Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, hôm 28/2 tuyên bố máy bay không người lái (UAV) giá rẻ “được thiết kế dựa trên dòng Shahed” đã thực chiến lần đầu trong chiến dịch tấn công Iran.
Cơ quan này không nêu tên cụ thể, song ảnh đăng kèm cho thấy đó là dòng Lucas, có giá ước tính 35.000 USD mỗi chiếc. Đây cũng là mẫu UAV tự sát đầu tiên mà Mỹ triển khai trong xung đột với Iran.
Thông tin về hiệu quả thực chiến của nó vẫn còn hạn chế. Dù vậy, Wall Street Journal dẫn lời các quan chức quốc phòng cấp cao Mỹ giấu tên cho biết UAV Lucas đã được sử dụng trong những cuộc tập kích thành công nhằm vào hàng loạt địa điểm của quân đội Iran và Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Những cuộc tấn công của Lucas đã góp phần khiến số đòn đánh bằng UAV của Iran giảm tới 83% trong những ngày đầu xung đột, theo nhóm quan chức.
“Từ giai đoạn đầu chiến sự, UAV FLM 136, còn gọi là Lucas, đã xóa sổ nhiều mục tiêu quân sự của Iran, trong khi những hệ thống UAV được đầu tư nhiều tiền của từ các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực quốc phòng lại tham gia rất ít”, báo Mỹ cho hay.
Lucas không đến từ doanh nghiệp nào trong hơn 400 công ty khởi nghiệp về UAV được rót vốn đầu tư mạo hiểm tại Mỹ, cũng không phải sản phẩm của Thung lũng Silicon nổi tiếng. Thay vào đó, mẫu phi cơ này được chính quân đội Mỹ phát triển bằng cách sao chép công nghệ và thiết kế UAV tự sát Shahed-136 của Iran.
Dù lần đầu thực chiến trong xung đột Trung Đông, UAV Lucas thực chất được Mỹ chế tạo nhằm chuẩn bị cho xung đột với các đối thủ ngang hàng.
Trong những cuộc diễn tập mô phỏng kịch bản chiến tranh quy mô lớn, giới chuyên gia phát hiện rằng quân đội Mỹ sẽ cạn kiệt đạn dược thiết yếu chỉ trong vòng 2-3 tuần. Do đó, Lầu Năm Góc muốn sở hữu mẫu UAV có thể sản xuất nhanh chóng với số lượng lớn, đạt tầm bay xa và có giá thành đủ rẻ để không gây áp lực lớn lên ngân sách.
Dưới thời chính quyền cựu tổng thống Joe Biden, một nhóm nhỏ quan chức Lầu Năm Góc đã theo đuổi ý tưởng chế tạo một phiên bản UAV Shahed dành cho quân đội Mỹ, tương tự nhiều quốc gia và nhóm vũ trang phi nhà nước trên thế giới.
Năng lực của UAV dạng Shahed đã được chứng minh trong xung đột Ukraine. Nga được cho là sử dụng hàng nghìn UAV Geran-2, phiên bản tự sản xuất dựa trên dòng Shahed-136, để tập kích Ukraine mỗi tháng, trong đó có những trận đánh cao điểm huy động hơn 1.000 phi cơ chỉ trong một đêm.
Một đội ngũ nhỏ thuộc văn phòng kỹ thuật và nghiên cứu của quân đội Mỹ sau đó xây dựng kế hoạch tháo rời, phân tích UAV Geran-2 thu được từ Ukraine. Đây là lần đầu Mỹ áp dụng kỹ thuật đảo ngược để sao chép công nghệ quân sự của nước khác để phát triển sản phẩm nội địa trong vòng 50 năm.
Một cựu quan chức quốc phòng mô tả Lucas, viết tắt của cụm từ “hệ thống chiến đấu không người lái giá rẻ”, không có đầy đủ tính năng như nhiều mẫu UAV đắt tiền và cũng không sử dụng linh kiện cao cấp nhất, song có chi phí chế tạo thấp và có thể sản xuất với số lượng lớn.
Michael Horowitz, cựu quan chức cấp cao Lầu Năm Góc và là một trong những lãnh đạo của đội ngũ phát triển Lucas, cho biết quân đội các nước có khả năng tự phát triển vũ khí tầm xa chính xác cao với giá rẻ. “Vấn đề là Mỹ không chi một đồng nào cho loại khí tài này”, ông nói.
UAV Lucas hồi năm 2024 được lựa chọn để tham gia sáng kiến giúp triển khai hàng nghìn vũ khí tự hành trước tháng 8/2025. Động thái này đã gây ra nhiều tranh cãi, do mẫu UAV này khi đó mới chỉ tồn tại dưới dạng mô hình, song lại đánh bại nhiều hệ thống đã hoàn thiện.
