Một buổi sáng, chị T., sau khi thấy con gái 8 tuổi nhất quyết không chịu ăn sáng đã phải dùng chiêu cuối, nói “con không ăn thì mẹ sẽ buồn, mẹ sẽ giận, mẹ sẽ không đưa đi học nữa”. Bé gái òa khóc, ăn trong nước mắt, rồi đến trường với đôi mắt sưng húp.
Giống như chị T., nhiều cha mẹ thường rơi vào mâu thuẫn. Muốn xây cho con một hệ điều hành nội tâm, muốn con độc lập, tự chủ, nhưng lại “cài” cho con một hệ điều khiển từ bên ngoài.
Hệ điều hành nội tâm (internal operating system) và hệ điều khiển (control system) là 2 thứ trông giống nhau một cách đáng ngạc nhiên, đặc biệt khi cả hai đều “chạy tốt” ở bề mặt.
Đứa trẻ có hệ điều hành biết tự vận hành từ bên trong sẽ biết tự quan sát, tự cảm nhận, tự quyết định, tự điều chỉnh.
Đứa trẻ có hệ điều khiển cũng biết làm nhiều việc, cũng ngoan, học giỏi, có trách nhiệm, nhưng bên trong không phải là một bộ máy tự vận hành, mà là một loạt “nút nhấn” được cài đặt sẵn và sẵn sàng “nhận tín hiệu” từ bên ngoài.
Nhìn từ ngoài, hai đứa trẻ có thể giống nhau. Nhưng bên trong là hai vũ trụ khác hẳn.
Khi chúng ta dạy con bằng dọa nạt, đòn roi, hay những đòn trừng phạt bằng cảm xúc như nếu không làm điều này, điều kia thì “mẹ không thương con nữa”, hệ thần kinh của đứa trẻ sẽ trả giá nặng nề.
Theo lý thuyết đa phế vị (Polyvagal Theory) mà Stephen Porges phát triển, hệ thần kinh tự chủ của chúng ta liên tục quét môi trường để đánh giá an toàn hay nguy hiểm, một tiến trình gần như tự động gọi là cảm nhận an nguy. Khi trẻ cảm nhận nguy hiểm, cho dù là đe dọa thể chất hay đe dọa mất kết nối với người mình phụ thuộc, hệ thần kinh chuyển sang chế độ giao cảm để sẵn sàng chiến đấu hoặc chạy trốn. Nếu mối đe dọa quá lớn và trẻ không thể chống cự cũng không thể chạy thoát, hệ thần kinh trượt sâu hơn vào chế độ đóng băng và khuất phục.
Không chỉ vậy, những trải nghiệm này không hề hình thành ở trẻ bài học đạo đức nào, mà sẽ điều kiện hóa những phản xạ kiểu “khi người quan trọng nhất đời mình tỏ ra lạnh lẽo hay giận dữ, mình phải làm bất cứ điều gì để được kết nối lại”. Phản xạ này lặp lại hàng ngàn lần qua tuổi thơ sẽ trở thành một lối mòn thần kinh hoạt động trong vô thức. Đó chính là một nút điều khiển, nhiều nút sẽ tạo thành hệ điều khiển, không phải hệ điều hành.
Không phải cha mẹ nào cũng dùng đòn roi. Nhiều cha mẹ tinh tế hơn nhiều, và chính vì vậy những “nút điều khiển” họ cài vào con còn khó tháo gỡ hơn.
Có những câu nói nghe chí lý và rất có trách nhiệm mà cha mẹ thường nói như “con là anh cả, con phải làm gương”; “nhà mình chỉ trông vào con thôi đấy”; “ba mẹ già rồi, còn lại trông cả vào con”; “con không học là phụ công ba mẹ”… Mỗi câu mang tính điều kiện như vậy là một sợi dây vô hình buộc vào phần trách nhiệm, phần đạo hiếu, phần tình thương trong con. Nhưng cái giá là đứa trẻ phải học cách xem nhẹ nhu cầu chính đáng của bản thân. Con học được rằng mong muốn của riêng nó là ích kỷ, là không đáng kể, là thứ phải hy sinh.
