Tổng thư ký NATO Mark Rutte ngày 8/4 tới Washington họp kín với Tổng thống Mỹ Donald Trump để thảo luận về những vấn đề gai góc nhất trong mối quan hệ song phương, đặc biệt là về cuộc chiến Iran, cuộc xung đột hoàn toàn không liên quan đến liên minh quân sự lớn nhất thế giới này.
Kể từ khi phát động cuộc chiến, ông Trump đã chế giễu các đồng minh châu Âu là “những kẻ hèn nhát”, chỉ trích NATO là “hổ giấy” vì đã phớt lờ lời kêu gọi hỗ trợ của ông khi Iran gần như phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch với ngành năng lượng thế giới.
Ông Trump ngày 1/4 tuyên bố “chắc chắn sẽ xem xét” khả năng rút Mỹ khỏi NATO, liên minh quân sự mà ông cho rằng không mang lại nhiều lợi ích cho Mỹ. Đến ngày 6/4, Tổng thống Mỹ tiếp tục nhắc lại lời đe dọa này.
Những tuyên bố cứng rắn của ông Trump đã làm sứt mẻ nghiêm trọng mối quan hệ giữa Mỹ với các đồng minh Mỹ trong NATO. Tuy nhiên, các lãnh đạo châu Âu phải tìm cách ngăn ông rút khỏi NATO, ngay cả khi những quốc gia này đang chật vật gánh chịu những tổn thất kinh tế từ cuộc chiến của Mỹ – Israel với Iran. Điều đó khiến ông Rutte đối mặt với một “sứ mệnh giải cứu” đầy khó khăn trong chuyến đi tới Washington, theo bình luận viên Lorne Cook của AP.
Câu hỏi đầu tiên mà các phóng viên đặt ra cho Tổng thư ký NATO sau khi ông kết thúc cuộc họp kín với Tổng thống Mỹ là ông Trump có tuyên bố rút Mỹ khỏi liên minh hay không. Ông Rutte tránh trả lời trực tiếp vào câu hỏi, mô tả cuộc gặp là “cuộc trò chuyện thực sự giữa những người bạn”.
Ông Trump, trong một bài viết trên mạng xã hội ngày 9/4, cho rằng NATO “thật đáng thất vọng” và không hiểu bất cứ điều gì “trừ khi bị gây áp lực”. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ không nhắc lại lời đe dọa rút khỏi NATO.
“Đôi khi chúng tôi vẫn phải lo liệu các vấn đề chính trị trong nước”, ông Rutte phát biểu tại Viện Ronald Reagan ở Washington hôm 9/4, một lời nhắc nhở khéo léo rằng cuộc chiến tại Iran vốn không được lòng dân tại châu Âu. “Tất nhiên NATO tồn tại để bảo vệ châu Âu, nhưng cũng là để bảo vệ Mỹ”.
Ông chỉ rõ rằng quân đội Mỹ vẫn được hưởng lợi rất lớn từ hệ thống căn cứ tại châu Âu khi đã sử dụng những nơi này làm hậu cứ cho các chiến dịch tại Iran, bất chấp căng thẳng đang diễn ra.
Tuy nhiên, những rạn nứt ngày càng lớn cho thấy dù Mỹ – Iran có thể đạt thỏa thuận chấm dứt chiến sự trong cuộc đàm phán ở Pakistan vào cuối tuần này, những tổn thương trong mối quan hệ đồng minh Mỹ – NATO khó có thể xóa nhòa trong một sớm một chiều, theo bình luận viên Cook.
Cuộc chiến Iran “đã trở thành một bài kiểm tra sức bền đối với mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương”, Thủ tướng Đức Friedrich Merz nói, đồng thời thừa nhận đất nước ông đang chịu tổn thất nặng nề do thị trường năng lượng bị gián đoạn vì xung đột.
“Chúng tôi không muốn và cá nhân tôi cũng không muốn thấy NATO bị chia rẽ”, ông cho hay.
Ông Trump đã tỏ thái độ không hài lòng với NATO từ nhiều năm trước, xuất phát từ quan điểm cho rằng các nước châu Âu bấy lâu nay chỉ hưởng lợi nhờ chiếc ô an ninh của Mỹ. Cơn thịnh nộ mới nhất bắt nguồn từ việc các đồng minh không ủng hộ việc Mỹ cùng Israel tấn công Iran, trong đó Anh và Tây Ban Nha thậm chí còn hạn chế chiến đấu cơ Mỹ sử dụng căn cứ quân sự trên lãnh thổ của họ.
