“Mẹ đã được giải thoát khỏi những cơn đau, nhưng khi bà mất tôi nhận ra mình thực sự cô độc trên đời”, chị My, 37 tuổi, ở Bắc Ninh nói.
Năm 2023, mẹ chị phát hiện ung thư giai đoạn ba trên nền bệnh Parkinson. Chị My nghỉ việc tại Hà Nội, chuyển sang làm tự do để vừa chăm con nhỏ, vừa lo cho mẹ. Thời điểm bà bị bệnh viện trả về, con thứ hai của chị mới ba tháng tuổi. Một mình chị xoay xở với 5 cữ thuốc, bơm cháo qua ống sonde, thay băng và xử lý dịch khối u mỗi ngày.
Chồng đi làm xa đến khuya, họ hàng chỉ hỗ trợ được lúc ngặt nghèo. Mẹ chị không nói được nên mỗi khi cần con gái trợ giúp, bà vỗ tay. “Có những đêm vừa chợp mắt đã bật dậy vì tiếng vỗ tay. Mọi thứ cứ lặp lại đến kiệt sức”, chị kể.
Anh Trần Quốc Trung, 26 tuổi, ở Ninh Bình cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Hai năm trước, anh nghỉ việc ở nước ngoài về chăm mẹ đột quỵ nằm liệt giường. Không có anh chị em, Trung vừa làm việc tự do, vừa hỗ trợ bố chăm mẹ. Để duy trì tài chính chi trả viện phí của mẹ, anh làm hai, ba công việc một lúc, mỗi ngày chỉ ngủ 4 tiếng.
“Một bên là mẹ bệnh, một bên là bố đã già yếu. Nhiều lúc tôi muốn trốn đi đâu đó nhưng không thể vì mình là điểm tựa duy nhất”, Trung nói.
Theo tiến sĩ tâm lý Nguyễn Thị Minh, Học viện Chính trị Khu vực II, những người con một phải gánh chịu áp lực như Hà My, Quốc Trung không hiếm, tương lai sẽ tăng lên bởi quy mô gia đình Việt Nam có xu hướng ít người hơn.
Theo thống kê của Bộ Y tế, mức sinh toàn quốc đang giảm mạnh, từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống 1,91 vào năm 2024 và tiếp tục xu hướng giảm. Báo cáo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 cho thấy nhóm hộ gia đình từ 1 đến 3 người chiếm 50% trên cả nước. Đây là sự dịch chuyển cấu trúc xã hội rất lớn khi mô hình gia đình truyền thống (4-5 người trở lên) không còn áp đảo. Điều này đồng nghĩa số gia đình một con, trong đó người con phải gánh toàn bộ trách nhiệm chăm sóc cha mẹ, ngày càng tăng.
GS TS Giang Thanh Long, chuyên gia về dân số, nhận định hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào gia đình. Khi quy mô gia đình thu hẹp theo mô hình “1-2-4” (một người con phải lo cho hai bố mẹ và bốn ông bà), gánh nặng sẽ dồn lên vai từng cá nhân. “Khoảng trống giữa nhu cầu chăm sóc và hệ thống hỗ trợ cộng đồng đang ngày càng lớn”, ông Long nhấn mạnh.
Nghiên cứu từ Đại học Missouri (Mỹ) trên 1.800 người cũng chỉ ra con một có mức độ căng thẳng cao hơn hẳn khi chăm sóc người thân. Họ thường rơi vào tình trạng “caregiver burnout” (người chăm sóc kiệt sức) nhanh hơn vì không có người cùng chia sẻ những ký ức gia đình hay cùng bàn bạc trước các quyết định sinh tử của cha mẹ.
Tuy vậy, giáo sư Long cho rằng không nên nhìn vấn đề một chiều. Sinh nhiều con không đồng nghĩa cha mẹ sẽ được chăm sóc tốt. Trong những gia đình khó khăn, sự thiếu thốn có thể kéo dài qua nhiều thế hệ. Ngược lại, nếu con một được đầu tư tốt về giáo dục, sức khỏe và tài chính, việc chăm sóc cha mẹ sẽ được thực hiện tốt trong khả năng.