Do Lucas là tài sản thuộc sở hữu trí tuệ của chính phủ, Mỹ đang dùng phương pháp từng áp dụng để chế tạo tàu chiến trong thời kỳ Thế chiến II, đó là huy động các nhà thầu thứ cấp để sản xuất hàng loạt UAV theo nhu cầu thời chiến.
Các công ty ít tên tuổi là SpektreWorks và Integration Innovation được giao nhiệm vụ chế tạo UAV Lucas. Tổng cộng 5 nhà sản xuất sẽ được chọn, trong đó mỗi hãng sẽ xuất xưởng khoảng 300 chiếc mỗi tháng, theo một cựu quan chức quốc phòng Mỹ am hiểu kế hoạch.
Thủy quân lục chiến Mỹ là lực lượng đầu tiên sử dụng UAV Lucas và đã đặt mua khoảng 6.000 chiếc để triển khai ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Số UAV trên đã được chuyển cho CENTCOM trước khi xung đột Trung Đông bùng phát.
Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã tiến hành các cải cách sâu rộng trong lĩnh vực mua sắm quốc phòng, giúp quân đội mua vũ khí nhanh chóng và dễ dàng hơn, cũng như tăng cường sử dụng công nghệ dân sự để hiện đại hóa khí tài.
Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth hồi tháng 8/2025 ra quyết định hủy bỏ các quy trình và rào cản tồn tại từ lâu, giúp quân đội Mỹ nhanh chóng triển khai UAV Lucas.
Dù vậy, một số chuyên gia vẫn cảnh báo rằng thành công của Lucas trong xung đột Trung Đông, khi đối đầu với lưới phòng không đã suy yếu của Iran, không đồng nghĩa là nó sẽ đạt hiệu quả trong những cuộc chiến với các cường quốc quân sự ngang hàng với Mỹ.
“UAV Mỹ không phải đối mặt với biện pháp gây nhiễu đáng kể nào ở Trung Đông. Tình hình sẽ khác trong kịch bản xảy ra xung đột giữa Mỹ với Nga hoặc Trung Quốc. Mọi công nghệ đều sẽ bị đánh bại vào thời điểm nào đó”, Jack De Santis, chuyên gia về tác chiến điện tử, nói với Wall Street Journal.
Một lo ngại khác với quân đội Mỹ là thiếu hụt công nghệ chống thiết bị bay không người lái (drone) giá rẻ. Thực trạng này đang giúp các nhóm dân quân thân Iran tiếp tục sử dụng drone cỡ nhỏ để tấn công những căn cứ đồn trú của Mỹ ở Trung Đông.
Sự thiếu hụt về vũ khí hiện đại giá rẻ trong xung đột với Iran được cho là lời cảnh tỉnh với quân đội Mỹ. “Chúng ta chưa sẵn sàng. Chính phủ không có thứ mình cần ở quy mô như nhu cầu”, Julie Bush, đồng sáng lập công ty công nghệ quốc phòng Valinor Enterprises, nhận định.
Phát biểu với báo chí trước chuyến bay đến Algiers, Giáo hoàng Leo XIV khẳng định ông “không có ý định tranh luận” với Tổng thống Trump, đồng thời nhấn mạnh ông không xem mình là một chính trị gia.
“Tôi tin rằng Giáo hội có nghĩa vụ đạo đức phải lên tiếng một cách rất rõ ràng về việc phản đối chiến tranh, ủng hộ hòa bình và hòa giải”, Giáo hoàng Leo XIV nói.
Trả lời nhà báo Mỹ, Giáo hoàng cho hay: “Tôi không hề sợ hãi, dù là trước chính quyền Trump hay khi lên tiếng mạnh mẽ về thông điệp của Phúc Âm. Chúng tôi không phải là chính trị gia, chúng tôi không nhìn nhận chính sách đối ngoại theo cùng một quan điểm”.
Cùng ngày, Tổng thống Trump từ chối xin lỗi vì đã chỉ trích Giáo hoàng Leo XIV, sau khi vấp phải hàng loạt sự phản đối vì đã lên án người đứng đầu Giáo hội Công giáo.
“Không có gì phải xin lỗi cả. Ông ấy đã sai... Giáo hoàng Leo đã nói những điều sai. Ông ấy phản đối mạnh mẽ những gì tôi đang làm liên quan đến Iran, và bạn không thể để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân”, nhà lãnh đạo Mỹ nêu quan điểm.
Trước đó vào ngày 12-4, Tổng thống Trump khẳng định ông không phải “người hâm mộ lớn” của Giáo hoàng Leo, sau khi nhà lãnh đạo toàn cầu của Giáo hội Công giáo kêu gọi hòa bình trong bối cảnh xung đột Trung Đông.