Tổng thống Trump gia tăng lời đe dọa nhắm vào NATO dù đang hướng tới việc kết thúc cuộc chiến. Trước khi phát động chiến dịch tấn công, ông thậm chí còn không muốn xây dựng một liên minh với các nước châu Âu.
Tuần trước, ông nói với báo Telegraph rằng mình có thể sẽ rút Mỹ hoàn toàn khỏi liên minh. Trong cuộc họp báo hồi đầu tuần, một ngày trước lệnh ngừng bắn, Tổng thống còn nhắc lại việc vẫn muốn giành quyền kiểm soát Greenland, vùng lãnh thổ tự trị của Đan Mạch ở Bắc Đại Tây Dương.
Ông Trump nói rằng Mỹ muốn có Greenland nhưng NATO không chịu giao hòn đảo, coi đó là lý do hàng đầu khiến ông muốn rút khỏi liên minh. Việc Tổng thống Trump quay trở lại tập trung vào vấn đề Greenland gây bất ngờ bởi hồi tháng 1, ông từng tuyên bố mình và ông Rutte đã thiết lập được khuôn khổ “tuyệt vời” cho thỏa thuận tương lai về hòn đảo.
Các cuộc đàm phán ba bên giữa giới chức Greenland, Đan Mạch và Mỹ vẫn tiếp diễn từ đó đến nay. Dù chưa có dấu hiệu nào cho thấy những cuộc thảo luận sẽ giúp Washington giành được quyền kiểm soát Greenland, một quan chức Nhà Trắng cho biết chính quyền vẫn rất lạc quan về tiến trình đàm phán.
Trước đây, nhiều đồng minh của ông Trump tại Washington từng tìm cách kiềm chế Tổng thống công kích NATO, cố gắng nhắc nhở ông về sức mạnh mà Mỹ nhận được khi có thể đồn trú quân đội và chiến đấu cơ tại châu Âu. Tuy nhiên, trong những tuần qua, nhiều người ủng hộ cuộc chiến tại Iran đã quay sang hậu thuẫn ông Trump gây áp lực lên NATO, nhất là khi Tổng thống đang giận dữ trước việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz.
Sean Hannity, người dẫn chương trình Fox News, đã phát biểu trong chương trình tối 8/4 rằng châu Âu là “một lục địa đang chết dần”, đồng thời đặt câu hỏi rằng “liệu có đáng để tiếp tục duy trì NATO trong tương lai hay không”.
Jack Keane, tướng quân đội về hưu từng được ông Trump trao tặng Huân chương Tự do Tổng thống vào năm 2020, nói ông không nghĩ Tổng thống sẽ rút khỏi NATO vì liên minh này vẫn còn giá trị, nhưng ông tin rằng chắc chắn sẽ có những hệ lụy đi kèm.
“Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu chúng ta quyết định rút bớt quân khỏi các nước Tây Âu để chuyển sang các quốc gia Đông Âu”, tướng Keane cho biết.
Wall Street Journal hôm 8/4 đưa tin Tổng thống Trump đang cân nhắc chuyển quân đội Mỹ đồn trú tại châu Âu từ những quốc gia bị coi là không hỗ trợ chiến dịch ở Iran sang những nước có thái độ ủng hộ như Ba Lan và Romania. Nhà Trắng không bình luận về thông tin này, nhưng một quan chức quân sự cấp cao Mỹ tại châu Âu tiết lộ các phương án đang được xem xét.
Tổng thư ký NATO từ chối xác nhận thông tin này. “Tôi hoàn toàn hiểu rằng theo thời gian, Mỹ ngày càng muốn xoay trục sang khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”, ông Rutte nói.
Ông cũng ca ngợi ông Trump vì đã buộc các đồng minh phải chi tiêu nhiều hơn cho quốc phòng. Tổng thư ký NATO chúc mừng Tổng thống Mỹ về cuộc chiến Iran và kiềm chế chỉ trích lời cảnh báo của ông Trump rằng “cả một nền văn minh sẽ lụi tàn” nếu Iran không chịu mở lại eo biển.