Ở góc nhìn khác, tiến sĩ Nguyễn Thị Minh cho biết rằng con một không chỉ gánh trách nhiệm tài chính, thể chất mà còn gánh toàn bộ kỳ vọng tình cảm. Trong khi những gia đình đông con có thể bù đắp cho nhau (người góp tiền, người góp công sức), con một hoàn toàn không có “hệ thống dự phòng” này.
Một bất lợi nữa là mối gắn kết sâu sắc giữa con một và cha mẹ. Khi cha mẹ yếu, họ không chỉ mất người thân mà còn mất luôn chỗ dựa tinh thần. Đồng thời, họ cũng thiếu người cùng chia sẻ ký ức gia đình, yếu tố giúp giảm cảm giác cô lập trong quá trình chăm sóc.
Trường hợp của Diệu Linh, 40 tuổi, ở Hưng Yên là minh chứng. Năm năm trước, mẹ chị mắc Alzheimer ở tuổi 54, không còn nhận ra người thân. Tài chính không phải vấn đề, nhưng Linh dần đối diện mất mát lớn hơn khi mẹ, chỗ dựa tinh thần quan trọng nhất, không còn như trước. “Tôi mất hai năm để làm quen với cú sốc này”, chị nói. Chị đón mẹ về sống cùng để tiện chăm sóc.
Nhưng khi mẹ bệnh, bố chị sống một mình tại Thái Nguyên cũng bắt đầu yếu. Ông từng đi phẫu thuật một mình vì không muốn con gái thêm gánh nặng. “Những lúc đó, tôi thấy mình bất lực vì không thể phân thân để ở bên cả hai”, chị Linh nói.
Để giảm bớt áp lực này, các chuyên gia cho rằng cần có sự chuẩn bị từ cả hai phía. Cha mẹ cần xây dựng nền tảng tài chính và sức khỏe độc lập sớm nhất có thể. Với những người con, thay vì tâm lý “tự mình phải làm tất cả”, cần chủ động kết nối với các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp hoặc mạng lưới họ hàng ngay từ khi cha mẹ còn minh mẫn.
Ở tầm vĩ mô, GS. Giang Thanh Long cho rằng Việt Nam cần sớm hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội toàn diện, phát triển các mô hình dưỡng lão cộng đồng và dịch vụ chăm sóc tại nhà chuyên nghiệp để giải phóng sức lao động cho “thế hệ bánh mì kẹp”.
Ngày 17-4, Công an TP Hà Nội đã đưa ra khuyến cáo phòng ngừa nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân từ dịch vụ chụp ảnh tự động - photobooth.
Theo công an, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, nhiều tiện ích công nghệ phục vụ đời sống dân sinh ngày càng trở nên phổ biến. Trong đó dịch vụ photobooth kết hợp mã QR đang phát triển nhanh tại các đô thị lớn, đặc biệt ở trung tâm thương mại, sự kiện, lễ hội và các không gian công cộng.
Chỉ với vài thao tác đơn giản, người dùng có thể chụp ảnh, nhận ảnh in tại chỗ, tải ảnh số về điện thoại thông qua quét mã QR.
Tuy nhiên công an cho hay bên cạnh sự tiện lợi, loại hình dịch vụ này cũng tiềm ẩn nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân nếu hệ thống không bảo đảm an toàn thông tin.
Theo cảnh báo từ cộng đồng an ninh mạng, nhiều hệ thống photobooth hiện tồn tại lỗ hổng bảo mật, khiến hình ảnh cá nhân có thể bị truy cập trái phép, thậm chí trở thành dữ liệu công khai trên Internet mà người dùng không hay biết.
Điều này không chỉ xâm phạm quyền riêng tư mà còn có thể bị lợi dụng phục vụ các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.
Qua thực tế hoạt động của các trạm photobooth trên địa bàn Hà Nội đang đứng trước nguy cơ rò rỉ dữ liệu cá nhân thông qua mã QR.
Hiện nay photobooth chủ yếu vận hành theo cơ chế sau khi chụp ảnh, hệ thống sẽ lưu dữ liệu trên máy chủ và cung cấp cho người dùng một đường dẫn truy cập thông qua mã QR.
Khi quét mã, người dùng được dẫn tới trang chứa ảnh để tải xuống hoặc chia sẻ.