Carl Rogers, nhà tâm lý học nhân bản, gọi hiện tượng này là sự hình thành các “điều kiện của giá trị bản thân”. Đứa trẻ dần dần nhập tâm một thông điệp ngầm: mình chỉ có giá trị, chỉ đáng được yêu thương khi đáp ứng một số điều kiện. Dần dần, nó mất dần khả năng lắng nghe tiếng nói từ bên trong, nó mất khả năng biết được mình thực sự cảm thấy gì, muốn gì, cần gì…
Những “nút điều khiển” ấy không hề biến mất khi đứa trẻ lớn lên. Chúng được mỗi người mang theo vào đời, và trở thành những “móc câu” mà cuộc đời, hoàn cảnh… có thể lợi dụng vào để giật dây.
Một chàng trai trong độ tuổi 30 tham vấn với tôi, anh làm kế toán trưởng của một công ty lớn. Anh kể “Không hiểu sao mỗi lần sếp tỏ ra không hài lòng, em lại cảm thấy như bầu trời sập xuống. Em làm mọi thứ để lấy lòng sếp, kể cả những việc trái với giá trị của em”. Quay về thời ấu thơ, anh kể, hồi 5 tuổi, anh đã từng đứng chết lặng trước ánh mắt lạnh lùng của người cha, mỗi khi anh không đạt kỳ vọng.
Chuyển từ hệ điều khiển sang hệ điều hành không phải chuyện một sớm một chiều, càng không phải là một kỹ thuật. Trước tiên, cha mẹ cần chuyển hóa.
Điều đầu tiên là cha mẹ nhận ra mình đang cài đặt điều gì trong nội tâm con.
Điều thứ hai là học cách đặt giới hạn mà không cần đến sợ hãi. Trẻ con cần giới hạn, điều này là tất nhiên. Nhưng giới hạn hợp lý tự nhiên dựa trên hệ quả thực tế khác hẳn với giới hạn áp đặt qua sự mặc cả bằng tình cảm của cha mẹ.
Ví dụ, con không ăn sáng thì con sẽ đói vào giờ ra chơi, đó là hệ quả tự nhiên, con học được mối liên hệ giữa hành động và kết quả. Còn nếu không ăn sáng thì “mẹ không thương con nữa” không phải là giới hạn, đó là “tống tiền” tình cảm, con sẽ học được rằng tình yêu có thể bị dùng để khống chế người khác.
Điều thứ ba, và có lẽ khó nhất, là tin vào khả năng tự điều chỉnh của con. Khi ta không vội can thiệp, không vội sửa sai, không vội cứu con khỏi mọi khó khăn nhỏ, ta đang cho con cơ hội phát triển năng lực tự nhận thức và tự chịu trách nhiệm. Cây nào quả đó, hoa quả ra theo mùa. Đứa trẻ cần thời gian, không gian, và niềm tin của cha mẹ để nội lực tự nảy nở từ bên trong. Nội lực không thể được cài đặt từ bên ngoài, nó chỉ có thể được nuôi dưỡng để tự lớn lên bên trong trẻ.
Theo số liệu từ Sở GD-ĐT TP.HCM, kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027 sẽ diễn ra vào ngày 1-2.6 có 151.254 học sinh đăng ký dự thi. Căn cứ từ số liệu này, Sở GD-ĐT đã tổ chức 242 điểm thi lớp 10 trong đó có 16 điểm thi chuyên, tiếng Anh tích hợp.
Danh sách cụ thể các điểm thi lớp 10 tại 3 khu vực như sau:
Thí sinh dự kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027 sẽ dự thi 3 môn gồm: Toán, ngữ văn (thời gian làm bài 120 phút/môn), ngoại ngữ (90 phút) nếu dự thi lớp 10 thường và bài thi môn chuyên hoặc tích hợp nếu dự thi vào lớp 10 chuyên hoặc tích hợp.
Ngày 22.10.2025, Sở GD-ĐT TP.HCM công bố cấu trúc đề thi tuyển sinh lớp 10, yêu cầu đánh giá và bảng năng lực, cấp độ tư duy đề thi lớp 10 năm học 2026 - 2027 của các môn ngữ văn, toán và tiếng Anh đến tất cả các trường THCS để chuẩn bị cho học sinh lớp 9 tham gia kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm 2026.
Với kỳ thi lớp 10 đầu tiên sau sáp nhập, ông Nguyễn Văn Phong, Phó giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM, lưu ý các cơ sở giáo dục thuộc khu vực 1 (TP.HCM cũ) tiếp tục thực hiện nghiêm túc công tác tuyển sinh lớp 10. Còn các cơ sở giáo dục thuộc khu vực 2 (Bình Dương cũ) và khu vực 3 (tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cũ) cần lưu ý kỳ tuyển sinh lớp 10 năm học 2026 – 2027 có một số thay đổi so với quy định trước đây. Vì vậy cần tổ chức sinh hoạt, phổ biến đầy đủ các hướng dẫn của sở đến toàn thể giáo viên, nhằm tư vấn chính xác cho học sinh THCS. Tuyệt đối không trả lời theo nhận định cá nhân, tránh gây hoang mang, lo lắng trong phụ huynh và học sinh.