“Tôi không phải là người hâm mộ lớn của Giáo hoàng Leo. Ông ấy là một người rất thiên về tự do, và là người không tin vào việc trấn áp tội phạm", ông Trump nói, đồng thời cáo buộc Giáo hoàng "đang đùa với một quốc gia muốn sở hữu vũ khí hạt nhân”.
Ngoài ra, ông Trump cũng chỉ trích Giáo hoàng “yếu kém trong vấn đề tội phạm, và tệ hại trong chính sách đối ngoại”.
Sau tuyên bố của ông Trump, Thủ tướng Ý Giorgia Meloni đã lên tiếng phản đối và gọi những phát biểu của ông Trump về Giáo hoàng Leo XIV là điều "không thể chấp nhận được".
“Tôi cho rằng những lời lẽ của Tổng thống Trump đối với Đức Thánh Cha là không thể chấp nhận được. Giáo hoàng là người đứng đầu Giáo hội Công giáo, và việc Ngài kêu gọi hòa bình cũng như lên án mọi hình thức chiến tranh là điều đúng đắn và bình thường”, bà Meloni cho biết trong một tuyên bố.
Theo tờ Guardian ngày 8-5, Tòa án Old Bailey ở London kết luận Chi Leung "Peter" Wai (38 tuổi) và Chung Biu Yuen (65 tuổi) phạm tội hỗ trợ cơ quan tình báo nước ngoài theo Luật An ninh quốc gia của Anh.
Bộ trưởng Nội vụ Anh Dan Jarvis cho biết các hoạt động mà hai người này thực hiện "thay mặt Trung Quốc" là hoàn toàn không thể chấp nhận trên lãnh thổ Anh.
Ông nhấn mạnh Bộ Ngoại giao Anh sẽ triệu tập đại sứ Trung Quốc nhằm truyền đạt rõ rằng London sẽ không dung thứ cho các hoạt động đe dọa an ninh và an toàn của người dân tại Anh.
Đáp lại, Đại sứ quán Trung Quốc tại Anh cho biết Bắc Kinh đã gửi công hàm phản đối tới Chính phủ Anh và sẽ thực hiện "các biện pháp cần thiết" để bảo vệ lợi ích của mình.
Người phát ngôn đại sứ quán cáo buộc đây là "động thái mang động cơ chính trị", cho rằng phía Anh "lạm dụng pháp luật và thao túng quy trình tư pháp".
"Mục đích duy nhất của việc này là tiếp tay cho các phần tử chống Trung Quốc đang ẩn náu tại Anh và tìm cách gây bất ổn cho Hong Kong, đồng thời bôi nhọ Chính phủ Trung Quốc và chính quyền đặc khu hành chính Hong Kong", phía Bắc Kinh tuyên bố.
Theo hồ sơ vụ án, Wai từng làm việc cho lực lượng Biên phòng Anh tại sân bay Heathrow, đồng thời là cảnh sát tình nguyện của lực lượng City of London. Ông cũng từng phục vụ trong Hải quân Hoàng gia Anh.
Trong khi đó, Yuen là cựu Giám đốc cảnh sát Hong Kong và giữ vị trí quản lý cấp cao tại Văn phòng Kinh tế và Thương mại Hong Kong (HKETO) ở London - cơ quan đại diện cho chính quyền Hong Kong tại Anh.
Tòa án cho biết Wai đã thu thập thông tin tình báo theo chỉ đạo của Yuen, với mục tiêu chủ yếu là những nhà hoạt động dân chủ Hong Kong lưu vong tại Anh sau các đợt trấn áp của chính quyền Hong Kong và Trung Quốc.
Một trong những mục tiêu nổi bật là Nathan Law - cựu lãnh đạo phong trào biểu tình sinh viên Hong Kong hiện sống tại London.
Các tin nhắn trong điện thoại của Yuen cho thấy hoạt động theo dõi Nathan Law đã bắt đầu từ năm 2021. Công tố viên cho biết nhóm này còn nhắm đến các chính trị gia Anh, bao gồm cựu Bộ trưởng Đảng Bảo thủ Iain Duncan Smith và nữ nghị sĩ Helena Kennedy.
Theo cáo buộc, hai bị cáo đã tiến hành các hoạt động theo dõi, chụp ảnh, thu thập thông tin và sử dụng nhiều thủ đoạn lừa dối để tiếp cận mục tiêu. Một nhân chứng tại phiên tòa cho biết Wai từng đe dọa bắt giữ ông ngay tại London vì phản đối một nhà ngoại giao Hong Kong.