“Tại đây, cho phép tôi được tán dương Tổng thống Trump vì tầm nhìn và sự lãnh đạo táo bạo của ông”, ông Rutte nói trong bài phát biểu hôm 9/4 về vai trò của Mỹ trong NATO. Tổng thư ký NATO cũng “trách khéo” một số đồng minh vì “hơi chậm trễ” trong việc hỗ trợ Mỹ giải quyết vấn đề Iran.
"Nếu mọi người muốn biết sự thật, toàn bộ mọi thứ bắt đầu từ Greenland. Chúng tôi muốn có Greenland, nhưng họ không muốn giao hòn đảo đó cho chúng tôi. Thế là tôi nói 'tạm biệt'", Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết hôm 6/4.
Đảo Greenland là lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, quốc gia thành viên NATO. Ông Trump từ lâu đã bày tỏ tham vọng sáp nhập Greenland vào lãnh thổ Mỹ, động thái vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ liên minh.
Lãnh đạo Mỹ tiếp tục công kích NATO "chỉ là con hổ giấy", nhấn mạnh Tổng thống Nga Vladimir Putin "không e ngại" liên minh này. Ông cũng lặp lại chỉ trích các đồng minh NATO vì không hỗ trợ Mỹ trong xung đột đang diễn ra ở Trung Đông.
"Chúng tôi đã tìm đến NATO. Tôi không yêu cầu quá quyết liệt, chỉ nói rằng 'nếu các ngài muốn giúp thì thật tốt', nhưng họ nói 'không, không, chúng tôi sẽ không hỗ trợ'", Tổng thống Trump nói, song không nêu rõ đó là câu trả lời từ ai.
Tổng thống Mỹ cũng chỉ trích các đối tác truyền thống ngoài NATO như Hàn Quốc, Nhật Bản và Australia vì không giúp Mỹ trong cuộc chiến với Iran. Ông ca ngợi những quốc gia vùng Vịnh như Arab Saudi, Kuwait, Bahrain, Qatar và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất vì đã ủng hộ Mỹ.
Tổng thư ký NATO Mark Rutte dự kiến tới Washington trong tuần này và sẽ hội đàm với Tổng thống Trump, Ngoại trưởng Marco Rubio và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth. Chuyến thăm diễn ra giữa thời điểm căng thẳng giữa Mỹ và NATO liên tục gia tăng trong thời gian qua, khi Tổng thống Mỹ liên tục chỉ trích bằng những lời lẽ nặng nề và dọa rút Mỹ khỏi liên minh.
Hôm 20/3, ông Trump cho rằng NATO "hèn nhát" khi không muốn giúp Mỹ mở lại eo biển Hormuz và tuyên bố Washington "sẽ ghi nhớ" việc này. Các đồng minh của Mỹ trong NATO trước đó tỏ ra miễn cưỡng trong việc hỗ trợ mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch mà Iran đã gần như đã phong tỏa kể từ khi chiến sự bùng phát ngày 28/2.
Đến ngày 1/4, lãnh đạo Mỹ nói NATO "chỉ là hổ giấy". Ngoài không tham gia hỗ trợ Washington để mở lại eo biển Hormuz, một số quốc gia thành viên NATO như Pháp, Italy và Tây Ban Nha còn cấm máy bay quân sự Mỹ sử dụng không phận và căn cứ của họ để tấn công Iran.
Thông tin trên được tờ The Wall Street Journal hôm qua dẫn một số nguồn tin thân cận tiết lộ.
Theo đó, các cuộc không kích mà UAE đã không công khai thừa nhận bao gồm 1 cuộc tấn công vào một nhà máy lọc dầu trên đảo Lavan của Iran ở Vịnh Ba Tư. Gây ra một đám cháy lớn và khiến nhà máy lọc dầu ở Lavan phải mất nhiều tháng mới có thể khôi phục, vụ tấn công này được cho là xảy ra đầu tháng 4, nằm trong khoảng thời gian Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố ngừng bắn với Iran.