Song theo phân tích của các chuyên gia, nhiều hệ thống đang sử dụng cơ chế tạo đường dẫn đơn giản, dựa trên các mã định danh có tính tuần tự hoặc dễ suy đoán.
Nếu không có biện pháp xác thực quyền truy cập, người khác có thể thay đổi mã trong đường dẫn để truy cập dữ liệu của người dùng.
"Đây là dạng lỗ hổng bảo mật điển hình, tiềm ẩn nguy cơ làm lộ ảnh cá nhân, ảnh gia đình, ảnh trẻ em hoặc các dữ liệu nhạy cảm mà chủ sở hữu không hề hay biết", Công an TP Hà Nội thông tin.
Đáng chú ý, công an cho biết lỗ hổng này không đòi hỏi thủ đoạn kỹ thuật quá phức tạp. Nếu hệ thống không kiểm soát truy cập chặt chẽ, kẻ xấu có thể lợi dụng để thu thập dữ liệu với số lượng lớn thông qua các công cụ tự động.
Trong bối cảnh công nghệ AI và nhận diện khuôn mặt phát triển nhanh, dữ liệu hình ảnh bị lộ có thể bị khai thác để giả mạo danh tính, tạo hồ sơ giả, phục vụ hành vi lừa đảo, sử dụng cho các mục đích trái phép khác trên không gian mạng.
Từ tình hình trên, Công an thành phố Hà Nội khuyến cáo người dân không chia sẻ công khai đường link ảnh photobooth trên mạng xã hội hoặc gửi cho nhiều người khi chưa kiểm soát được phạm vi truy cập.
Các đường dẫn này có thể bị truy cập tự do nếu hệ thống không có cơ chế bảo mật phù hợp.
Không mặc định các thiết bị công nghệ đặt tại nơi công cộng đều an toàn. Người dân cần chú ý đến mức độ bảo mật của hệ thống trước khi sử dụng, nhất là với các thiết bị không có thông tin rõ ràng về đơn vị vận hành.
Nên tải hình ảnh về thiết bị cá nhân và chủ động xóa dữ liệu khỏi hệ thống nếu có thể. Việc này giúp giảm nguy cơ dữ liệu bị lưu trữ lâu dài trên các máy chủ không bảo đảm an toàn.
Không sử dụng các trạm photobooth không rõ nguồn gốc, không có thông tin về đơn vị quản lý, vận hành. Những thiết bị đặt tại nơi công cộng nhưng thiếu quản lý chặt chẽ có thể tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm thông tin cá nhân.
Cần cảnh giác cao độ với các mã QR lạ hoặc không rõ nguồn gốc. Các mã QR này có thể dẫn tới đường link độc hại, trang web giả mạo hoặc bị lợi dụng để thu thập thông tin, dữ liệu của người dùng.
Việc tiêu thụ nhiều thực phẩm có nguồn gốc thực vật là một cách đơn giản nhưng hiệu quả để giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh tật, bao gồm: bệnh tim mạch, béo phì và tiểu đường loại 2. Mặc dù tất cả các loại trái cây đều được coi là tốt cho sức khỏe ở một mức độ nào đó, nhưng theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), có một loại trái cây được coi là tốt nhất cho sức khỏe!
Theo phân tích của CDC Hoa Kỳ, bảng xếp hạng được xây dựng dựa trên mật độ các dưỡng chất thiết yếu như: chất xơ, kali, vitamin A, vitamin C, protein và axit folic trên mỗi đơn vị calo. Trong nhóm trái cây, cà chua đạt điểm số cao nhất. Điều này đồng nghĩa: chỉ với lượng calo thấp, cà chua vẫn cung cấp "gói dinh dưỡng cô đặc" giúp cơ thể hoạt động hiệu quả hơn.
Lycopene – "vệ sĩ" thầm lặng bảo vệ cơ thể: Yếu tố giúp cà chua vượt lên trên nhiều loại trái cây khác chính là lycopene – một chất chống oxy hóa mạnh thuộc nhóm carotenoid.