Hoạt động của nhóm bị phanh phui sau khi cảnh sát Anh ngăn chặn vụ bắt cóc Monica Kwong - một phụ nữ Hong Kong đang sống tại Yorkshire (Anh) - vào tháng 5-2024. Cảnh sát cho biết nhóm nghi phạm từng giả làm thợ điện để tìm cách tiếp cận căn hộ của Kwong trước khi bị bắt giữ.
Ngoài tội danh hỗ trợ tình báo nước ngoài, Wai còn bị kết tội lạm dụng chức vụ công vì truy cập trái phép cơ sở dữ liệu của Bộ Nội vụ Anh nhằm tìm kiếm thông tin về những người mà giới chức Hong Kong quan tâm.
Hai bị cáo đã bị tạm giam chờ tuyên án, với ngày 15-5 sẽ ấn định thời điểm tuyên án chính thức.
Một quan chức Mỹ hôm 1/5 nói với hãng thông tấn AFP rằng tàu sân bay USS Gerald R. Ford của nước này đã rời khỏi Trung Đông và hiện ở khu vực do Bộ tư lệnh lực lượng Mỹ tại châu Âu (EUCOM) phụ trách.
Khu vực thuộc trách nhiệm của EUCOM trải dài khắp châu Âu, vùng Kavkaz, Iceland và Nga, bao gồm 50 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Quan chức Mỹ cho biết hải quân nước này hiện còn 20 tàu ở Trung Đông, trong đó có hai tàu sân bay USS Abraham Lincoln và USS George H.W. Bush.
Thông tin xuất hiện sau khi báo Washington Post ngày 29/4 dẫn lời các quan chức Mỹ cho biết chiến hạm Ford sẽ bắt đầu hành trình về nước trong vài ngày tiếp theo. Một người nói rằng chiến hạm này dự kiến cập cảng tại bang Virginia vào giữa tháng 5.
Bộ tư lệnh Trung Đông (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, chưa đưa ra bình luận.
Tàu sân bay Ford đã ở trên biển trong hơn 10 tháng và từng tham gia các hoạt động của Mỹ ở biển Caribe, nơi lực lượng nước này tập kích xuồng nghi chở ma túy, chặn tàu chở dầu nằm trong danh sách trừng phạt và mở cuộc đột kích nhằm bắt Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro.
Chiến hạm sau đó được triển khai tới Trung Đông để hỗ trợ chiến dịch tấn công Iran. Hôm 12/3, hỏa hoạn bùng phát tại phòng giặt là trên tàu sân bay Ford khiến hai thủy thủ bị thương và khoảng 100 chiếc giường bị hư hại nghiêm trọng, theo quân đội Mỹ.
Chiến hạm này cũng được cho là đã gặp phải những vấn đề lớn về hệ thống nhà vệ sinh khi ở trên biển. Theo truyền thông Mỹ, nhà vệ sinh thường xuyên bị tắc và các thủy thủ phải xếp hàng dài để chờ đến lượt sử dụng.
Nhóm tác chiến tàu sân bay Ford rời căn cứ Norfolk ở bang Virginia từ cuối tháng 6/2025. Đây là đợt triển khai dài nhất của một tàu sân bay Mỹ trong nhiều thập kỷ.
Chuẩn đô đốc về hưu Mỹ Mark Montgomery từng cho biết trang thiết bị trên tàu sẽ bắt đầu hỏng hóc sau khoảng 8 tháng không được về cảng bảo dưỡng và sửa chữa.
Theo Washington Post, làm nhiệm vụ trên biển quá lâu không chỉ ảnh hưởng đến khả năng hoạt động trong tương lai của chính chiếc Ford, mà còn tác động đến mức độ sẵn sàng của những tàu chiến khác bởi các nhà máy của Mỹ có năng lực giới hạn.
USS Gerald R. Ford là siêu tàu sân bay của Mỹ, cũng là chiến hạm đắt nhất trong lịch sử hải quân nước này với mức giá bàn giao gần 13 tỷ USD. Tàu có thể chở 75 máy bay các loại, gồm tiêm kích F/A-18E/F, phi cơ tác chiến điện tử EA-18G, máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không E-2D, cùng nhiều loại trực thăng tuần tra và săn ngầm.
Nhóm chiến hạm hộ tống gồm các tàu khu trục USS Winston S. Churchill, USS Bainbridge, USS Mahan và USS Forrest Sherman, cùng ít nhất một tàu ngầm hạt nhân tấn công. Mỗi tàu có thể mang được hàng chục tên lửa các loại, được trang bị hệ thống cảm biến cho phép giám sát vùng trời và vùng biển rộng lớn xung quanh.
