Ở một số tỉnh phía Bắc, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch gần như là một nếp sinh hoạt quen thuộc. Cứ đến ngày này, nhiều gia đình lại tất bật nặn bánh trôi bánh chay, thắp hương gia tiên, như một nghi thức không thể thiếu.
Chính vì vậy, dân gian vẫn hay nói với nhau câu “tháng ba bánh trôi bánh chay”, như một cách gọi tên thời điểm mà ai cũng có thể nhận ra.
Nhưng khi vào miền Nam, Tết Hàn thực lại mang một dáng vẻ khác. Không còn không khí rộn ràng hay tính cộng đồng rõ rệt, ngày mùng 3 tháng 3 trôi qua nhẹ hơn, đôi khi chỉ còn lại trong ký ức của một số gia đình.
Có lẽ vì khí hậu và nhịp sống khác biệt, miền Nam không có sự chuyển mùa rõ ràng như miền Bắc, nên cảm nhận về tiết Thanh minh hay “mốc chuyển” của thời gian cũng nhạt hơn. Những ý niệm về “ăn lạnh để giảm nóng”, hay điều hòa âm dương, vì thế cũng không còn hiện diện rõ trong đời sống thường ngày.
Từ những thói quen tưởng như rất đời thường ấy, câu hỏi về nguồn gốc Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch bắt đầu được đặt ra. Với nhiều người, đây đơn giản là ngày làm bánh trôi, bánh chay dâng lên bàn thờ tổ tiên.
Theo ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông, đằng sau những viên bánh nhỏ ấy là cả một lớp nghĩa sâu của văn hóa Việt.
“Tết Hàn thực không phải là ngày lễ vay mượn, mà được hình thành từ cách người Việt quan sát tự nhiên và tổ chức đời sống theo âm lịch, âm dương ngũ hành”, ông Hải nói.
Thời điểm Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 cũng là lúc tiết Thanh minh đã bắt đầu, trời chuyển nhẹ từ xuân sang hạ, không khí ấm dần lên, cây cối thay lá. Người Việt thường đi tảo mộ, dọn dẹp phần mộ tổ tiên, cắt tỉa cỏ cây, như một cách vừa chăm sóc ký ức gia đình, vừa “sửa soạn” lại không gian trước mùa mới.
Những việc tưởng như rất giản dị như phát quang một ngôi mộ, đặt lại nén nhang, lau sạch bia đá, lại mang trong mình một ý nghĩa sâu xa hơn. Đó không chỉ là sự tưởng nhớ, mà còn là cách con người điều chỉnh mối quan hệ với tự nhiên trong thời điểm chuyển mùa.
Khi mùa xuân dần khép lại, nhường chỗ cho cái nắng đầu hạ, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch xuất hiện như một “nhịp chuyển” nhẹ. Và trong nhịp chuyển đó, những viên bánh trôi bánh chay, nén nhang trên bàn thờ trở thành cách để người Việt giữ mình gắn với cội nguồn, dù cuộc sống đã đổi thay rất nhiều.
Hiện nay, một số quan niệm cho rằng Tết Hàn thực của người Việt gắn liền với tích Giới Tử Thôi của Trung Quốc. Tuy nhiên, ông Hoàng Triệu Hải cho rằng cách lý giải này không thực sự trùng với ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà chỉ là một lớp nghĩa được gán thêm về sau.
“Ngày 3 tháng 3 âm lịch không liên quan trực tiếp đến điển tích đó, nên nếu chỉ hiểu Tết Hàn thực theo câu chuyện này thì chưa đủ”, ông nói.
Điều quan trọng hơn nằm ở chính cái tên “Hàn thực” – thức ăn lạnh. Nhưng “lạnh” ở đây không đơn thuần là nhiệt độ của món ăn, mà là một cách biểu đạt mong muốn cân bằng với thời tiết khi mùa hè đang đến gần.
“Ăn đồ lạnh vào dịp này là cách người xưa gửi gắm mong muốn mùa hạ bớt nóng, thời tiết hài hòa hơn”, ông Hải phân tích.
Trong cách nhìn đó, bánh trôi bánh chay không chỉ là món ăn quen thuộc của Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà còn là một dạng “biểu tượng” được người Việt tạo ra từ rất lâu. Hình tròn của bánh, màu trắng của bột, phần nhân bên trong… tất cả đều mang ý nghĩa riêng.
