Đó là khẳng định của ThS Nguyễn Thị Xuân Thúy, khoa kinh tế chính trị Trường đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), khi trao đổi với Tuổi Trẻ xung quanh đề xuất loại ngành ô tô ra khỏi ngành kinh doanh có điều kiện.
Bà Thúy nói: Những năm gần đây, ngay cả những nền kinh tế từng đề cao tự do thương mại cũng bắt đầu áp đặt chính sách bảo hộ chiến lược, đặc biệt trong ngành ô tô và xe điện.
* Vậy theo bà, chúng ta có nên cắt giảm thủ tục, điều kiện kinh doanh hay tiếp tục duy trì cách quản lý như trước?
– Sau gần ba thập niên phát triển, Việt Nam đã có được ngành công nghiệp ô tô với năng lực lắp ráp nhất định, hình thành mạng lưới các nhà cung cấp tuy chưa thực sự lớn mạnh nhưng cũng đã phát triển, đồng hành cùng các nhà lắp ráp, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động.
Nhưng nhìn một cách khách quan, mức độ nội địa hóa ở nhiều phân khúc vẫn còn thấp, công nghiệp hỗ trợ phát triển chậm, năng lực xuất khẩu còn hạn chế và giá trị gia tăng nội địa chưa cao.
Đây cũng là lý do khiến nhiều ý kiến đặt câu hỏi: Liệu việc duy trì các điều kiện kinh doanh và hàng rào bảo hộ thời gian qua đã thực sự tạo ra năng lực công nghiệp đủ mạnh hay chưa?
Thực tế, nếu tiếp tục duy trì mô hình bảo hộ mà không tạo ra áp lực nâng cấp công nghệ và năng lực cạnh tranh, ngành ô tô trong nước cũng khó có thể phát triển bền vững.
Bảo hộ quá lâu nhưng không gắn với đổi mới công nghệ, nội địa hóa thực chất hay năng lực xuất khẩu có thể khiến doanh nghiệp phụ thuộc vào thị trường được bảo vệ thay vì nâng cao năng lực cạnh tranh.
Ngược lại, nếu mở hoàn toàn trong khi năng lực công nghiệp hỗ trợ còn yếu, Việt Nam có nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ thay vì trung tâm sản xuất. Khi đó, các doanh nghiệp có thể lựa chọn nhập khẩu nguyên chiếc hoặc chỉ thực hiện các công đoạn lắp ráp đơn giản từ các trung tâm sản xuất lớn trong khu vực như Thái Lan hay Indonesia.
* Những hệ lụy nào xảy ra nếu chúng ta “mở cửa” quá mức khi cắt giảm hết các điều kiện, thủ tục, thưa bà?
– Nếu cắt bỏ những điều kiện, thủ tục…, nhóm chịu tác động lớn nhất có thể không phải các tập đoàn lớn, mà là mạng lưới doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ và các doanh nghiệp nhỏ và vừa đang từng bước tham gia chuỗi cung ứng cho ngành ô tô.
Các doanh nghiệp cơ khí, cao su, nhựa, dây điện, khuôn mẫu hay gia công kim loại phụ thuộc đáng kể vào hoạt động sản xuất và lắp ráp trong nước. Nếu chuyển mạnh sang nhập khẩu nguyên chiếc hoặc chỉ thực hiện các công đoạn lắp ráp đơn giản, cơ hội tích lũy năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp này sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Đây cũng là điểm cần được nhìn nhận đầy đủ hơn khi đánh giá vai trò của ngành ô tô. Không nhiều ngành công nghiệp tại Việt Nam hiện nay có khả năng tạo ra hệ sinh thái sản xuất rộng như ô tô, với sự tham gia của các ngành cơ khí, điện – điện tử, cao su, nhựa, vật liệu, khuôn mẫu, tự động hóa hay logistics công nghiệp.
Giá trị của ngành ô tô vì thế không chỉ nằm ở sản lượng xe bán ra hay số lượng nhà máy lắp ráp cuối cùng, mà còn ở khả năng hình thành nền tảng sản xuất trong nước, tích lũy năng lực chế tạo và tạo không gian phát triển cho mạng lưới doanh nghiệp vệ tinh.
Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng nhấn mạnh mục tiêu tự chủ, tự cường và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế, câu chuyện ngành ô tô cũng cần được nhìn rộng hơn dưới góc độ năng lực sản xuất quốc gia.
Một nền kinh tế phụ thuộc chủ yếu vào nhập khẩu các sản phẩm công nghệ và công nghiệp chế tạo sẽ khó nâng cao tính tự chủ trong dài hạn, đặc biệt khi cạnh tranh địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và xu hướng bảo hộ đang gia tăng trên toàn cầu.
Về dài hạn, điều đáng lo không chỉ là chuyện thị phần xe nhập khẩu, mà là nguy cơ suy yếu nền tảng sản xuất công nghiệp trong nước trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
* Vậy làm thế nào để vừa tạo thuận lợi, thông thoáng cho môi trường đầu tư kinh doanh, nhưng cũng góp phần thúc đẩy phát triển ngành ô tô bền vững?
– Theo tôi, cần chuyển từ bảo hộ bằng các biện pháp hành chính sang chính sách công nghiệp thế hệ mới. Theo đó, giảm dần các cơ chế xin – cho và tiền kiểm mang tính hành chính.
Thay vào đó, cần tăng cường các công cụ chính sách hiệu quả hơn như tiêu chuẩn kỹ thuật, ưu đãi gắn với tỉ lệ nội địa hóa thực chất, hỗ trợ phát triển công nghiệp hỗ trợ, khuyến khích nghiên cứu phát triển, phát triển hệ sinh thái xe điện và thúc đẩy xuất khẩu.
Kinh nghiệm cho thấy các quốc gia thành công trong ngành ô tô thường không dựa chủ yếu vào giấy phép kinh doanh để bảo vệ thị trường, mà tập trung xây dựng năng lực công nghiệp thông qua các chính sách có điều kiện rõ ràng và định hướng dài hạn.
Chính sách phát triển ngành ô tô cần tránh không chỉ là bảo hộ kéo dài, mà còn là nguy cơ đánh mất nền tảng sản xuất công nghiệp trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
Khi xe đã chườm một nửa thân vào đường to, lúc này tài xế đã có cơ hội quan sát rõ người đang nằm trên đường nếu quan sát qua vai, xuyên cửa sổ tài xế. Theo đường nối màu vàng trong hình, không gian từ mắt tài xế tới người nằm khá trống trải, không bị chắn trên/dưới, vì vậy các chuyên gia cho rằng, nếu chủ động quan sát, tài xế hoàn toàn có thể phát hiện người đang nằm.
Điểm mù cột A
Thời điểm tài xế quay mặt nhìn theo hướng người nằm, cũng là lúc cột A đã che mắt tài xế. Vùng điểm mù lúc này là rất lớn, đặc biệt khi trời tối, người nằm dưới đường mặc đồ tối màu. Theo các chuyên gia, hiện nay tùy từng dòng xe mà kích thước cột A có thể khác nhau, vùng điểm mù vì thế cũng lớn hoặc nhỏ hơn. Tuy vậy trong trường hợp vật thể thẳng hướng như trong ảnh trên, rất khó để quan sát dù cột A mỏng hay dày.
Lỗi mất tập trung khi lái xe
Cuối cùng, trong một khoảng khắc nhỏ trước khi chèn lên nạn nhân, tài xế cúi xuống nhìn thứ gì đó trong xe, thay vì mắt tập trung quan sát nhìn đường. Khi lái xe, chỉ một tích tắc mất tập trung có thể dẫn tới tai nạn vì các tình huống xảy ra rất nhanh.
Năm 2021, Lexus từng làm một bài thử nghiệm với nhiều tài xế, trong đó kính lái bị che mờ bất ngờ trong vài giây - mô phỏng việc tài xế mất tập trung không quan sát - dẫn tới các tai nạn.
Các chuyên gia của Car Awards khuyên, khi lái xe chuyển hướng, tài xế cần tập trung quan sát, đi đúng làn đường, mở rộng tầm quan sát bằng nguyên tắc quay đầu quan sát qua vai cả hai hướng trái - phải khi rẽ để đảm bảo vùng không gian mà xe đi tới hoàn toàn thông thoáng. Cuối cùng, tập trung quan sát là nguyên tắc không thể bỏ qua, dù chỉ một giây khi lái xe.