Đại diện Iran cho biết vào thời điểm đó rằng nhà máy lọc dầu đã bị tấn công trong một cuộc tấn công, nên Tehran đã tung ra một loạt các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) nhằm vào UAE và Kuwait để đáp trả. Còn một nguồn tin khác cho biết chẳng những không khó chịu về cuộc tấn công, Mỹ còn âm thầm hoan nghênh sự tham gia của UAE và bất kỳ quốc gia vùng Vịnh nào khác muốn tham gia vào cuộc chiến.
Bộ Ngoại giao UAE từ chối bình luận về các cuộc không kích nhưng chỉ ra các tuyên bố trước đó của nước này có khẳng định quyền đáp trả - bao gồm cả quân sự - đối với các hành động thù địch. Lầu Năm Góc lẫn Nhà Trắng cũng từ chối bình luận về thông tin UAE tham chiến.
Kể từ khi xung đột Iran bùng nổ, nước này đã đáp trả Mỹ và Israel bằng cách tập kích cả vào cơ sở hạ tầng của một số nước trong khu vực, đặc biệt là các đồng minh của Washington như: Ả Rập Xê Út, UAE, Kuwait, Bahrain. Trong đó, Iran tập trung phần lớn hỏa lực vào UAE, khi phóng hơn 2.800 tên lửa và UAV, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, bao gồm cả Israel.
Tại các nước vùng Vịnh bị Tehran tấn công, thì thiệt hại không chỉ là các cơ sở khai thác, chế biến dầu khí, mà còn có cả hạ tầng khác như các nhà máy khử mặn để biến nước biển thành nước uống. Tại vùng Vịnh, việc khử mặn để biến nước biển thành nước uống đóng vai trò quan trọng trong nguồn cung nước sạch tại nhiều quốc gia. Điển hình, tỷ lệ nguồn cung này ở UAE chiếm đến 42%, Ả Rập Xê Út là 70%, Oman, Qatar và Kuwait thì tỷ lệ này gần 90%.
Thế nhưng, sau hơn 2 tháng bùng nổ chiến sự, về mặt công khai thì các đồng minh trên của Mỹ được cho là không tham chiến, chỉ Washington và Tel Aviv tấn công Iran. Chính vì thế, nếu thông tin UAE tấn công Iran là chính xác, thì chiến sự Iran rõ ràng phức tạp hơn.
Suy đoán về sự tham gia của UAE vào cuộc chiến đã lan truyền kể từ giữa tháng 3, khi một chiến đấu cơ được cho là không thuộc về Mỹ lẫn Israel, đã xuất hiện trên bầu trời Iran.
Khi xung đột Iran mới nổ ra, UAE lẫn Ả Rập Xê Út không muốn cuộc chiến này kéo dài vì những tổn thất kinh tế. Nhưng quan điểm này được cho là dần thay đổi.
Theo chuyên gia Hussein Ibish (thuộc Viện Nghiên cứu các chính phủ Ả Rập vùng Vịnh), kể từ khi Iran giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz, Ả Rập Xê Út và UAE đã đặc biệt trở nên lo lắng về viễn cảnh Tổng thống Trump rời khỏi cuộc chiến và để mọi thứ như trước đây. UAE đã thường xuyên lên tiếng khẳng định rằng chiến tranh không thể kết thúc cho đến khi Iran bị hạn chế về năng lực tên lửa cũng như nguồn lực hỗ trợ các lực lượng quân sự ở khu vực. UAE cũng đã đóng cửa các hoạt động thương mại và các tổ chức khác của Iran trên lãnh thổ UAE, đồng thời đe dọa đóng băng hàng tỉ USD tài sản của Tehran.
Nếu như Iran chủ yếu là dòng Hồi giáo Shia thì UAE lẫn Ả Rập Xê Út lại là dòng Hồi giáo Sunni. Từ hàng chục năm qua, UAE lẫn Ả Rập Xê Út đều bất hòa với Iran. Nên nếu cuộc chiến lần này kết thúc mà Iran không hề thay đổi chế độ và vẫn giữ được chương trình hạt nhân cũng như tên lửa, thì Tehran có thể sẽ đẩy nhanh năng lực hạt nhân lẫn tên lửa. Khi đó, Iran là mối họa tiềm ẩn đối với UAE lẫn Ả Rập Xê Út. Hơn thế nữa, việc Tehran phong tỏa eo biển Hormuz cho thấy Ả Rập Xê Út và UAE có thể trở thành "con tin" của Iran về nguồn cung dầu khí bất cứ lúc nào.