Phó giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM nhấn mạnh, các trường THPT có trách nhiệm cập nhật đầy đủ, chính xác thông tin của đơn vị lên hệ thống tuyển sinh lớp 10 của TP tại địa chỉ ts10.hcm.edu.vn, đảm bảo phụ huynh và học sinh có thể tra cứu thông tin đầy đủ trong suốt giai đoạn đăng ký tuyển sinh. Đặc biệt lưu ý, chỉ tiếp nhận học sinh có tên trong danh sách trên hệ thống ts10.hcm.edu.vn do Sở GD-ĐT quản lý, tuyệt đối không tiếp nhận học sinh ngoài danh sách dưới bất kỳ hình thức nào.
Xã Hòa Vang là địa phương đầu tiên trong cả nước cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho học sinh toàn xã, hoàn thành sớm 3 năm so với mục tiêu của Bộ Chính trị.
Ông Lê Phú Nguyện - Chủ tịch UBND xã Hòa Vang - cho biết từ ngày 1-7-2025, sau khi thành lập theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã Hòa Vang xác định là địa bàn còn nhiều khó khăn nên chủ động xây dựng mô hình "Tủ sách giáo khoa dùng chung" nhằm huy động nguồn lực xã hội hóa, cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho học sinh, giảm gánh nặng chi phí và chống lãng phí.
Giai đoạn đầu, xã huy động 551 triệu đồng mua hơn 6.000 quyển sách giáo khoa, phục vụ hơn 1.200 học sinh tại 8 thôn vùng đồi núi xã Hòa Phú (cũ), ưu tiên học sinh thuộc diện chính sách, hộ nghèo, cận nghèo, hoàn cảnh khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số; đáp ứng khoảng 31% nhu cầu năm học 2025-2026.
Sau đó, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đặt mục tiêu cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho học sinh từ năm học 2029-2030.
Cùng với đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất toàn quốc. Đây cũng là bộ sách "Kết nối tri thức" mà xã Hòa Vang đang triển khai, tạo cơ sở thuận lợi cả về chính trị lẫn pháp lý để địa phương tiếp tục mở rộng mô hình.
Trên nền tảng đó, UBND xã Hòa Vang tiếp tục huy động thêm gần 1,5 tỉ đồng, mua 74.676 quyển sách giáo khoa các loại. Tính đến nay, tổng số sách giáo khoa được trang bị tại thư viện các trường là 91.060 quyển, đủ phục vụ miễn phí cho gần 7.000 học sinh từ tiểu học đến THCS và THPT tại 6 cơ sở giáo dục trên địa bàn.
Trong đó có 2 đơn vị trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo quản lý là Trường THPT Ông Ích Khiêm và Trung tâm Giáo dục thường xuyên số 3 - cơ sở 2.
Với nguồn sách này, xã Hòa Vang dự kiến đáp ứng 100% nhu cầu sách giáo khoa của học sinh trên địa bàn từ năm học 2026-2027, trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước thực hiện đầy đủ chính sách cung cấp sách giáo khoa miễn phí, sớm hơn 3 năm so với lộ trình chung.
Ông Trần Anh Tuấn, Phó chủ tịch UBND TP Đà Nẵng, đánh giá việc triển khai mô hình tại xã Hòa Vang là bước cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị.
"Sau sáp nhập, thành phố Đà Nẵng mở rộng địa bàn với nhiều khu vực từ đồng bằng, trung du, miền núi với nhiều nơi có điều kiện hạ tầng và kinh tế còn hạn chế. Trong bối cảnh đó, mô hình này không chỉ mang ý nghĩa giáo dục mà còn góp phần bảo đảm an sinh xã hội, hỗ trợ các gia đình khó khăn, tạo điều kiện để học sinh yên tâm học tập.
Trong thời gian ngắn, xã đã triển khai hiệu quả, trở thành điểm sáng để thành phố nghiên cứu, nhân rộng trong thời gian tới", ông Anh Tuấn nói.