Hoạt chất này được nghiên cứu với nhiều lợi ích đáng chú ý: Hỗ trợ giảm cholesterol xấu (LDL), bảo vệ tim mạch. Giảm viêm, ổn định mảng xơ vữa động mạch. Bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do gốc tự do. Có liên quan đến việc giảm nguy cơ một số bệnh mạn tính. Không chỉ vậy, lycopene còn có khả năng "xuyên màng tế bào", giúp bảo vệ cơ thể ở cấp độ sâu hơn so với nhiều chất chống oxy hóa thông thường.
Tăng miễn dịch, tốt mắt, ổn định huyết áp: Ngoài lycopene, cà chua còn chứa tổ hợp vitamin và khoáng chất quan trọng. Vitamin C giúp tăng sức đề kháng. Beta-carotene (tiền vitamin A) giúp bảo vệ thị lực. Vitamin K hỗ trợ đông máu và xương. Kali giúp cân bằng điện giải, ổn định huyết áp. Sự kết hợp này giúp cà chua không chỉ tốt cho một cơ quan riêng lẻ mà còn tác động toàn diện đến hệ miễn dịch và sức khỏe tổng thể.
Để tận dụng tối đa lợi ích của loại quả này, bạn có thể thử những món ăn đơn giản nhưng giàu dinh dưỡng dưới đây:
Canh cà chua trứng – thanh mát, dễ tiêu: Nguyên liệu cần cà chua chín, trứng gà, hành lá. Bạn phi nhẹ hành, cho cà chua xào mềm, thêm nước đun sôi rồi đổ trứng đánh tan vào. Nêm gia vị vừa ăn. Món này giúp giải nhiệt, phù hợp ngày nóng hoặc khi cơ thể mệt mỏi.
Sốt cà chua nấu cá – tốt tim mạch: Nguyên liệu cần có cá (cá thu/cá rô phi), cà chua, hành, thì là. Bạn cho cà chua xào mềm, thêm nước tạo sốt, cho cá vào nấu chín. Nêm gia vị và thêm rau thơm. Kết hợp omega-3 từ cá và lycopene từ cà chua, rất tốt cho tim mạch.
Cà chua xào trứng – món quốc dân dễ ăn: Nguyên liệu cần có là cà chua, trứng, hành lá. Bạn nên xào cà chua chín mềm rồi cho trứng vào đảo đều. Cách này vừa nhanh, vừa giúp hấp thu tốt lycopene nhờ dầu ăn.
Nước ép cà chua – tăng cường miễn dịch: Nguyên liệu cần có là cà chua chín, một chút muối hoặc mật ong. Bạn cho vào xay nhuyễn, lọc nhẹ nếu cần. Loại nước này thích hợp uống buổi sáng để bổ sung vitamin C.
Để biến loại quả bình dân này thành "liều thuốc quý" cho sức khỏe, cách chế biến và lựa chọn đóng vai trò quyết định đến lượng hoạt chất bạn thực sự hấp thụ:
- Ưu tiên nấu chín để giải phóng lycopene: Khác với hầu hết các loại trái cây, cà chua càng nấu chín càng tốt. Nhiệt độ cao giúp phá vỡ các liên kết tế bào cứng, giải phóng hàm lượng lycopene cao gấp nhiều lần so với khi ăn sống. Các món súp, sốt hoặc canh cà chua chín kỹ là cách tốt nhất để cơ thể hấp thụ được mức dinh dưỡng tối đa.
- Kết hợp với chất béo lành mạnh để tăng thẩm thấu: Lycopene là một hoạt chất tan trong dầu. Việc chế biến cà chua cùng một ít dầu ô liu hoặc các chất béo tốt không chỉ làm tăng hương vị mà còn là điều kiện bắt buộc để cơ thể thẩm thấu các vitamin và lycopene vào máu. Nếu không có chất béo, phần lớn lượng lycopene quý giá sẽ bị đào thải ra ngoài mà không phát huy được tác dụng bảo vệ tế bào.
- Tuyệt đối không ăn cà chua xanh để tránh độc tố solanine: Cà chua khi còn xanh chứa lượng lớn alkaloid gọi là solanine. Chất này có thể gây ngộ độc với các triệu chứng như: buồn nôn, chóng mặt, thậm chí ảnh hưởng đến hệ hô hấp. Chỉ khi chín đỏ hoàn toàn, các độc tố này mới bị phân hủy, nhường chỗ cho các dưỡng chất bảo vệ sức khỏe như vitamin c và carotenoid.
