Bộ trưởng Hải quân Mỹ John Phelan ngày 22/4 tới Đồi Capitol, gặp gỡ các nghị sĩ để thảo luận về kế hoạch đóng một lớp chiến hạm mới được đặt theo tên của Tổng thống Donald Trump, cũng như đệ trình đề xuất ngân sách của Lầu Năm Góc.
Thiết giáp hạm lớp Trump là điều mà Tổng thống Mỹ mong muốn nhất từ Phelan, nhà đầu tư và sưu tầm nghệ thuật được ông chọn làm Bộ trưởng Hải quân sau khi đắc cử nhiệm kỳ hai.
“Chúng sẽ là những con tàu nhanh nhất, lớn nhất và mạnh hơn gấp 100 lần so với bất kỳ chiến hạm nào từng được chế tạo”, ông Trump tuyên bố tại cuộc họp báo ở khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago hồi tháng 12/2025.
Phelan được giao nhiệm vụ phải bàn giao thiết giáp hạm lớp Trump đầu tiên vào năm 2028. Song đây là một mốc thời gian gần như bất khả thi và chương trình chế tạo thiết giáp hạm lớp Trump cũng đã gây ra nhiều bất đồng bên trong Lầu Năm Góc.
5 quan chức am hiểu vấn đề từ Lầu Năm Góc cho biết trong khi Phelan kiên trì với ý tưởng xây dựng những chiến hạm khổng lồ tốn kém hàng tỷ USD, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Thứ trưởng Steve Feinberg lại muốn chuyển hướng sang các tàu mặt nước không người lái nhỏ gọn, có giá thành rẻ và linh hoạt hơn.
Chiến hạm đầu tiên thuộc lớp Trump có giá dự kiến 17 tỷ USD, đắt hơn 4 tỷ USD so với siêu tàu sân bay lớp Ford. Những con tàu đắt đỏ như vậy sẽ khiến Bộ Quốc phòng tiêu tốn hàng tỷ USD chỉ riêng cho khâu phát triển, chúng “hoàn toàn không phù hợp với định hướng mà ông Hegseth và Feinberg mong muốn”, một nguồn tin cho hay.
Trong khi Phelan thuyết trình trước các nghị sĩ về dự án này, một cuộc họp khác đang diễn ra tại Nhà Trắng nhằm quyết định về chiếc ghế Bộ trưởng Hải quân của ông, theo các quan chức Mỹ.
Trong cuộc họp, Bộ trưởng Hegseth và Thứ trưởng Feinberg lập luận rằng Phelan không hành động đủ nhanh đối với ưu tiên đóng tàu mà Tổng thống Trump đặt ra. Họ xác định rằng hải quân Mỹ cần một đội ngũ lãnh đạo mới.
Phelan sau đó nhận được cuộc gọi từ Bộ trưởng Quốc phòng Hegseth, yêu cầu ông từ chức.
Trong nỗ lực cuối cùng nhằm cứu vãn sự nghiệp, Phelan đã gọi nhiều cuộc điện thoại, gồm cả cho trợ lý của Tổng thống, nói rằng ông cần nói chuyện với ông Trump.
Sau đó Phelan đi đến Nhà Trắng và ngồi ở sảnh Cánh Tây hơn một giờ vào tối 22/4. Ông muốn chờ xem liệu Tổng thống Trump, người bạn và người hàng xóm lâu năm của mình, có thể giúp ông giữ lại chiếc ghế Bộ trưởng Hải quân hay không.
Khi gặp Tổng thống, Phelan đã xin được giữ lại chức vụ, nhưng cuối cùng phải ra về trong nỗi thất vọng, các quan chức Mỹ giấu tên nói với WSJ.
Tổng thống Trump đã đứng về phía Bộ trưởng Hegseth thay vì người bạn lâu năm từng gây quỹ hàng triệu USD cho chiến dịch tranh cử của ông trước đây. Các quan chức chính quyền cho biết ông Trump đã chỉ thị cho người đứng đầu Lầu Năm Góc trực tiếp xử lý việc sa thải Phelan.