Em Lê Thị Thanh Thúy, học sinh lớp 7/1, Trường THCS Ông Ích Đường, chia sẻ gia đình em có hai chị em đang đi học, ba mẹ làm nông, thuộc đồng bào Cơ Tu, cuộc sống còn nhiều khó khăn. Việc được nhận sách giáo khoa sớm cho năm học lớp 8 khiến em rất xúc động. "Em thấy yên tâm hơn để chuẩn bị cho năm học mới, ba mẹ cũng đỡ vất vả hơn", Thúy nói.
Trung tâm Trẻ em và Phát triển (CCD) thuộc Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam mới đây đã có báo cáo tổng kết giai đoạn 2021-2025 của Chương trình giáo dục giới tính TEENYEEU.
"Làm sao để bố mẹ hiểu con hơn?", "Tại sao nhiều người vẫn xem tình dục là điều xấu?", "Làm thế nào để kiểm soát cảm xúc?", "Làm sao biết mình thuộc giới tính nào?"… Đó không phải những dòng tìm kiếm vô danh trên mạng, mà là các câu hỏi thật của học sinh THCS, THPT được ghi nhận trong quá trình khảo sát của chương trình giáo dục giới tính TEENYEEU.
Phía sau những câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy là khoảng trống lớn về kiến thức, sự đồng hành và môi trường an toàn mà nhiều đứa trẻ đang phải tự mình xoay xở trong giai đoạn dậy thì.
Đi qua nhiều tỉnh thành từ Hà Nội, Đà Nẵng đến TP.HCM và Quảng Trị…, chương trình giáo dục giới tính TEENYEEU do CCD triển khai đã phác thảo một bức tranh thực trạng với nhiều mảng màu suy ngẫm về giáo dục giới tính.
Hàng trăm câu hỏi học sinh gửi về TEENYEEU khiến không ít phụ huynh, giáo viên giật mình: "Bao nhiêu tuổi thì nên yêu?", "Nếu bị bố mẹ cấm yêu phải làm sao?", "Làm thế nào để kiểm soát cảm xúc?", "Cách phòng tránh bạo lực tình dục?"… Điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở việc trẻ đặt câu hỏi về giới tính, mà ở chỗ các em đang ngày càng thiếu người để chia sẻ và dẫn dắt đúng cách.
Khảo sát của TEENYEEU tại thành phố Đà Nẵng mới đây cho thấy, phần lớn học sinh ngại ngùng, sợ bị la mắng nên không dám trò chuyện với cha mẹ về giới tính dù rất muốn được lắng nghe. Có đến hơn 59% học sinh cho biết đã tiếp cận thông tin về giới và tính dục qua Facebook, TikTok, YouTube…
Ở chiều ngược lại, hơn 64% phụ huynh Đà Nẵng thừa nhận muốn tìm hiểu thêm về giáo dục giới tính để đồng hành cùng con. Tuy nhiên, nhiều người vẫn mang tâm lý e ngại, sợ "vẽ đường cho hươu chạy", sợ nói sai hoặc làm trẻ mất đi sự hồn nhiên.
Không chỉ gia đình, nhà trường cũng gặp nhiều lúng túng. Khoảng một nửa giáo viên tham gia khảo sát cho biết thiếu kinh nghiệm tổ chức hoạt động trải nghiệm về giáo dục giới tính; gần 40% chưa biết cách lồng ghép nội dung vào bài giảng và gần 32% thiếu kỹ năng tư vấn cho học sinh, phụ huynh khi xảy ra tình huống thực tế.
"Một quan niệm phổ biến rất dễ gây hiểu lầm là giáo dục giới tính đồng nghĩa với việc "nói với trẻ về quan hệ tình dục. Chính điều này khiến nhiều bố mẹ e ngại, chọn cách né tránh hoặc nói chung chung mà bỏ qua vai trò then chốt: phải là người thầy đầu tiên cho con về giáo dục giới tính. Tại trường học, vì chưa phải là môn học chính thức nên giáo dục giới tính thường được lồng ghép vào các môn khác, dẫn đến thiếu tính hệ thống và chưa thật sự chạm tới những vấn đề cốt lõi", bà Vũ Phương Thảo, Giám đốc miền Trung chương trình TEENYEEU, chia sẻ.
Trong khi đó, giáo dục giới tính toàn diện còn bao gồm kiến thức về cơ thể, cảm xúc, ranh giới cá nhân, sự tôn trọng và kỹ năng tự bảo vệ bản thân.
