Cục diện xung đột Trung Đông trở nên khó đoán khi vấn đề đi lại qua eo biển Hormuz và đàm phán Mỹ – Iran liên tục có biến chuyển. Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 18.4 tuyên bố các bên đã có những cuộc trao đổi rất tốt và cho rằng một thỏa thuận đang rất gần. Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf, người đồng thời là trưởng đoàn đàm phán Iran, lưu ý vẫn còn những khác biệt lớn giữa Washington và Tehran. Hạn chót lệnh ngừng bắn 2 tuần giữa Mỹ – Iran sẽ kết thúc vào ngày 22.4, nhưng dấu hiệu đạt được bước tiến ngoại giao đến nay vẫn tương đối mơ hồ. Trong khi đó, mâu thuẫn lại leo thang xoay quanh việc kiểm soát eo biển Hormuz.
CNN ngày 19.4 đưa tin ông Trump đã cảnh báo Iran “không nên tống tiền Mỹ”, khi thay đổi lập trường liên tục về Hormuz. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 17.4 thông báo mở cửa eo biển này, thế nhưng chỉ sau đó một ngày Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) lại tuyên bố phong tỏa Hormuz, với lý do Mỹ không từ bỏ lệnh phong tỏa các cảng Iran. Reuters đưa tin lực lượng Iran còn nổ súng chặn 2 tàu Ấn Độ đi qua eo biển Hormuz, vụ việc khiến New Delhi triệu tập Đại sứ Iran tại Ấn Độ và bày tỏ quan ngại sâu sắc.
Giáo sư Simon Mabon (Đại học Lancaster, Anh) nhận định với Al Jazeera hôm 18.4 rằng có 2 vấn đề đáng lưu tâm hiện nay. Thứ nhất, ông đặt vấn đề việc Iran nhanh chóng thay đổi lập trường về Hormuz đang là toan tính chiến lược của Tehran, hay phản ánh sự mâu thuẫn trong cấu trúc quyền lực vốn phức tạp ở nước này, khi hành động của lực lượng vũ trang nhiều lần khác với các tuyên bố ngoại giao.
Thực tế là bài đăng của ông Araghchi trên mạng xã hội về thông báo mở cửa Hormuz bị chính truyền thông Iran nói là không rõ ràng, dễ bị hiểu lầm là Tehran đã nhượng bộ với Mỹ. Thứ hai, việc có 2 thế lực đang phong tỏa Hormuz nhằm cạnh tranh ảnh hưởng khiến giao thông ở eo biển này càng thêm khó khăn. “Đi kèm với những điều không chắc chắn, áp lực từ thỏa thuận ngừng bắn, tất cả đang tạo nên một thời điểm cực kỳ bấp bênh”, ông Mabon nhận định.
Đến nay, cả Iran và Mỹ đã nêu ra lập trường và vạch những “lằn ranh đỏ” đối với đàm phán, đặc biệt về chương trình hạt nhân của Tehran. Song, một yếu tố khác khiến đàm phán bế tắc, ngoài những bất đồng, còn là tâm lý của mỗi bên đều cho rằng họ đang nắm ưu thế. Theo bài phân tích trên Foreign Affairs, Iran có những cơ sở để gây sức ép ngoại giao. Họ vẫn trụ vững sau các đợt tấn công của liên quân Mỹ – Israel, kéo cuộc xung đột bước sang tuần thứ 8 mà vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Tehran cũng có lợi thế địa lý để đưa ra yêu sách về eo biển Hormuz.
Về phía Mỹ, Washington có thể viện dẫn rằng họ đã gây ra thiệt hại to lớn đối với bộ máy an ninh và quân sự của Iran. Mỹ cũng kỳ vọng lệnh phong tỏa sẽ bóp nghẹt hoạt động thương mại và gây thêm tổn thất kinh tế cho Iran. Theo Foreign Affairs, hai bên cần chấp nhận thực tế rằng mỗi bên đều có những lá bài kéo dài xung đột, và nếu hướng tới giải pháp hòa bình thì cần từ bỏ những yêu sách nhằm thu về “lợi ích tối đa”.