Chính vì thế, với hai nước này thì kịch bản tốt nhất là thà "một lần đau" khi chấp nhận thiệt hại về kinh tế do cuộc chiến kéo dài, nhưng chế độ Iran sụp đổ hoặc mất đi phần lớn năng lực quân sự.
Sáng 27-4 (theo giờ Việt Nam), Đài Al Jazeera dẫn thông tin từ Cơ quan Điều hành thương mại hàng hải Anh (UKMTO) cho biết không có vụ việc bạo lực nào được ghi nhận tại eo biển Hormuz trong ngày 26-4, nhưng tình hình vẫn ở trạng thái mong manh.
"Không có sự cố nào được báo cáo trên khắp Vịnh Ả Rập và Vịnh Oman trong thời gian báo cáo" - UKMTO cho biết.
Họ đánh giá: "Tuy nhiên, môi trường an ninh khu vực vẫn bất ổn, với các hoạt động quân sự đang diễn ra và mối đe dọa liên tục đối với hoạt động vận tải thương mại".
Cũng trong sáng 27-4 (theo giờ Việt Nam), Bộ Tư lệnh trung tâm Mỹ (CENTCOM) cập nhật trên nền tảng X: "Nhiều tàu và trực thăng đang tham gia thực thi lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran".
Dưới bài viết, CENTCOM đăng hình ảnh một quân nhân Mỹ kiểm tra trước chuyến bay đối với trực thăng MH-60R Sea Hawk trên tàu khu trục USS John Finn của Hải quân Mỹ.
Vào khoảng 5h10 sáng 27-4 (theo giờ Việt Nam), Hãng tin Reuters cập nhật: Giá dầu thế giới hôm nay tăng khi các cuộc đàm phán hòa bình giữa Mỹ và Iran bị đình trệ, trong khi hoạt động của tàu thuyền qua eo biển Hormuz vẫn bị hạn chế, tiếp tục thắt chặt nguồn cung dầu toàn cầu.
Giá dầu thô Brent tăng 2,22 USD, tương đương 2,11%, lên 107,55 USD/thùng. Trong khi đó, giá dầu WTI của Mỹ tăng 2,02 USD, tương đương 2,14%, đạt 96,42 USD/thùng.
Ngày 26-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói rằng ông "không quá thất vọng" về vai trò của Trung Quốc trong cuộc xung đột giữa Mỹ - Iran, cho rằng sự hỗ trợ của Bắc Kinh dành cho Tehran chỉ ở mức hạn chế.
"Tôi không nghĩ là nhiều. Có thể có hỗ trợ, nhưng tôi không nghĩ họ có thể giúp được nhiều" - ông Trump nói với Đài Fox News về sự can thiệp của Trung Quốc trong cuộc chiến giữa Mỹ - Iran. "Họ có thể giúp đỡ nhiều hơn nữa. Tôi không quá thất vọng" - ông nói.
Ông Trump cũng so sánh với việc Mỹ hỗ trợ Ukraine, nói rằng ông không thể coi Trung Quốc là "rất tệ" khi Washington cũng hỗ trợ các đồng minh trong xung đột.
Ông Trump dự kiến sẽ tới thăm Trung Quốc và gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh trong các ngày 14 và 15-5.
Ngày 26-4, Đài Press của Iran tường thuật: Iran đã tăng cường các hoạt động ngoại giao với các nước trong khu vực, đồng thời củng cố lập trường chiến lược không khoan nhượng của mình, khi những mâu thuẫn trong chính sách của Mỹ ngày càng lộ rõ.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã đi lại giữa Islamabad (Pakistan) và Muscat (Oman), gặp gỡ các bên liên quan trong khu vực và quốc tế, và dự định tiếp tục các cuộc tham vấn tại Nga vào ngày 27-4. Điều này cho thấy những nỗ lực bền bỉ nhằm đạt được cái kết lâu dài cho cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran.
Đồng thời, các quan chức quân sự và chính trị Iran nhấn mạnh khả năng phục hồi trên thực địa. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tái khẳng định sẵn sàng đáp trả nếu tình hình leo thang hơn nữa.