- Những nhóm người cần thận trọng khi tiêu thụ cà chua: Dù là loại quả tốt nhất thế giới, cà chua vẫn có những lưu ý y khoa riêng biệt. Do có tính axit cao, những người đang bị loét miệng, viêm loét dạ dày hoặc trào ngược thực quản nên hạn chế tiêu thụ quá nhiều để tránh kích ứng niêm mạc. Ngoài ra, do hàm lượng kali trong cà chua rất cao, những người mắc bệnh thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh lượng dùng phù hợp, tránh gây áp lực lên quá trình lọc máu của thận.
Ngoài ra, trong chế độ ăn đa dạng, bạn có thể bổ sung thêm dâu tây, cam hoặc bưởi. Đây cũng là những loại quả nằm trong nhóm ưu tiên của CDC Hoa Kỳ nhờ hàm lượng vitamin C và anthocyanin cao, giúp hỗ trợ kháng viêm tương tự như cơ chế của cà chua.
Giữa tháng 2, tài khoản TikTok @papafromjapan của một người đàn ông Nhật Bản 74 tuổi thu hút hàng trăm nghìn lượt xem, giải thích thuật ngữ "madogiwazoku".
Khái niệm này chỉ nhóm nhân viên bị điều chuyển sang các vị trí ít áp lực, bàn làm việc thường đặt gần cửa sổ. Công việc hàng ngày của họ là xử lý giấy tờ đơn giản hoặc trả lời một vài email. Họ bị tách hoàn toàn khỏi các dự án quan trọng nhưng vẫn được nhận mức lương ổn định.
Thay vì sa thải như phương Tây, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản chọn cách giữ lại nhóm lao động không còn bắt kịp công nghệ hay chiến lược mới. Những người này chủ yếu là nam giới ở độ tuổi cuối 50 đến 60, từng được tuyển dụng theo chế độ làm việc trọn đời (shushin koyo) và trả lương theo thâm niên. Doanh nghiệp đánh giá họ là những nhân viên trung thành, ít phàn nàn và không gây xung đột.
Hiện tượng này phản ánh tình trạng già hóa lực lượng lao động tại Nhật Bản. Số liệu năm 2022 cho thấy hơn 25% người từ 65 tuổi trở lên tại nước này vẫn đi làm, cao hơn mức 20% tại Mỹ và 10% tại Anh. Theo khảo sát của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, 80% người lao động muốn tiếp tục làm việc sau tuổi nghỉ hưu, trong đó 70% muốn gắn bó với cơ quan cũ.
Chính phủ Nhật Bản cũng thúc đẩy xu hướng này. Các nhà chức trách cung cấp nhiều khoản trợ cấp để khuyến khích doanh nghiệp duy trì việc làm cho nhân sự đến tuổi 70. Diễn đàn Kinh tế Thế giới cho biết một số công ty đã áp dụng mô hình kéo dài tuổi nghỉ hưu để bảo toàn quyền lợi cho nhân viên.
Dưới góc độ quản trị, việc không sa thải người yếu kém giúp doanh nghiệp ổn định tâm lý nhân viên, tránh tạo ra nỗi sợ mất việc. Các công ty cũng tận dụng kinh nghiệm tích lũy nhiều thập kỷ của nhóm lao động lớn tuổi để hỗ trợ đào tạo nội bộ.
Tuy nhiên, sự tồn tại của nhóm "nhân viên cửa sổ" gây ra những phản ứng trái chiều từ đồng nghiệp trẻ. Khảo sát của công ty tư vấn Shikigaku với những nhân sự từ 20 đến 39 tuổi cho thấy, gần 50% xác nhận công ty họ có "người cao tuổi không làm việc". Công việc chính của nhóm này thường là hút thuốc, ăn vặt, tán gẫu, lướt web hoặc chỉ ngồi nhìn.
90% thanh niên tham gia khảo sát cho biết nhóm "ngồi cạnh cửa sổ" tác động tiêu cực đến môi trường công sở. Họ cho rằng tình trạng này làm giảm tinh thần đồng đội, đẩy áp lực công việc sang người trẻ và gia tăng gánh nặng chi phí cho công ty.