Phát biểu tại Nhà Trắng vào hôm 23/4, Tổng thống Trump thừa nhận Phelan “đã có một số xung đột với những người khác, chủ yếu là về việc đóng và mua tàu. Tôi đang thúc đẩy mạnh mẽ chương trình đóng tàu mới và bằng cách nào đó ông ấy đã không hòa hợp được với họ”.
Ông Phelan là Bộ trưởng Hải quân đầu tiên bị buộc rời khỏi Bộ Quốc phòng trong chính quyền Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ này. Ông cho biết việc phục vụ trên cương vị Bộ trưởng Hải quân là “vinh dự của cuộc đời tôi”.
Việc Phelan cố gắng nói chuyện trực tiếp với ông Trump trước khi chấp nhận quyết định từ Bộ trưởng Quốc phòng đã chỉ ra một lý do khiến ông mất chức: Ông đã hành động vượt cấp mà không tuân thủ chuỗi chỉ huy, theo những người am hiểu vấn đề. Tổng thống Mỹ xem đó là điều khó có thể chấp nhận.
WSJ trước đó đã đưa tin rằng Bộ trưởng Hegseth và Thứ trưởng Feinberg vài tháng trước đã đặc biệt khó chịu khi ông Phelan trực tiếp đề xuất ý tưởng về chiến hạm lớp Trump với Tổng thống mà không thông qua cấp trên.
Theo những người am hiểu vấn đề, ông Hegseth và Feinberg đã nỗ lực gạt ông Phelan sang một bên trong những tháng gần đây bằng cách tước đi một số quyền hạn vốn thuộc về Bộ trưởng Hải quân.
Năm ngoái, Feinberg đã bổ nhiệm “đặc phái viên” về thu mua tàu ngầm, báo cáo trực tiếp với ông, trong khi vấn đề này thông thường nằm trong quyền hạn của hải quân. Ngoài ra, Feinberg thường không mời Phelan tham dự các cuộc họp với các giám đốc điều hành hãng đóng tàu hàng đầu.
Ông Phelan từng đóng vai trò nổi bật trong việc thuyết phục ông Trump về các con tàu mới và việc phục hưng ngành đóng tàu của Mỹ. Ông cho Tổng thống xem các bức tranh sơn dầu về những chiến hạm vĩ đại của hải quân từ thời kỳ trước.
Tổng thống Mỹ sau đó nhiều lần nói về kế hoạch xây dựng đội thiết giáp hạm lớp Trump mới. Trong trí tưởng tượng của ông Trump, chiến hạm này sẽ có lượng giãn nước 40.000 tấn và trang bị đầy đủ hệ thống laser và tên lửa siêu vượt âm. Chính quyền của ông đang yêu cầu 65,8 tỷ USD cho việc đóng tàu trong tổng ngân sách quốc phòng trị giá 1,5 nghìn tỷ USD.
Nhưng các quan chức quốc phòng cấp cao cho biết chương trình này đối mặt nhiều thách thức, vì ngành công nghiệp Mỹ vốn không đủ năng lực để đóng những con tàu như vậy.
Ông Phelan gần đây gợi ý Mỹ có thể dựa vào các xưởng đóng tàu châu Âu để kịp tiến độ, nhưng ông Trump đã bác bỏ ý tưởng này. Ông chủ Nhà Trắng tuyên bố các con tàu sẽ được chế tạo tại Mỹ và bằng thép của nước này.
Nhà của Phelan ở Florida và nằm ngay cùng con phố với khu dinh thự Mar-a-Lago của ông Trump, nơi hai người thường xuyên dùng bữa tối cùng nhau. Năm ngoái, Phelan từng nói với các nhà lập pháp rằng ông đã nhắn tin thảo luận với Tổng thống về vấn đề đóng tàu vào giữa đêm.
Tuy nhiên, mối quan hệ thân thiết đó không đủ để giúp cứu vãn công việc của Phelan. Ông Trump đã đăng một bài viết trên mạng xã hội ngày 23/4 dường như để xoa dịu cảm xúc của người bạn tỷ phú.
“John Phelan là người bạn lâu năm, người đã làm một công việc xuất sắc”, ông Trump viết.