Theo ông Hải, bánh trôi tròn, nhân vuông được hiểu là dương sinh âm; bánh chay với nhân đậu vàng và vỏ trắng thể hiện sự giao hòa âm dương.
“Khi đặt những viên bánh lên bàn thờ trong ngày Tết Hàn thực, người Việt không chỉ dâng một món ăn, mà còn gửi vào đó những ước vọng rất đời thường: một mùa hè dịu hơn, một năm thuận lợi hơn, và một sự cân bằng trong cuộc sống”, ông Hải nói.
Theo chuyên gia, có thể ai cũng từng ăn bánh trôi bánh chay dịp Tết Hàn thực, nhưng không phải ai cũng biết mình đang giữ một phong tục đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Chiều 10.5, hơn 1.000 người về tu viện Khánh An (phường An Phú Đông, TP.HCM) nghe pháp thoại "Thực hành chánh niệm và tỉnh thức trong cuộc sống" của tôn sư Thamthog Rinpoche, nguyên tu viện trưởng tu viện Namgyal - tu viện riêng của Đức Đạt Lai Lạt Ma tại Ấn Độ. Vị tôn sư cho biết khá bất ngờ khi trong số người tham dự có rất nhiều người trẻ.
Không phải những giáo lý cao siêu, các câu chuyện rất gần với đời sống hôm nay như áp lực công việc, sự tổn thương chỉ vì một câu nói hay cảm giác lúc nào cũng thấy mình chưa đủ giỏi, chưa đủ hạnh phúc như người khác trên mạng xã hội mới là điều khiến nhiều người chăm chú lắng nghe.
"Chúng ta ai cũng muốn hạnh phúc, không ai muốn khổ đau. Nhưng nhiều khi chính cái tâm của mình lại tạo ra khổ đau cho mình", tôn sư Thamthog Rinpoche chậm rãi mở đầu buổi chia sẻ.
Theo tôn sư Thamthog Rinpoche, cuộc sống hiện đại khiến nhiều người dễ căng thẳng và bất an hơn bao giờ hết. Chỉ cần mở điện thoại mỗi sáng, họ đã bị cuốn vào áp lực, so sánh và đủ loại cảm xúc khiến tâm trí gần như không được nghỉ ngơi.
Tôn sư kể kể nhiều học trò tìm đến mình chỉ để nói rằng họ đang quá mệt, mất ngủ vì công việc, vì những mối quan hệ thay đổi hay vài lời bình luận tiêu cực trên mạng xã hội.
"Có khi chỉ một câu nói thôi cũng đủ làm mình buồn cả ngày, mất ngủ cả đêm. Chúng ta nghĩ mình mạnh mẽ, nhưng thật ra nhiều lúc tâm mình rất dễ bị tổn thương", vị tôn sư chia sẻ.
Theo tôn sư Thamthog Rinpoche, chánh niệm không phải điều gì xa vời, mà là khả năng nhận biết điều gì đang diễn ra trong tâm mình ở từng khoảnh khắc. Khi giận, mình biết mình đang giận; khi buồn, mình biết mình đang buồn, thay vì để cảm xúc kéo đi mà không hay biết.
Tôn sư cho rằng nhiều đau khổ không nằm ở hoàn cảnh, mà đến từ cái tôi quá lớn trong mỗi người. Chúng ta vui khi được khen, tổn thương khi bị chê và nặng lòng khi thấy người từng làm mình đau khổ vẫn sống vui vẻ.
Tôn sư phân tích, không ai thích nóng giận, nhưng khi cơn giận nổi lên, con người thường không còn làm chủ được chính mình. "Họ cũng đáng thương lắm. Giống như một người đang bệnh thì cần được chữa trị, người đầy giận dữ và phiền não cũng đang cần được chữa lành. Khi hiểu điều đó, mình sẽ bớt trách người khác hơn", vị tôn sư nói.
Một trong những điều được nhắc nhiều nhất trong buổi chia sẻ là hai chữ "biết đủ". Theo tôn sư Thamthog Rinpoche, phần lớn bất an của con người hôm nay đến từ việc lúc nào cũng cảm thấy mình còn thiếu một điều gì đó: thiếu tiền hơn người khác, thiếu thành công hơn người khác, hay chưa có được cuộc sống đẹp như những gì vẫn thấy trên mạng xã hội.
