Nghị quyết 29/2026/QH16 của Quốc hội đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong tư duy lập pháp khi lần đầu tiên thiết lập cơ chế, chính sách đặc thù đối với các vi phạm đất đai xảy ra trong quá khứ, trước thời điểm Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực.
Điểm cốt lõi của chính sách là phân định rạch ròi giữa vi phạm có yếu tố tham nhũng và vi phạm không có yếu tố tham nhũng.
Theo đó, chỉ những trường hợp không tham nhũng mới thuộc phạm vi điều chỉnh. Đây là “lằn ranh pháp lý” quan trọng nhằm ngăn ngừa việc lợi dụng chính sách để hợp thức hóa các hành vi tiêu cực. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1-5 và được xem là một giải pháp pháp lý mang tính chuyển tiếp, xử lý các tồn tại lịch sử.
Thay vì áp dụng chế tài hình sự một cách cứng nhắc, Nghị quyết 29 cho phép không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các trường hợp vi phạm nhưng không gây thất thoát tài sản nhà nước, hoặc có gây thất thoát nhưng đã khắc phục toàn bộ hậu quả.
Điều kiện đặt ra là hành vi vi phạm phải xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, dự án đã hoàn thành, mang lại hiệu quả và không còn tranh chấp, khiếu kiện.
Đối với những trường hợp chưa thể khắc phục ngay, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong thời hạn tối đa 2 năm để tạo điều kiện khắc phục hậu quả. Nếu hết thời hạn mà hậu quả được khắc phục đầy đủ thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự; nếu không, vẫn bị xử lý nhưng được xem xét giảm nhẹ.
Cơ chế, chính sách này cho thấy rõ sự chuyển hướng từ tư duy “trừng phạt” sang “khắc phục”, lấy hiệu quả kinh tế – xã hội và việc thu hồi, khôi phục tài sản làm trọng tâm.
Một điểm đáng chú ý khác là Nghị quyết 29 không chỉ dừng lại ở giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, mà còn mở rộng sang cả giai đoạn thi hành án.
Theo đó, đối với người đã bị kết án nhưng chưa thi hành án, nếu đủ điều kiện, tòa án có thể quyết định hoãn chấp hành hình phạt trong thời hạn tối đa 2 năm để họ thực hiện nghĩa vụ khắc phục hậu quả.
Nếu khắc phục đầy đủ, người bị kết án có thể được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại.
Trong trường hợp đang chấp hành án phạt tù, người vi phạm cũng có thể được tạm đình chỉ thi hành án để khắc phục hậu quả.
Kết quả khắc phục sẽ là căn cứ quan trọng để xem xét miễn, giảm hình phạt hoặc rút ngắn thời gian chấp hành án.
Ngoài ra, nghị quyết đã nêu còn mở ra khả năng xóa án tích đối với những người đã chấp hành xong bản án nếu đáp ứng đủ điều kiện. Quy định này mang tính nhân văn rõ rệt, góp phần tạo điều kiện cho người vi phạm sớm tái hòa nhập xã hội, đồng thời giải quyết các hệ quả pháp lý kéo dài từ những sai phạm trong quá khứ.
Quốc hội đã giao Chính phủ, các bộ, ngành và cơ quan tố tụng khẩn trương rà soát, lập danh sách các vụ việc, vụ án, bản án liên quan đến vi phạm đất đai không có yếu tố tham nhũng xảy ra trước ngày 1-8-2024 để tổ chức thực hiện hiệu quả Nghị quyết 29 này.
Thực tiễn tại nhiều tỉnh, thành, trong đó có tỉnh Khánh Hòa, cho thấy rõ nhu cầu cấp thiết của một cơ chế như Nghị quyết 29. Trong giai đoạn 2010 – 2020, nhiều sai phạm trong quản lý đất đai tại địa phương đã được phát hiện qua các kết luận của cơ quan kiểm tra, thanh tra Trung ương.
Các sai phạm chủ yếu liên quan đến việc giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá, không đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư, sử dụng đất không đúng mục đích, vi phạm quy hoạch…
Chính các sai phạm đó, nhiều cựu lãnh đạo UBND tỉnh và các sở, ngành đã bị truy tố, xét xử qua nhiều bản án có hiệu lực pháp luật. Nhiều cựu lãnh đạo địa phương đã phải chấp hành tổng hợp hình phạt tù từ hơn 10 năm đến gần 30 năm tù do liên quan đến nhiều vụ án khác nhau về quản lý đất đai và tài sản nhà nước.