Hãng thông tấn ANSA và AGI hôm 14.4 đồng loạt đưa tin Thủ tướng Meloni đã thông báo về diễn biến mới nhất liên quan đến tình trạng của thỏa thuận quốc phòng giữa Ý và Israel.
"Trước tình hình hiện tại, chính phủ đã quyết định đình chỉ việc tự động gia hạn thỏa thuận quốc phòng với Israel", bà Meloni phát biểu bên lề một sự kiện tại thành phố Verona của Ý.
Một nguồn tin ngoại giao ở Rome xác nhận với AFP rằng thỏa thuận đã không còn được triển khai, và cho hay việc duy trì hợp tác quốc phòng với Israel trong bối cảnh hiện nay sẽ gặp nhiều khó khăn về mặt chính trị.
Được thông qua vào năm 2006, thỏa thuận quốc phòng Ý - Israel được rà soát mỗi 5 năm một lần.
Thỏa thuận kêu gọi hợp tác trên nhiều lĩnh vực như công nghiệp quốc phòng, đào tạo và huấn luyện nhân sự quân sự, nghiên cứu và phát triển, cùng công nghệ thông tin và nhiều nội dung khác.
Quyết định trên đã được đưa ra sau khi quan hệ hai nước đã trở nên căng thẳng trong tuần qua. Chính phủ Ý cáo buộc lực lượng Israel đã bắn cảnh cáo nhằm vào một đoàn xe của lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc có binh sĩ Ý tại Lebanon, khiến ít nhất một phương tiện bị hư hại nhưng không có thương vong.
Ý đã triệu Đại sứ Israel tại Rome để phản đối vụ việc.
Đến ngày 13.4, Israel triệu Đại sứ Ý sau khi Ngoại trưởng Ý Antonio Tajani lên án các "cuộc tấn công không thể chấp nhận được" của lực lượng Israel nhằm vào dân thường ở Lebanon.
Ông Tajani, đồng thời giữ chức Phó thủ tướng Ý, lúc đó đang ở Beirut để hội đàm với Tổng thống Lebanon Joseph Aoun và Ngoại trưởng Youssef Raggi.
Sau đó, ông Tajani viết trên X rằng chuyến đi của ông nhằm "bày tỏ sự đoàn kết của Ý trước các cuộc tấn công không thể chấp nhận của Israel nhằm vào dân thường".
Phản ứng trước quyết định đình chỉ thỏa thuận từ phía Ý, Israel cho rằng động thái của Rome chẳng gây bất kỳ ảnh hưởng nào cho an ninh của nước này.
Rạng sáng qua (8.5), Đài CBS dẫn lời Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran vẫn có hiệu lực. Sau đó, ông cũng cho biết thỏa thuận giữa hai nước "có thể không diễn ra" nhưng "cũng có thể diễn ra bất cứ lúc nào".
Trả lời báo chí ngày 7.5 (theo giờ Mỹ), Tổng thống Trump tuyên bố Iran đưa ra xuất mà trong đó "về cơ bản nói rằng họ sẽ không có vũ khí hạt nhân, họ sẽ trao cho chúng tôi bụi hạt nhân và nhiều thứ khác mà chúng tôi muốn". CNN dẫn lời ông Trump khẳng định Iran đồng ý với điều đó. Nhưng theo truyền thông Iran, Tehran vẫn chưa hoàn tất phản hồi đối với đề xuất của Mỹ.
Dù "lệnh ngừng bắn vẫn có hiệu lực", Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 8.5 (theo giờ VN) cho biết quân đội nước này đã tập kích một số cơ sở quân sự của Iran. Theo CENTCOM, các cơ sở bị tập kích đã tiến hành một loạt các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái (UAV) và tàu nhỏ nhằm vào các tàu chiến Mỹ là 3 tàu khu trục lớp Arleigh Burke (gồm USS Truxtun, USS Rafael Peralta và USS Mason) đang di chuyển qua eo biển Hormuz vào ngày 7.5. Viết trên mạng xã hội Truth Social về vụ việc này, ông Trump nêu: "3 tàu khu trục đẳng cấp thế giới của Mỹ vừa di chuyển, rất thành công, ra khỏi eo biển Hormuz, dưới hỏa lực. Không có thiệt hại nào đối với 3 tàu khu trục, nhưng thiệt hại lớn đối với những kẻ tấn công là Iran".