Thay vào đó, Mỹ và Iran có thể gia hạn ngừng bắn để tạo thời gian điều chỉnh yêu cầu trong đàm phán hạt nhân, đồng thời thiết lập các hành lang an toàn để di chuyển ở Hormuz. Giới quan sát cho rằng việc hai bên đang đối thoại cho thấy vẫn còn một lối thoát, dù còn nhiều thách thức.
Ông Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ tối cao Iran, nhận định việc kiểm soát eo biển Hormuz mang giá trị chiến lược tương đương sở hữu "bom nguyên tử", trong bối cảnh căng thẳng tại tuyến hàng hải trọng yếu này tiếp tục leo thang.
"Eo biển Hormuz là một cơ hội quý giá chẳng khác nào bom nguyên tử", ông Mokhber phát biểu. "Việc nắm trong tay vị trí cho phép tác động đến nền kinh tế toàn cầu chỉ bằng một quyết định thực sự là một lợi thế rất lớn".
Ông cũng tuyên bố Iran sẽ không "đánh mất thành quả của cuộc chiến này", đồng thời cho biết Tehran sẽ "thay đổi chế độ pháp lý của eo biển" - thông qua luật pháp quốc tế nếu có thể, hoặc đơn phương hành động nếu cần thiết.
Tổng thống Trump ngày 8-5 cho biết Mỹ có thể khôi phục chiến dịch "Dự án Tự do" (Project Freedom) - hoạt động quân sự ngắn hạn nhằm hỗ trợ tự do hàng hải tại eo biển Hormuz - nếu các nỗ lực đàm phán với Iran không đạt kết quả.
Phát biểu trước khi rời Nhà Trắng, ông Trump nói Mỹ "có nhiều cách khác nhau" để xử lý tình hình và nếu nối lại chiến dịch, dự án sẽ là phiên bản rộng hơn kết hợp với các biện pháp khác.
"Dự án Tự do" được Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) công bố hôm 3-5, với mục tiêu khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi xung đột khu vực. Một quan chức Mỹ khi đó cho biết đây không phải nhiệm vụ hộ tống tàu thuyền.
Tuy nhiên ông Trump đã tạm dừng chiến dịch hôm 5-5 sau khi tuyên bố có "tiến triển lớn" hướng tới một thỏa thuận chấm dứt chiến sự. Nhà lãnh đạo cho biết kỳ vọng sẽ nhận được phản hồi từ Iran vào tối 8-5 (sáng 9-5 theo giờ Việt Nam).
Tờ Wall Street Journal dẫn các nguồn thạo tin cho biết Mỹ và Iran có thể nối lại đàm phán sớm nhất vào tuần tới tại thủ đô Islamabad của Pakistan, trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp chấm dứt xung đột giữa hai bên.
Theo nguồn tin, Washington và Tehran đang làm việc với các bên trung gian để xây dựng một bản ghi nhớ gồm 14 điểm, đóng vai trò khuôn khổ cho một tháng thương lượng ban đầu.
Dự thảo được cho là bao gồm các nội dung liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran, việc hạ nhiệt căng thẳng tại eo biển Hormuz và phương án xử lý kho uranium làm giàu cấp độ cao của Tehran, trong đó có khả năng chuyển số uranium này sang một quốc gia khác.
Tuy nhiên nhiều bất đồng quan trọng vẫn chưa được giải quyết, đặc biệt là vấn đề nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với Iran. Đây được xem là một trong những trở ngại lớn có thể ảnh hưởng đến tiến trình đàm phán.
Theo Đài CNN, lực lượng Hezbollah ngày 8-5 tuyên bố đã tiến hành nhiều cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu quân sự của Israel, đánh dấu lần đầu tiên nhóm này công khai nhận trách nhiệm về một vụ tấn công xuyên biên giới kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Lebanon có hiệu lực hồi giữa tháng 4.