Tuy nhiên, theo các bản án và kết luận thanh tra, điểm chung của các vụ việc này là không phát hiện yếu tố tham nhũng, vụ lợi cá nhân. Nguyên nhân sai phạm chủ yếu xuất phát từ bối cảnh pháp luật trước đây còn chồng chéo, thiếu thống nhất, cùng với áp lực phát triển kinh tế – xã hội khiến một số lãnh đạo địa phương đã nôn nóng, “vượt rào” trong quá trình điều hành. Một số dự án liên quan đến các sai phạm này trên thực tế đã được triển khai, hoàn thành và mang lại hiệu quả nhất định cho địa phương.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 29 mở ra một hướng tiếp cận mới mang tính điều chỉnh chính sách. Nếu các trường hợp đã bị kết án đáp ứng đủ điều kiện, đặc biệt là không có yếu tố tham nhũng và có khả năng hoặc đã khắc phục hậu quả, thì có thể được xem xét hoãn, miễn hoặc giảm hình phạt theo quy định.
Có thể thấy Nghị quyết 29 phản ánh một bước chuyển quan trọng trong chính sách pháp luật từ cách tiếp cận xử lý vi phạm thuần túy sang hướng tiếp cận toàn diện hơn, chú trọng khắc phục hậu quả, ổn định xã hội và phục vụ phát triển kinh tế.
Gần đây, trên địa bàn Nha Trang (tỉnh Khánh Hòa) xảy ra tình trạng người nước ngoài chạy xe máy, mô tô phân khối lớn vi phạm pháp luật về an toàn giao thông.
Vi phạm chủ yếu của những người nước ngoài này là không đội mũ bảo hiểm, lạng lách đánh võng, lái xe trong tình trạng say xỉn... gây mất an ninh trật tự, gây tai nạn chết người, chống người thi hành công vụ.
Mới đây nhất, Công an phường Nha Trang đã tạm giữ hình sự Smoliakov Konstantin (35 tuổi, quốc tịch Nga) để điều tra về tội "vi phạm quy định về giao thông đường bộ gây hậu quả nghiêm trọng".
Sau khi uống rượu, Smoliakov Konstantin đã lái xe máy và tông chết một cụ bà 70 tuổi đang đi qua đường Trần Phú trên vạch đường dành cho người đi bộ.
Qua kiểm tra, cảnh sát cho biết nồng độ cồn của Smoliakov ở mức 268,8mg/100ml máu - gấp hơn 3 lần khung phạt cao nhất với vi phạm nồng độ cồn.
Trước đó, vào tháng 8-2025, Cơ quan cảnh sát điều tra Công an tỉnh Khánh Hòa đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và cấm đi khỏi nơi cư trú đối với Khafizov Artur (19 tuổi, quốc tịch Nga) để điều tra tội "chống người thi hành công vụ".
Sau khi uống rượu, Khafizov Artur đã lái xe máy trở về nhà, khi đến đường Trần Phú (phường Nha Trang), nam thanh niên này đã tông vào một người phụ nữ 53 tuổi.
Sau khi gây tai nạn, thay vì phối hợp với cơ quan chức năng giải quyết, thanh niên người Nga nêu trên lại chống đối và đấm vào miệng cán bộ cảnh sát giao thông gây thương tích.
Cũng trong tháng 8-2025, dư luận bức xúc với việc một thanh niên người nước ngoài phóng xe tốc độ cao, lạng lách trên đường phố Nha Trang. Sau khi vụ việc được phản ánh lên mạng xã hội, nam thanh niên này đã "lặng lẽ" xuất cảnh sang Trung Quốc.
Theo ghi nhận của Tuổi Trẻ Online, thực tế trong thời gian qua, tình trạng người nước ngoài vi phạm trật tự an toàn giao thông trên địa bàn Nha Trang vẫn còn tiếp diễn, đặc biệt vào các khung giờ từ 21h đến 23h tại các tuyến đường Phạm Văn Đồng, Trần Phú, Nguyễn Thị Minh Khai...
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, thượng tá Đào Xuân Trường - Trưởng Công an phường Nha Trang - nhìn nhận thời gian gần đây tình hình vi phạm trật tự an toàn giao thông, an ninh trật tự trên địa bàn liên quan đến người nước ngoài có chiều hướng phức tạp.
Theo ông Trường, để "chặn đứng" người nước ngoài vi phạm giao thông, lực lượng chức năng không chỉ xử lý rốt ráo các trường hợp vi phạm, mà còn phải chế tài nghiêm khắc, xử lý hình sự các cơ sở kinh doanh cho người nước ngoài thuê xe máy tự lái khi không đủ điều kiện.