Ngược lại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) lên tiếng tố cáo Mỹ đã vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. IRGC cáo buộc quân đội Mỹ đã tấn công 1 tàu chở dầu của Iran gần cảng Jask, nên phía Iran đã đáp trả và "gây thiệt hại đáng kể" cho Mỹ, khiến 3 tàu khu trục của nước này "nhanh chóng rời khỏi eo biển Hormuz".
Khi xung đột bùng phát trở lại, phía UAE thông báo đã phải kích hoạt hệ thống phòng không để đánh chặn các đòn tấn công từ Iran.
Thực tế tại eo biển Hormuz, tuy Mỹ đang tạm ngưng Dự án Tự do nhưng dường như cũng sẵn sàng nối lại chiến dịch này nhằm tìm cách mở cửa eo biển Hormuz.
Trong phân tích gửi đến Thanh Niên hôm qua, chuyên gia tình báo quân sự Mỹ Carl O.Schuster (đang giảng dạy về quan hệ quốc tế, lịch sử ở ĐH Hawaii - Thái Bình Dương) đã giải mã cách thức tác chiến của Dự án Tự do.
Theo đó, các tàu khu trục lớp Arleigh Burke của Mỹ hiện có khả năng giám sát và hỗ trợ trên không hiện đại hơn nhiều so với cuối thập niên 1980. CENTCOM cũng chiếm ưu thế trên không ở vịnh Ba Tư và vùng biển gần bờ Iran. Máy bay không người lái (UAV) vũ trang lẫn không vũ trang của Mỹ có thể giám sát các điểm phóng UAV, tàu tấn công nhanh và tên lửa của Iran. Kèm theo, máy bay cường kích A-10 và các khí tài trên không khác của Mỹ có thể được điều động để tấn công phủ đầu các nhóm tác chiến di động của Iran.
Tác chiến trực tiếp, các khu trục hạm lớp Arleigh Burke có thể đối phó với tàu tấn công nhanh, tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình của Iran. Kết hợp thêm, để đối phó với UAV và tàu tấn công tốc độ cao, Nhóm Tác chiến đổ bộ (ARG) của Mỹ đang đóng ở vùng biển này có mang theo máy bay trực thăng vũ trang và chiến đấu cơ thế hệ 5 tàng hình F-35 đủ sức đánh chặn. Tuy nhiên, theo chuyên gia Schuster, quân đội Mỹ có thể cần phải đưa một số lính thủy đánh bộ trang bị tên lửa Stinger và vũ khí chống UAV lên một số tàu để tạo lớp phòng thủ cuối cùng.
Các tàu chiến và máy bay trực thăng có thể rà phá thủy lôi trong vùng nước nông của vịnh Ba Tư. Về vấn đề này, Mỹ cần chủ động phát hiện và đánh chìm các tàu rải thủy lôi của Iran và xác định các bãi thủy lôi tiềm năng kịp thời để phá hủy hoặc tránh.
Với năng lực tác chiến như vậy, Washington có thể thiết lập một "vành đai an toàn" để tàu thuyền di chuyển. Một vành đai như thế, theo cựu đại tá Schuster, gồm các thành phần sau: Các đơn vị rà phá thủy lôi để đảm bảo khu vực không có thủy lôi và tàu ngầm mini; Triển khai một vài tàu khu trục lớp Arleigh Burke tuần tra cùng lúc để bảo vệ vành đai khỏi các cuộc tấn công từ trên không, tên lửa, máy bay không người lái và tàu ngầm mini; Tiến hành giám sát liên tục bằng UAV đối với tất cả các địa điểm mà Iran có thể phóng tên lửa, UAV hoặc triển khai tàu tấn công nhanh; Triển khai máy bay trinh sát và cảnh báo sớm để giám sát 24/7 toàn bộ khu vực; Các máy bay cường kích A-10, trực thăng tấn công và các máy bay tấn công khác tuần tra dọc theo "vành đai an toàn", sẵn sàng tấn công vào đối phương.