Trong thông báo, Hezbollah cho biết đã phóng "loạt tên lửa tiên tiến" vào một căn cứ quân sự phía nam thành phố Nahariya ở miền bắc Israel. Nhóm này sau đó tiếp tục tuyên bố tấn công căn cứ quân sự Meron và sử dụng máy bay không người lái nhằm vào các phương tiện quân sự Israel tại Tayr Harfa, miền nam Lebanon.
Quân đội Israel xác nhận đã phát hiện nhiều vụ phóng từ Lebanon và đánh chặn được một số đầu đạn, trong khi các quả đạn khác rơi xuống khu vực trống, không gây thương vong.
"Chúng tôi hoàn toàn không còn dầu diesel cũng như dầu FO (fuel oil). Chúng tôi không còn nguồn dự trữ nào" - Bộ trưởng Năng lượng và Mỏ Cuba Vicente de la O Levy phát biểu trên truyền thông nhà nước ngày 13-5.
Ông đồng thời cho biết hệ thống điện quốc gia đang trong tình trạng "nguy cấp".
Theo Hãng tin Reuters, Bộ trưởng O Levy nói rằng tình trạng mất điện tại thủ đô Havana đã gia tăng mạnh trong 2 tuần vừa qua, với nhiều khu dân cư rơi vào cảnh cúp điện từ 20 - 22 giờ mỗi ngày.
Điều này khiến cuộc khủng hoảng tại thành phố vốn đã thiếu thốn lương thực, nhiên liệu và thuốc men, ngày càng trở nên nghiêm trọng.
Hiện hệ thống điện quốc gia đang vận hành nhờ dầu thô khai thác trong nước, khí đốt tự nhiên và năng lượng tái tạo.
Cuba đã lắp đặt 1.300 megawatt điện mặt trời trong hai năm qua, tuy nhiên hiệu quả bị hạn chế do lưới điện thiếu ổn định giữa lúc khan hiếm nhiên liệu.
Ông O Levy cho hay Cuba đang tiếp tục đàm phán để nhập khẩu nhiên liệu bất chấp các lệnh trừng phạt từ Mỹ, nhưng cũng thừa nhận giá nhiên liệu và chi phí vận chuyển toàn cầu tăng cao, khiến việc tiếp cận nguồn cung ngày càng khó khăn.
“Cuba sẵn sàng mở cửa với bất kỳ đối tác nào muốn bán nhiên liệu” - Bộ trưởng O Levy nói.
Trước đó, Mexico và Venezuela - hai nguồn cung cấp dầu hàng đầu của Cuba - đã ngừng xuất khẩu nhiên liệu sang đảo quốc sau khi Tổng thống Trump hồi tháng 1 đe dọa áp thuế các quốc gia làm điều đó.
Chỉ một tàu chở dầu Anatoly Kolodkin mang cờ Nga được ghi nhận đã vận chuyển dầu đến Cuba kể từ cuối năm ngoái, mang lại nguồn hỗ trợ tạm thời.
Tuần trước, Liên hợp quốc gọi các biện pháp của Mỹ là “bất hợp pháp”, đồng thời cảnh báo động thái đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền tiếp cận lương thực, y tế, giáo dục và nước sạch của người dân Cuba.
Để thực sự đặt chân xuống vùng cực nam mặt trăng, nhân loại phải hóa giải vô số thử thách tiềm ẩn rủi ro chết người, đòi hỏi những bước nhảy vọt về công nghệ mà Mỹ cùng các đối tác đang ráo riết chuẩn bị.
Trước hết, thách thức lớn nhất đối với các phi hành gia không nằm ở kỹ thuật bay mà là sự khắc nghiệt của địa hình cực nam mặt trăng. Do trục tự quay của mặt trăng chỉ nghiêng khoảng 1,5 độ, khiến một số khu vực ở đó không bao giờ nhận được ánh sáng mặt trời, hình thành những vùng tối vĩnh viễn, còn gọi là "cái bẫy lạnh" bên trong các miệng hố sâu thẳm với nhiệt độ có thể xuống tới âm 203 độ C. Ở mức nhiệt này, ngay cả những loại thép cứng nhất cũng trở nên giòn rụm như thủy tinh, khiến việc vận hành thiết bị trở thành một bài toán nan giải.
