cầu cô tự sát.
Lizzie kể cô từng nhốt mình trong phòng và khóc nhiều ngày. Đó là cú sốc tinh thần lớn, tiếp nối những nỗi đau thể chất mà cô phải trải qua từ nhỏ.
Lizzie sinh ra với cân nặng 1,19 kg. Các bác sĩ dự đoán cô không sống được lâu. Ở tuổi trưởng thành, cô nặng 27 kg, mắt phải không nhìn được gì, mắt trái rất yếu.
Năm cô 25 tuổi, một chuyên gia di truyền học tại Houston chẩn đoán cô mắc một căn bệnh hiếm gặp: Progeroid sơ sinh, một dạng kết hợp giữa hội chứng Marfan và loạn dưỡng mỡ (Lipodystrophy). Hội chứng này khiến cơ thể không thể tích mỡ.
Không đầu hàng bệnh tật, năm 2013, Lizzie thực hiện bài nói chuyện trên nền tảng TED Talk với chủ đề "Bạn định nghĩa bản thân như thế nào?". Sự kiện giúp cô được cộng đồng quốc tế biết đến. Cô tiếp tục ra mắt phim tài liệu Một trái tim dũng cảm và tham gia các chiến dịch chống bắt nạt trên không gian mạng.
Năm 2020, hình ảnh của Lizzie bị sử dụng trong "FaceTime Prank" - một trào lưu trên mạng xã hội TikTok mà các phụ huynh dùng ảnh người khuyết tật hoặc có ngoại hình khác biệt để dọa con cái. Khi thấy một người mẹ dùng ảnh mình để dọa con, Lizzie đã đăng video yêu cầu chấm dứt hành động này. Cô đề nghị những người trưởng thành không dạy trẻ em sợ hãi trước sự khác biệt, đồng thời cho biết lòng tử tế và sự đồng cảm cần được giáo dục từ gia đình.
Bên cạnh các hoạt động trên không gian mạng, Lizzie còn tham gia vận động thay đổi chính sách pháp luật. Cô nhiều lần đến thủ đô Washington D.C. để kêu gọi quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Cải thiện Trường học An toàn (Safe Schools Improvement Act). Dự luật này yêu cầu các trường học phải đưa hành vi bắt nạt và quấy rối vào quy tắc ứng xử, đồng thời báo cáo tình trạng này cho Bộ Giáo dục Mỹ nhằm bảo vệ học sinh trên toàn quốc.
Lizzie cho biết gia đình là nền tảng giúp cô vượt qua khó khăn. Bố mẹ luôn dặn cô ngẩng cao đầu và đối xử tử tế với những người chế giễu mình.
Năm 2025, cô nhiều lần nhập viện do chứng thiếu máu. Có thời điểm, cô phải duy trì sự sống qua ống thở và túi dẫn lưu do không thể nuốt thức ăn. Những lá thư động viên của người theo dõi dán trên cửa phòng bệnh là động lực giúp cô sống tiếp.
Trong bài diễn thuyết tháng 3/2026, Lizzie nói việc quay lại công việc không nhằm kể lại những sự việc trong quá khứ, mà để tiếp tục mục đích sống sau các đợt điều trị bệnh kéo dài.
"Đã đến lúc phải học cách làm quen với những điều không thoải mái một lần nữa bởi đó luôn là nơi phép màu nảy nở", cô nói trước khi kết thúc bài diễn thuyết trong tiếng vỗ tay không ngớt.
Thomas, 21 tuổi, nộp 15 đơn xin việc và được mời phỏng vấn bằng AI 10 lần. "Giống như bạn đang nhìn vào gương và nói chuyện với chính mình", chàng trai ở London nói.
Thomas cho biết nhiều công ty ở Anh sử dụng hình thức phỏng vấn không dùng con người. Ứng viên xem video quay sẵn câu hỏi, có tối đa hai phút để chuẩn bị và ba phút để trả lời. Các buổi phỏng vấn kéo dài từ 10 đến 30 phút. Ứng viên cũng phải hoàn thành bài đánh giá tính cách và kiểm tra kỹ năng trực tuyến trước đó.
Theo khảo sát của nền tảng tuyển dụng Greenhouse (London) với gần 3.000 người tìm việc tại Anh, Mỹ, Đức, Australia và Ireland, 47% ứng viên tại Anh (trong tổng số 1.200 người) từng tham gia phỏng vấn bằng AI. Trong số này, 30% người đã bỏ dở quy trình tuyển dụng vì hình thức trên.
Một khảo sát của tờ Guardian ghi nhận trải nghiệm của ứng viên với phỏng vấn AI thường lúng túng và xấu hổ. Nhiều người muốn có yếu tố con người trong phỏng vấn và không chắc buổi phỏng vấn của mình có được xem lại hay không.
Susannah, 44 tuổi, sống tại Cambridge, nộp hồ sơ cho vị trí giảng viên cấp cao và được yêu cầu phỏng vấn bằng AI. Cô phải đồng ý cho hệ thống sử dụng dữ liệu và không có lựa chọn từ chối. Màn hình hiển thị năm câu hỏi trong 10 phút. Cô phải nhấn nút ghi hình, bị giới hạn thời gian bởi đồng hồ đếm ngược. Nội dung tập trung vào hành vi nơi làm việc.
"Tôi thấy lúng túng và toàn bộ quá trình thật đáng xấu hổ. Tôi không chắc có ai đã xem buổi phỏng vấn hay không", cô nói.
Khoảng một tuần sau, Susannah nhận thông báo từ chối. Cô cho rằng các công ty dùng AI vì lượng hồ sơ quá lớn, nhưng ứng viên chấp nhận tham gia chỉ vì cần việc làm.