Chuyên gia cho rằng "vành đai an toàn" có vẻ mang tính phòng thủ, nhưng thực chất tích hợp năng lực tấn công phản kích, được bảo vệ 24/7 để ngăn chặn việc Iran rải thủy lôi, bố trí tàu ngầm mini hoặc tập kết các đơn vị tấn công khác.
Dù tin rằng lực lượng Mỹ đủ sức đảm trách hoạt động trên, chuyên gia Schuster cũng thừa nhận: "Bảo vệ hoạt động vận chuyển hàng hải chưa bao giờ là nhiệm vụ dễ dàng. Các mối đe dọa luôn nắm thế chủ động và việc ngăn chặn chúng chiếm ưu thế đòi hỏi sự phối hợp giữa giám sát liên tục; thông tin liên lạc tốc độ cao, luồng chỉ huy và dữ liệu, và các quy tắc giao chiến đảm bảo phản ứng nhanh chóng trước các mối đe dọa trước khi chúng hành động".
Bộ trưởng Quốc phòng Latvia Andris Spruds từ chức vào ngày 10.5 sau khi 2 chiếc UAV của Ukraine rơi trúng bể chứa dầu tại quốc gia Baltic vào hôm 7.5, theo Reuters.
Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha xác nhận đó là UAV của Ukraine, và cho rằng những thiết bị này nhắm vào mục tiêu tại Nga nhưng bị hệ thống tác chiến điện tử của Moscow cố tình làm lạc hướng bay sang Latvia. Moscow chưa bình luận về cáo buộc này.
Lực lượng cứu hỏa cho biết vụ việc làm 4 bể chứa nhiên liệu hư hại nhưng không cho bể nào chứa sản phẩm xăng dầu vào lúc đó.
Thủ tướng Latvia Evika Silina ngày 10.5 đã yêu cầu Bộ trưởng Quốc phòng từ chức và phê bình lực lượng phòng không đã không phản ứng nhanh nhạy. Bà Silina bổ nhiệm đại tá lục quân Raivis Melnis làm Bộ trưởng Quốc phòng thay ông Spruds.
Latvia và nước láng giềng Lithuania hôm 7.5 kêu gọi NATO tăng cường phòng không tại khu vực sau sự cố UAV Ukraine.
Ngoại trưởng Ukraine Sybiha đã xin lỗi Latvia và Lithuania, Estonia cùng Phần Lan vì UAV Ukraine rơi xuống lãnh thổ của các nước này.
Ông cho hay các cơ quan chuyên trách của Ukraine đang phối hợp chặt chẽ để giảm thiểu nguy cơ tái diễn và cân nhắc cử chuyên gia sang giúp tăng cường an ninh không phận tại các quốc gia Baltic.
Phần Lan và các nước Baltic đã liên tục nhận báo cáo phát hiện UAV trong lãnh thổ trong vài tháng qua, theo TASS.
Moscow cáo buộc các thành viên NATO âm thầm cho phép Ukraine tấn công lãnh thổ Nga, đặc biệt là các cơ sở năng lượng ở vùng Leningrad phía tây bắc. Tuy nhiên, từ cuối tháng 3, ngoại trưởng Latvia, Lithuania và Estonia đã ra tuyên bố chung để phủ nhận thông tin 3 nước này mở không phận cho Ukraine tấn công Nga.
Trong vài tuần qua, Estonia, Latvia, Lithuania và Phần Lan đã ghi nhận nhiều trường hợp UAV của Ukraine rơi xuống lãnh thổ của mình.
Đến ngày 10.5, Bộ trưởng Quốc phòng Estonia Hanno Pevkur nói Ukraine không nên sử dụng không phận Estonia để tiến hành các cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào Nga.
"Chắc chắn cách dễ nhất để người Ukraine giữ UAV tránh xa lãnh thổ Estonia là kiểm soát tốt hơnhoạt động của UAV", ông Pevkur nói.
Đầu tuần trước, Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo cũng cho biết ông đã nói với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky rằng Helsinki coi việc UAV Ukraine xâm nhập không phận nước này là "không thể chấp nhận được".