"Nhiều người càng lớn càng thấy mình mệt. Không phải vì thiếu ăn thiếu mặc, mà vì tâm lúc nào cũng thấy mình thua ai đó, thấy người khác hạnh phúc hơn mình", tôn sư nói.
Tôn sư Thamthog Rinpoche kể rằng có nhiều người tìm đến mình trong trạng thái rất tuyệt vọng, nói rằng họ đang áp lực, mệt mỏi và không còn thấy hạnh phúc. Nhưng thay vì đưa ra những lời khuyên phức tạp, vị tôn sư thường chỉ hỏi rất nhẹ nhàng rằng trong nhà họ còn thiếu cơm ăn áo mặc không, còn nơi để ngủ không.
"Nếu nhìn lại, chúng ta sẽ thấy mình thật ra vẫn còn rất may mắn. Cái tâm không biết đủ thì rất khó hạnh phúc. Nhà lớn hơn nữa cũng chưa chắc vui hơn, có nhiều tiền hơn nữa cũng chưa chắc ngủ ngon hơn", vị tôn sư chia sẻ.
Trong phần chia sẻ sau đó, thượng tọa Thích Trí Chơn, viện chủ tu viện Khánh An, cho rằng điều khiến nhiều người hôm nay mệt mỏi không chỉ nằm ở áp lực cơm áo hay công việc, mà còn vì tâm trí lúc nào cũng bị kéo đi quá xa khỏi hiện tại.
Theo thượng tọa, nhiều người đang để tâm mình bị cuốn theo thông tin, cảm xúc và những cuộc so sánh trên mạng xã hội. Có những câu nói hay chuyện cũ đã qua rất lâu nhưng con người vẫn giữ mãi trong lòng rồi tự làm mình mệt thêm.
Từ đó, thượng tọa giải thích, thực hành tỉnh thức không phải để trốn khỏi cuộc sống, mà để sống nhẹ hơn giữa chính cuộc sống nhiều áp lực ấy. Khi hiểu rằng mọi thứ đều vô thường, cảm xúc rồi cũng sẽ qua đi, con người sẽ bớt chấp trước và bớt làm khổ chính mình.
"Có những người khổ không phải vì cuộc đời quá nặng, mà vì tâm mình ôm quá nhiều thứ. Một câu nói cũ, một chuyện buồn cũ hay một sự tổn thương cũ nếu giữ mãi trong lòng thì mình sẽ tự làm mình mệt thêm", thượng tọa chia sẻ.
Chiều xuống dần ở tu viện Khánh An. Sau buổi chia sẻ, nhiều người trẻ vẫn ngồi lặng rất lâu trong sân chùa. Có lẽ điều họ tìm kiếm là một khoảng bình yên để lòng mình bớt mệt và học cách quay về với chính mình.
Tối 29.4, ngày làm việc cuối cùng trước kỳ nghỉ lễ 30.4 - 1.5 kéo dài 4 ngày, Bến xe Miền Đông mới (phường Long Bình, TP.HCM) trở nên nhộn nhịp khi dòng người đổ về quê, đi du lịch tăng cao.
Khoảng 22 giờ, khu vực nhà chờ sáng đèn, kín chỗ ngồi. Từ những dãy ghế kim loại phía trước quầy vé đến khu vực ghế dài giữa sảnh, hành khách ngồi san sát, người lớn, trẻ nhỏ, ai cũng mang theo hành lý cồng kềnh như va li kéo, ba lô, túi xách… xếp gọn dưới chân hoặc đặt ngay cạnh ghế.
Theo ghi nhận, dù lượng khách đông, không gian nhà chờ vẫn giữ được sự thông thoáng. Sàn nhà sạch bóng, hệ thống đèn chiếu sáng đầy đủ, trần cao với nhiều quạt và điều hòa giúp không khí mát mẻ, dễ chịu. Đây là điểm khác biệt rõ rệt so với hình ảnh bến xe chật chội, nóng bức trước đây, tạo cảm giác thoải mái hơn cho hành khách, nhất là vào giờ cao điểm.