Bất chấp gián đoạn vận chuyển do khủng hoảng Trung Đông, xuất khẩu ôtô của Trung Quốc vẫn tăng tốc trong tháng 3, tiếp tục khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng quan trọng của ngành.
Theo dữ liệu do hiệp hội xe con Trung Quốc (CPCA), xuất khẩu ôtô tăng 73,7% so với cùng kỳ năm trước, đạt gần 700.000 xe trong tháng trước. Mức tăng này cao hơn so với 54,1% ghi nhận trong hai tháng đầu năm. "Xuất khẩu ôtô đã bước vào giai đoạn tăng trưởng siêu cao, vượt ngoài kỳ vọng của chúng tôi", ông Cui Dongshu, tổng thư ký CPCA, nhận định.
Trong khi đó, doanh số trong nước giảm 15,2% so với cùng kỳ, xuống còn 1,67 triệu xe trong tháng 3, đánh dấu tháng suy giảm thứ sáu liên tiếp. Giá nhiên liệu tăng làm giảm nhu cầu đối với các mẫu xe sử dụng động cơ đốt trong, trong khi doanh số xe điện tiếp tục chịu tác động từ việc cắt giảm ưu đãi giữa bối cảnh phục hồi kinh tế chậm chạp.
Doanh số xe động cơ đốt trong giảm 15,7%, mạnh hơn mức giảm 13,4% trong giai đoạn tháng 1-2. Tuy nhiên, Trung Quốc đã áp trần tăng giá nhiên liệu trong nước nhằm giảm tác động từ giá dầu leo thang do xung đột tại Trung Đông. Các đại lý tiếp tục chịu áp lực từ lượng tồn kho lớn. Chỉ số theo dõi xe chưa bán được tăng trong tháng qua, khi người tiêu dùng ít quan tâm đến xe điện mới sau khi các ưu đãi bị cắt giảm, bao gồm việc chấm dứt miễn thuế mua xe.
Đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt tại thị trường nội địa, nơi doanh số xe điện và xe hybrid cắm sạc (PHEV) giảm 14,4% so với cùng kỳ, hãng xe điện BYD ghi nhận tháng sụt giảm doanh số thứ 7 liên tiếp trong tháng 3. Tuy nhiên, doanh số tại các thị trường nước ngoài như châu Âu vẫn tăng mạnh, nhờ giá nhiên liệu cao thúc đẩy nhu cầu xe điện. Ban lãnh đạo BYD cho biết họ lạc quan rằng doanh số ở nước ngoài sẽ vượt 1,5 triệu xe trong năm nay.
Xe hybrid sạc ngoài (PHEV) vốn không phải khái niệm quá mới mẻ tại thị trường ô tô Việt Nam. Thực tế, công nghệ này đã xuất hiện từ vài năm trước trên các mẫu xe phổ thông như KIA Sorento PHEV hay dòng xe sang Volvo XC60 Recharge. Tuy nhiên, rào cản về giá bán khiến dòng xe này chưa thể tiếp cận số đông.
Hầu hết khách hàng chọn mua xe PHEV trước đó thường thuộc nhóm có điều kiện kinh tế, muốn tiên phong trải nghiệm các xu hướng công nghệ mới.
Khoảng 2 năm trở lại đây, thị trường ô tô có nhiều biến động với làn sóng đổ bộ của hơn 10 thương hiệu đến từ Trung Quốc. Danh mục xe trải dài từ xe năng lượng mới đến các dòng xe truyền thống sử dụng động cơ đốt trong. Với vị thế "công xưởng" xe điện toàn cầu, các hãng xe Trung Quốc gia nhập thị trường Việt Nam với kỳ vọng chinh phục người dùng bằng thế mạnh công nghệ, mẫu mã.
Thế nhưng, thực tế cho thấy thị trường ô tô Việt Nam không hề "dễ thở", thậm chí khá khắc nghiệt khiến một vài thương hiệu gần như mất dấu chỉ sau thời gian ngắn hiện diện.