Bên cạnh đó, địa hình dốc đứng tới 35 độ tại miệng hố Shackleton, nơi được chọn làm địa điểm hạ cánh sắp tới, buộc các tàu hạ cánh thế hệ mới phải sở hữu hệ thống cảm biến điều hướng chính xác tuyệt đối để tìm được bãi đáp an toàn trong bóng tối dày đặc.
Tiếp nối khó khăn về môi trường là nỗi ám ảnh mang tên bụi regolith. Những hạt bụi sắc nhọn như mảnh kính vỡ và mang tĩnh điện cực mạnh này không chỉ tàn phá các khớp nối cơ khí mà còn đe dọa trực tiếp đến hệ hô hấp của con người. Để đối phó, NASA đã chuẩn bị công nghệ lá chắn bụi điện động (EDS) giúp đẩy lùi bụi bằng trường điện biến thiên. Đồng thời, bộ đồ du hành thế hệ mới cũng được thiết kế như những "áo giáp", giúp phi hành gia linh hoạt thao tác và chịu đựng cái lạnh thấu xương trong nhiều giờ liên tục.
Mục tiêu đề ra của sứ mạng lần này là xây dựng căn cứ lâu dài trên mặt trăng, yêu cầu phải chuyển hàng trăm tấn thiết bị từ trái đất lên đó. Hiện tại không chỉ NASA mà các công ty tư nhân như SpaceX của tỉ phú Elon Musk hay Blue Origin của tỉ phú Jeff Bezos đang ráo riết tìm giải pháp.
Cuối cùng, để duy trì sự sống qua một đêm trăng (bằng hơn 14 ngày trái đất), lò phản ứng hạt nhân không gian tương lai của NASA sẽ là chìa khóa then chốt, giúp điện phân băng nước thành oxy và nhiên liệu.
Trong khi đó, các chương trình vũ trụ hiện đại không còn là sân chơi độc quyền của chính phủ. Theo chương trình Artemis, NASA đã chuyển sang làm khách hàng mua dịch vụ từ SpaceX và Blue Origin nhằm tối ưu ngân sách. Đồng thời những thiết kế khổng lồ như tàu Starship của Elon Musk hứa hẹn khả năng vận chuyển hàng trăm tấn thiết bị lên mặt trăng để xây dựng căn cứ.
Dù vậy, việc phải nạp nhiên liệu liên tục giữa môi trường không trọng lực tiềm ẩn rủi ro chẳng khác nào bơm xăng cho một chiếc xe tải đang lao với tốc độ cực cao trên cao tốc. Đây chính là một trong những thách thức lớn mà các gã khổng lồ này phải giải quyết để đáp ứng nhu cầu của khách hàng NASA.
Bên cạnh yếu tố công nghệ còn có áp lực cạnh tranh gay gắt từ các cường quốc khác. Thông tin từ Hiệp hội Planetary cho thấy nội bộ NASA hiện đang chật vật với tình trạng xói mòn chất xám khi hàng nghìn chuyên gia bị các tập đoàn tư nhân thu hút bằng mức đãi ngộ cao. Cuối cùng, khi công nghệ lõi nằm trọn trong tay giới siêu giàu, ranh giới giữa lợi ích quốc gia và tham vọng cá nhân ngày càng mờ nhạt, khiến các định hướng khoa học dễ rơi vào thế bị động.
Việc "đi nhờ" hạ tầng của các doanh nhân là lối tắt giúp nhân loại nhanh chóng trở lại quỹ đạo. Dù vậy, các chuyên gia cho rằng cần sớm thiết lập những hành lang pháp lý quốc tế vững chắc bởi lẽ khi các tỉ phú bắt đầu hạ cánh lên mặt trăng, một câu hỏi pháp lý hóc búa nảy sinh: Liệu họ có đang đại diện cho quốc gia hay chỉ đơn thuần là các thực thể tư nhân?