Bà Thảo cho rằng, khi gia đình và nhà trường thiếu đối thoại, mạng xã hội sẽ trở thành "người thầy" thay thế của trẻ. Những thiếu hụt trong giáo dục giới tính không chỉ khiến trẻ thiếu kiến thức mà còn làm gia tăng nguy cơ bị xâm hại tình dục.
Mới đây, tại thành phố Đà Nẵng, cơ quan chức năng phát hiện trường hợp bé gái chưa đủ 13 tuổi mang thai. Qua điều tra, công an xác định em quen biết và nảy sinh tình cảm với nhiều nam thanh niên thông qua mạng xã hội Facebook. Dù các mối quan hệ được cho là "tự nguyện", cơ quan công an xác định các bị can liên quan phạm tội "Hiếp dâm người dưới 16 tuổi".
"Vụ việc đau lòng này đã không còn là một hiện tượng cá biệt, mà phản ánh đúng thực trạng đáng báo động về xu hướng "trẻ hóa" độ tuổi quan hệ tình dục hiện nay theo các số liệu khảo sát của WHO và Bộ Y tế công bố. Học sinh không thiếu thông tin về giới tính nhưng lại rất thiếu người hướng dẫn đúng, và đó mới là rủi ro lớn nhất của giáo dục hiện nay. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta đã dạy trẻ những gì?", bà Vũ Phương Thảo nói.
Theo báo cáo tổng kết giai đoạn 2021 - 2025 của TEENYEEU do Trung tâm Trẻ em và phát triển công bố từ các khảo sát trên toàn quốc, gần 50% học sinh cảm thấy khó nói chuyện về giới tính với cha mẹ. Tương tự, gần một nửa phụ huynh cũng không biết nên bắt đầu câu chuyện với con như thế nào.
Sự im lặng từ cả 2 phía vô tình tạo nên "vùng trống" thông tin ngay trong gia đình. Khi đó, trẻ dễ tìm đến mạng xã hội hoặc bạn bè để giải đáp thắc mắc, trong khi đây lại là những nguồn tiềm ẩn nhiều nội dung sai lệch và nguy cơ bị xâm hại. Khảo sát cũng cho thấy học sinh không dừng lại ở việc quan tâm đến thay đổi sinh học tuổi dậy thì mà còn muốn được giải đáp về cảm xúc, tình yêu, ranh giới cá nhân và kỹ năng xây dựng các mối quan hệ an toàn.
Một nữ sinh lớp 8 tại thành phố Đà Nẵng từng đặt câu hỏi với TEENYEEU: "Giới tính có phải là điều cố định không? Ngoài nam và nữ còn có những bản dạng giới nào?". Theo các chuyên gia, đó không đơn thuần là sự tò mò, mà là nhu cầu được lắng nghe và thấu hiểu.
Sau 5 năm triển khai, TEENYEEU là một trong những đơn vị tiên phong xây dựng hệ sinh thái giáo dục giới tính toàn diện đầu tiên tại Việt Nam, dựa trên hướng dẫn của WHO, UNESCO, SIECUS và bám sát khung chương trình giáo dục giới tính, tình dục toàn diện của Bộ GD-ĐT.
Giai đoạn 2021 - 2025, chương trình đã phát triển hơn 320 sản phẩm truyền thông và giáo dục; xây dựng 25 bộ công cụ giáo dục dành cho giáo viên, phụ huynh và học sinh; đồng thời tiếp cận 155 trường học thông qua các khóa đào tạo giáo viên. Bàn triển lãm là sáng kiến độc đáo, nơi hàng trăm học liệu giáo dục giới tính có thể được trưng bày để học sinh có thể tiếp cận một cách trực quan sinh động.
Từ các hoạt động trực tiếp, TEENYEEU đã phát triển sang mô hình kết hợp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để gia tăng khả năng tiếp cận công bằng cho học sinh trên cả nước. Bà Phí Mai Chi, sáng lập dự án TEENYEEU, cho hay Chatbot AI và kho học liệu số là bước ngoặt để TEENYEEU mở rộng khả năng tiếp cận, không còn bị giới hạn bởi không gian địa lý.
"Chúng tôi mong muốn mỗi trẻ em đều có một người bạn đồng hành đáng tin cậy để giúp các em hiểu bản thân, biết tự bảo vệ mình và tôn trọng người khác", bà Chi chia sẻ.
Trong giai đoạn tới, TEENYEEU dự kiến tiếp tục mở rộng các câu lạc bộ tại trường học ở Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM và nhiều địa phương khác, đồng thời chuyển giao các bộ công cụ giáo dục giới tính cho các sở giáo dục và trường học có nhu cầu.