Xét ở mảng xe điện, các hãng xe Trung Quốc như BYD, Wuling, Aion… dù gặt hái thành công tại quê nhà hay ở một số quốc gia khác nhưng lại gặp khó ở Việt Nam khi đối đầu với VinFast. Thương hiệu ô tô nội địa không chỉ mạnh về dải sản phẩm mà còn giữ lợi thế cạnh tranh cốt lõi là mạng lưới trạm sạc phủ khắp cả nước cùng các chính sách bán hàng hấp dẫn.
Do đó, việc cạnh tranh trực diện về xe thuần điện trở thành bài toán khó khăn, tiêu tốn nhiều ngân sách đối với các thương hiệu mới, nhất là tại một thị trường có quy mô vừa phải như Việt Nam.
Ở mảng xe động cơ đốt trong, ô tô Trung Quốc tiếp tục phải đối mặt với các đối thủ từ Nhật Bản, Hàn Quốc - những "thế lực" đã có hàng chục năm bám rễ và chinh phục niềm tin khách hàng. Xe Trung Quốc gặp khó về khả năng tiếp cận, tính thanh khoản và mức độ trượt giá khi tâm lý người tiêu dùng vẫn còn nhiều ngờ vực về nguồn gốc, xuất xứ.
Ngoài câu chuyện chất lượng, kiểu bán hàng "mang con bỏ chợ" của một số nhà phân phối xe Trung Quốc trước đây cũng để lại ấn tượng xấu cho khách hàng. Hệ quả là dù có giá bán cạnh tranh và tiện nghi ngập tràn, nhiều mẫu xe Trung Quốc vẫn chưa thể hái được "quả ngọt" sau khoảng 2 năm hiện diện.
Khi thị trường khắc nghiệt, nhiều "gọng kìm" bó buộc, việc thay đổi là điều tất yếu để tồn tại. Một số thương hiệu ô tô Trung Quốc bắt đầu chuyển hướng, tập trung vào xe hybrid sạc ngoài. Đây được xem là nước cờ tự giải vây, phù hợp với xu hướng xanh hóa và các chính sách hỗ trợ hiện hành của Chính phủ.
Từ năm 2025, thị trường chứng kiến sự xuất hiện của các mẫu xe PHEV Trung Quốc, đặc biệt ở nhóm xe crossover cỡ trung. Đáng chú ý, các mẫu xe này đều định giá dưới 1 tỉ đồng - con số chưa từng có đối với các mẫu mã cùng phân khúc của nhiều hãng xe Hàn Quốc hay Nhật Bản tại Việt Nam.
Mở màn có Jaecoo J7 PHEV với giá 999 triệu đồng vào tháng 1.2025. Chỉ 3 tháng sau, BYD Việt Nam tung ra mẫu Sealion 6 PHEV với giá từ 839 triệu đồng. Gần đây nhất, Geely tham gia cuộc đua với mẫu EX5 EM-i có giá từ 789 triệu đồng. Mức giá này không chỉ thấp hơn các đối thủ trực tiếp mà còn ngang ngửa với một số mẫu xe ở phân khúc thấp hơn, tạo ra sức hút đối với nhóm khách hàng thực dụng.
Có thể nói, phân khúc xe hybrid sạc ngoài phổ thông dưới 1 tỉ đồng hiện đang trở thành "sân chơi" riêng của các hãng xe Trung Quốc. Điều này đóng vai trò quan trọng trong việc "bình dân hóa" công nghệ PHEV tại Việt Nam so với thời điểm 3 - 5 năm trước. Đối với nhóm khách hàng trẻ, yêu công nghệ và đề cao tính kinh tế, một chiếc PHEV giá dưới 1 tỉ đồng là lựa chọn đáng cân nhắc để trải nghiệm.
Dù vẫn còn đó những nghi ngại về tính thanh khoản và độ bền sau thời gian dài sử dụng nhưng với chiến lược sản phẩm đa dạng cùng giá bán cạnh tranh, các hãng xe Trung Quốc đang biến PHEV thành một phân khúc riêng biệt để bén rễ và tồn tại ở thị trường Việt Nam.