Nhiều người tranh thủ ăn uống nhẹ chuẩn bị cho chuyến đi đêm. Anh Nguyễn Trường Giang (quê Khánh Hòa) cho biết năm nay anh chọn về quê vào tối muộn để tránh kẹt xe: "Tôi chọn chuyến xe muộn để thuận tiện sắp xếp công việc, xe chạy khoảng 6 - 7 tiếng nên sáng sớm là đến nhà. Dù đông nhưng bến xe sạch sẽ, có chỗ ngồi chờ nên cũng đỡ mệt".
Trong khi đó, chị Minh Anh (quê Đắk Lắk) chia sẻ đã có mặt từ sớm để giữ chỗ: "Đi cùng con nhỏ nên phải đi sớm, chờ lâu nhưng có điều hòa, ghế ngồi nên vẫn ổn".
Dịp nghỉ lễ năm nay kéo dài 4 ngày, nhu cầu đi lại của người dân tăng cao, đặc biệt là các tuyến về miền Trung, Tây nguyên và các tỉnh Đông Nam bộ. Bến xe Miền Đông mới vì vậy hoạt động hết công suất, các chuyến xe liên tục xuất bến trong đêm.
Dịp nghỉ lễ 30.4 - 1.5 này, Bến xe Miền Đông mới đã chuẩn bị hạ tầng, phương tiện và nhân lực phục vụ gần 97.000 lượt khách từ 24.4 - 3.5, tăng khoảng 10%.
Theo quy định chung, các bến xe cho phép doanh nghiệp vận tải điều chỉnh giá vé để bù đắp chi phí chiều chạy rỗng, nhưng phải niêm yết công khai. Hầu hết các nhà xe áp dụng mức tăng từ 20 - 40% so với ngày thường. Thời gian áp dụng thường diễn ra trong 3 ngày cao điểm từ 29.4 - 1.5.
Ngày 21.4, ông Cao Xuân Sơn, Trưởng ban Du lịch dịch vụ và giáo dục môi trường, Vườn Quốc gia Chư Yang Sin (Đắk Lắk) chia sẻ với PV Thanh Niên: "Con rắn bò vào bệnh viện Bệnh viện đại học Y Dược Buôn Ma Thuột là rắn hổ mang chúa cực độc, không phải là rắn hổ trâu (rắn ráo trâu, không độc) như một số thông tin lan truyền trên mạng xã hội".
Ông Sơn cho biết, con rắn hổ mang chúa dài khoảng 3 m, nặng 10 kg. Loài rắn này có nọc độc, nên việc mọi người vây bắt là hành động khá nguy hiểm, nếu bị cắn có thể gây tử vong.
Theo ông Sơn, nếu người dân nhìn thấy rắn nghi có độc thì nên tránh, không vây bắt, đánh chết con vật mà gọi ngay cho lực lượng kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương để có hướng xử lý kịp thời và an toàn.
Trước đó, ngày 19.4, một con rắn bò vào Bệnh viện đại học Y Dược Buôn Ma Thuột khiến nhiều người sợ hãi. Bảo vệ ở đây đã vây bắt và giao nộp cho Hạt kiểm lâm khu vực Buôn Ma Thuột. Sau đó, đơn vị phối hợp với Vườn Quốc gia Chư Yang Sin để thả con rắn về môi trường tự nhiên, phù hợp với sinh cảnh sống của loài.
Ngoài tự nhiên, rắn hổ chúa giúp kiểm soát các loài gặm nhấm, duy trì chuỗi thức ăn tự nhiên, góp phần ổn định đa dạng sinh học. Việc thả động vật hoang dã về môi trường tự nhiên giúp duy trì cân bằng sinh thái và hạn chế xung đột giữa con người với động vật hoang dã.
Cũng trong ngày 20.4, Trung tâm Bảo tồn voi kết hợp cùng Vườn Quốc gia Chư Yang Sin và Hạt Kiểm lâm khu vực Buôn Ma thuột tái thả con rắn hổ mang cùng 1 cá thể tê tê java, 4 cá thể khỉ đuôi lợn.
Qua quá trình tiếp nhận, kiểm tra sức khỏe con rắn hổ mang và các thể trên khỏe mạnh, vận động tốt, có thể tái hòa nhập với tự nhiên. Hoạt động tái thả này mang tính giáo dục cao, đây là cách tôn trọng giá trị sống nguyên bản của động vật.