David, 47 tuổi, chuyên gia tư vấn marketing tại Tây Ban Nha, cho biết buổi phỏng vấn AI kéo dài 20 phút của anh là "trải nghiệm kinh khủng". Hệ thống yêu cầu trả lời theo gạch đầu dòng và từ khóa. David cho biết cách làm này không phù hợp vì anh cần thời gian tìm hiểu các ràng buộc dự án trước khi đưa giải pháp. Dù sau đó được mời gặp giám đốc điều hành, anh phát hiện nhà tuyển dụng đã dùng ChatGPT để đánh giá bản ghi hình trước đó.
"Cảm giác trả lời trước màn hình trống với đồng hồ đếm ngược là sự độc thoại thiếu bối cảnh. Trong tình huống đó, tôi buộc phải đưa ra những câu trả lời chung chung", anh nói.
Tom, quản lý dự án ở Scotland, tham gia một buổi phỏng vấn AI với sự tò mò vì đây chỉ là công việc làm thêm. Anh cho biết trải nghiệm này giống một cuộc gọi điện thoại nhưng còn nhiều trục trặc. Hệ thống thường xuyên hiểu nhầm các quãng nghỉ là kết thúc câu trả lời để tự động chuyển sang câu hỏi khác, khiến phần trình bày bị ngắt quãng. Đôi khi, AI còn xoáy sâu vào những chi tiết nhỏ nhặt không cần thiết.
Theo Tom, công nghệ hiện tại chưa nắm bắt được ngôn ngữ cơ thể và cũng chưa sẵn sàng cho một buổi phỏng vấn hoàn chỉnh. Anh cho biết phỏng vấn thực tế phải là quá trình tương tác hai chiều để ứng viên đánh giá ngược lại nhà tuyển dụng. "Con người vẫn rất quan trọng", anh nói.
Cuối tháng 3, anh Wang ở Thượng Hải về thăm nhà sau thời gian đi công tác. Anh phát hiện gia đình không đủ 15 tệ (khoảng 50.000 đồng) để đóng tiền điện. Các hóa đơn đều quá hạn thanh toán.
Kiểm tra sao kê ngân hàng của mẹ, anh Wang nhận thấy từ tháng 5/2025 đến nay, bà Jiang đã chi hơn 3,36 triệu tệ (khoảng 11,5 tỷ đồng) để tặng quà cho các streamer (người phát trực tiếp trên mạng xã hội). Trung bình mỗi tháng, bà chi khoảng 300.000 tệ, bao gồm 5.000 tệ lương hưu và số tiền lương, thưởng anh gửi bà giữ hộ nhiều năm qua.
Hồ sơ giao dịch cho thấy bà Jiang tặng tiền cho hai nam streamer khoảng 30 tuổi. Một người chuyên nhảy múa trên nền tảng WeChat Video nhận được hơn 2,8 triệu tệ; người còn lại chuyên hát trên Douyin (phiên bản TikTok Trung Quốc) nhận khoảng 500.000 tệ.
Sự việc của bà Jiang diễn ra trong bối cảnh nhóm người cao tuổi sử dụng Internet tại Trung Quốc bùng nổ. Theo Báo cáo Phát triển Internet Trung Quốc (CNNIC) đầu năm 2025, nước này có hơn 1,1 tỷ người dùng mạng, trong đó nhóm trên 50 tuổi chiếm 36% lượng người dùng mới. Khoảng 70% người từ 60 tuổi trở lên có thói quen xem video ngắn và livestream.
Bà Jiang nói đã bị cuốn vào tính năng "PK" (thách đấu) trên các nền tảng livestream. Trong 5 phút thách đấu, bên nào được người hâm mộ tặng nhiều quà ảo hơn sẽ thắng. Vì muốn bảo vệ thần tượng, bà liên tục nạp tiền. "Thấy cậu ấy thua, tôi rất khó chịu. Nghe quản trị viên hô hào, tôi liên tục tặng các món quà ảo trị giá hàng nghìn tệ", bà Jiang nói và cho biết riêng tháng 2 đã tiêu hơn 940.000 nhân dân tệ.
Chuyên gia tâm lý Chen Lu, Viện Nghiên cứu Tâm lý Ứng dụng Hoa Đại, cho biết nguyên nhân sâu xa của sự việc này là sự thiếu hụt tình cảm của người già. Khi con cái đi làm xa, những lời hỏi han của streamer đã lấp đầy khoảng trống cô đơn. Việc được xướng tên cảm ơn khi tặng quà đắt tiền mang lại cho họ cảm giác được tôn trọng, tạo ra "cạm bẫy dopamine" gây nghiện.
Hiện tại, bà Jiang đã liên hệ với streamer để xin lại một phần tiền nhưng đối phương đã cắt đứt liên lạc. Các luật sư cho biết, việc đòi lại tiền trong trường hợp này là "vô cùng gian nan". Theo quy định pháp luật, hành vi nạp tiền mua quà tặng cho streamer được coi là một dạng hợp đồng tặng cho tài sản tự nguyện. Tiền chỉ có thể được hoàn trả nếu gia đình chứng minh được tại thời điểm giao dịch, người già bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự (như mắc chứng sa sút trí tuệ, Alzheimer...).
Gia đình anh Wang đã trình báo cảnh sát và gửi khiếu nại lên các nền tảng phát sóng. Bà Jiang cũng được chẩn đoán mắc chứng trầm cảm và lo âu.
Chuyên gia Chen Lu nói thêm, thay vì chỉ trích người cao tuổi, con cái cần ở bên cạnh để bù đắp tình cảm, giúp cha mẹ thoát khỏi sự lệ thuộc vào thế giới ảo và cảnh giác trước các bẫy lừa đảo đòi lại tiền trên mạng.