Ông nói cách tuyên truyền hiệu quả nhất trong thời điểm này là đưa thông tin các quy định phát luật của Việt Nam vào những hội, nhóm của người nước ngoài đang sinh sống trên địa bàn, từ đó họ sẽ tiếp cận nhanh chóng.
Còn trung tá Lê Đức Thuận - Đội phó Đội Cảnh sát giao thông đường bộ (Phòng Cảnh sát giao thông Công an tỉnh Khánh Hòa) - cho biết người nước ngoài lưu thông trên các tuyến đường ở Nha Trang thường vi phạm các lỗi như không có giấy phép lái xe, phóng nhanh, vượt ẩu, vi phạm nồng độ cồn...
Đơn vị này đã điều tra cơ bản để nắm các cơ sở, tổ chức, cá nhân cho người nước ngoài thuê xe, đồng thời đã mời các chủ cơ sở này làm việc, yêu cầu phải cam kết kiểm tra điều kiện của người nước ngoài khi thuê xe.
"Chúng tôi cũng bố trí các tổ công tác tập trung ở những tuyến đường, địa bàn mà người nước ngoài hay lái xe để kiểm tra, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm" - trung tá Thuận cho hay.
Ở góc độ địa phương, ông Trần Xuân Tây - Chủ tịch UBND phường Nha Trang - cho biết phường sẽ tích cực tuyên truyền, vận động, nhắc nhở các cơ sở cho thuê xe hơi, mô tô, xe máy trên địa bàn nhận thức rõ trách nhiệm hình sự nếu để xảy ra tai nạn giao thông từ nghiêm trọng trở lên khi cho người nước ngoài không đủ điều kiện thuê xe.
Bên cạnh đó, phường tổ chức kiểm tra và yêu cầu tất cả các cơ sở cho thuê ô tô, xe máy trên địa bàn ký cam kết chấp hành nghiêm các quy định của pháp luật trong việc kinh doanh dịch vụ cho thuê xe.
"Nha Trang kiên quyết xử phạt vi phạm hành chính hoặc thu hồi giấy phép kinh doanh đối với các cơ sở kinh doanh giao phương tiện cho người không đủ điều kiện" - ông Tây cho hay.
Ngày 4-5, người dân gửi phản ánh tới Thiếu tướng Đỗ Thanh Bình - Cục trưởng Cục Cảnh sát giao thông - về đoạn clip ghi lại cảnh một ô tô con lạng lách, đánh võng trên đường.
Sự việc được xác định xảy ra tại tỉnh Phú Thọ. Hành vi của người lái chiếc xe con này khiến những xe khác không thể vượt lên.
Cùng ngày, đơn vị chức năng của Phòng Cảnh sát giao thông Công an tỉnh Phú Thọ đã nhanh chóng làm rõ vụ việc.
Qua xác minh, người điều khiển xe vi phạm là N.M.T. (sinh năm 1992, trú tại phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ).
Cảnh sát đã mời tài xế tới làm việc, tiến hành xác minh và lập biên bản vi phạm hành chính.
Theo quy định tại Nghị định 168, hành vi điều khiển xe lạng lách, đánh võng sẽ bị xử phạt 45 triệu đồng, tước bằng lái xe 11 tháng.
Cục Cảnh sát giao thông khuyến cáo việc lạng lách, đánh võng là hành vi vi phạm pháp luật và tiềm ẩn nguy cơ gây tai nạn giao thông nghiêm trọng, đe dọa tính mạng của chính người điều khiển và người tham gia giao thông khác.
Ngày 4-4, lãnh đạo UBND tỉnh Đắk Lắk cho biết đã yêu cầu xử lý, kiểm điểm các cá nhân, tổ chức liên quan đến sai phạm trong cấp phép, quản lý khai thác khoáng sản và thu thuế tài nguyên tại khu vực phía tây tỉnh giai đoạn 2019 đến giữa năm 2024 sau khi Thanh tra tỉnh này có kết luận.
Kết luận thanh tra cho thấy việc giám sát sản lượng khai thác sau cấp phép chủ yếu dựa vào báo cáo của doanh nghiệp, thiếu kiểm tra thực tế.
Tại nhiều mỏ đá của Công ty cổ phần Xây dựng và lắp máy Trung Nam, Công ty cổ phần Xây dựng Tân Nam, Công ty TNHH An Nguyên và Công ty TNHH Xây dựng Hoàng Vũ, trạm cân được bố trí không đúng vị trí và chưa kết nối dữ liệu camera, trạm cân về cơ quan quản lý, khiến việc kiểm soát sản lượng chủ yếu dựa trên số liệu doanh nghiệp tự kê khai, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài nguyên.
Ngoài ra, Công ty TNHH Hà Bình và Công ty cổ phần Đoàn Chính Nghĩa không lắp thiết bị giám sát hành trình, không lưu trữ dữ liệu phương tiện theo quy định, gây khó khăn cho việc kiểm soát phạm vi và sản lượng khai thác.
Vi phạm về đất đai cũng diễn ra khá phổ biến. Công ty cổ phần Xây dựng Tân Nam và Công ty TNHH Hà Bình sử dụng đất của người dân làm bãi tập kết khoáng sản nhưng chưa chuyển mục đích sử dụng; nhiều doanh nghiệp khai thác cát cũng chưa hoàn tất thủ tục thuê đất mặt nước theo quy định.
Đáng chú ý, tổng thu từ hoạt động khoáng sản giai đoạn 2019 đến giữa năm 2024 đạt hơn 438 tỉ đồng nhưng vẫn còn nợ gần 4,7 tỉ đồng, trong đó Công ty TNHH MTV Khai khoáng Thiên Ý nợ khoảng 2,34 tỉ đồng, Công ty TNHH Khoáng sản Thiên An nợ khoảng 1,9 tỉ đồng.
Thanh tra cũng chỉ ra giai đoạn 2021 - 2022, giá vật liệu xây dựng biến động trên 20% nhưng việc tham mưu điều chỉnh bảng giá tính thuế tài nguyên chưa kịp thời, tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách.
Theo kết luận thanh tra, Sở Tài nguyên và Môi trường Đắk Lắk trước đây (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường) đã tham mưu cấp, gia hạn 17 giấy phép thăm dò và phối hợp cấp thêm 2 giấy phép.
Tuy nhiên, công tác hậu kiểm bị buông lỏng khi Công ty TNHH TV, Công ty TNHH Khoáng sản Khải Dương, Công ty TNHH Xây dựng thương mại và dịch vụ Tân Thành Đạt không nộp báo cáo, không bàn giao mẫu vật sau khi giấy phép hết hiệu lực mà không bị xử lý.
Kiểm tra 8/17 hồ sơ cho thấy toàn bộ đều có sai sót, từ không công khai thông tin doanh nghiệp, không lấy ý kiến chuyên gia đến thiếu biên bản kiểm tra thực địa.
Đáng chú ý, Công ty TNHH MTV Thương mại dịch vụ An Huy được gia hạn nhưng không hoàn trả tối thiểu 30% diện tích thăm dò; ngoài ra 5 doanh nghiệp khác còn được chấp thuận khảo sát, lấy mẫu dù không đủ điều kiện theo quy định.
Thanh tra xác định giai đoạn 2018 - 2020, có 6 giấy phép và gia hạn cấp cho Công ty TNHH Xây dựng công trình Hoàng Khánh, Hợp tác xã khai thác cát Đoàn Kết, Công ty TNHH Hà Bình, Công ty TNHH Đầu tư xây dựng và dịch vụ MJ, Công ty TNHH Xây dựng cầu đường Trí Đức, Công ty TNHH Hùng Anh tại các khu vực ngoài quy hoạch khoáng sản, trái quy định.
Đáng chú ý, giai đoạn 2019 - 2023, 9 giấy phép khai thác được cấp trước ngày 1-7-2011 vẫn tiếp tục được gia hạn, trái Luật Khoáng sản 2010; các giấy phép này thuộc khu vực không đấu giá nhưng không nêu rõ mục đích phục vụ công trình sử dụng ngân sách nhà nước.
Liên quan thực tế quản lý, một số doanh nghiệp có diện tích nằm trong khu vực cấm, tạm cấm. Trong đó, Công ty TNHH Phú Bình - chi nhánh Đắk Lắk có 4,84km dọc sông Krông Nô thuộc diện cấm, tạm cấm; Công ty TNHH Xuân Bình có 18,72ha trong khu vực tương tự.
Năm 2024, UBND tỉnh đã yêu cầu Công ty TNHH Xuân Bình dừng hoạt động tại khu vực này, tuy nhiên việc kiểm tra, xác minh chưa được thực hiện đầy đủ như báo cáo của doanh nghiệp.
