Tổng thống Mỹ Donald Trump chiều 21/4 tuyên bố gia hạn lệnh ngừng bắn hai tuần với Iran, chỉ vài giờ trước khi nó hết hiệu lực vào ngày 22/4. Truyền thông nhà nước Iran mô tả đây là “lệnh ngừng bắn đơn phương”, bởi các quan chức ở Tehran chưa đưa ra thông báo chính thức nào về điều này.
Trái với những lệnh ngừng bắn trước đây, ông Trump cho hay Mỹ sẽ ngừng giao tranh “cho đến khi Iran gửi đề xuất đàm phán và các cuộc thảo luận kết thúc”, đồng nghĩa nó không có hạn chót cụ thể. Ông cho biết Tư lệnh lục quân Pakistan Asim Munir và Thủ tướng Shehbaz Sharif đã đề nghị Mỹ hoãn tấn công Iran “cho đến khi các lãnh đạo và đại diện Iran có thể đạt được đề xuất thống nhất”.
Động thái này gây bất ngờ, bởi chỉ vài giờ trước đó, ông Trump còn tuyên bố không muốn kéo dài lệnh ngừng bắn hai tuần, cảnh báo Mỹ sẽ tấn công quy mô lớn vào hạ tầng Iran nếu hai bên không đạt thỏa thuận.
Tuyên bố gia hạn lần này thận trọng hơn so với những phát ngôn cứng rắn trước đây của Tổng thống Trump trên mạng xã hội về Iran. Điều này cho thấy ông dường như muốn sớm kết thúc cuộc chiến đã gây xáo trộn kinh tế toàn cầu, có thể làm suy yếu sự ủng hộ từ cử tri Mỹ cho đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới, theo Brian Katulis, nhà nghiên cứu tại Viện Trung Đông, trụ sở tại Washington.
“Tổng thống Trump giờ đây đối mặt câu hỏi ông sẽ ứng phó thế nào với những khó khăn về kinh tế mà người dân Mỹ đang phải chịu, cũng như áp lực chính trị từ chính cử tri ủng hộ”, ông Katulis nói với BBC. “Ông ấy vẫn chưa đưa ra được lời giải cho những vấn đề cốt lõi đang khiến cuộc khủng hoảng kéo dài”.
Mỹ và Iran từng đàm phán khoảng 21 giờ tại thủ đô Islamabad của Pakistan hôm 11/4, nhưng không đạt được đồng thuận về các vấn đề then chốt, trong đó có quyền kiểm soát eo biển Hormuz và việc Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không.
Tổng thống Trump đã ra lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran từ ngày 13/4 để gây áp lực buộc Iran chấp nhận các điều khoản của thỏa thuận chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, Iran không nhượng bộ, cáo buộc hành động của Mỹ là “vi phạm lệnh ngừng bắn”, dọa đánh chìm tàu của Washington trên eo biển Hormuz.
Trước tình hình có dấu hiệu căng thẳng trở lại, Pakistan tuần qua đã nỗ lực thúc đẩy để Mỹ – Iran tham gia vòng đàm phán thứ hai. Islamabad đã chuyển cho Tehran các đề xuất mới từ Washington, nhân chuyến thăm của ông Munir đến Iran giữa tuần trước. Iran ngày 18/4 xác nhận đã tiếp nhận và đang xem xét các đề xuất mới, nhưng “chưa đưa ra phản hồi”. Tehran nhấn mạnh “sẽ không đưa ra nhượng bộ nào, dù là nhỏ nhất”.
Iran trước đó yêu cầu ông Trump dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng biển làm điều kiện tiên quyết để Tehran tham gia vòng đàm phán mới. Tổng thống Mỹ bác bỏ, nói ông chỉ thực hiện khi hai bên đạt thỏa thuận cuối cùng.
Loạt diễn biến khiến kế hoạch tổ chức vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad rơi vào bất định. Kỳ vọng ban đầu cho thấy vòng đàm phán này có thể diễn ra sáng 22/4 tại Pakistan.
Đến chiều 21/4, Tổng thống Trump cùng đội ngũ cố vấn an ninh quốc gia tại Nhà Trắng đối mặt với một quyết định lớn: Làm gì tiếp theo với Iran.
Lệnh ngừng bắn hai tuần lúc đó sắp trôi qua, chuyên cơ Không lực Hai đã chờ sẵn trên đường băng căn cứ Andrews để chở Phó tổng thống Vance tới Pakistan. Nhưng phía Iran lúc đó hầu như im lặng hoàn toàn.
Các trợ lý hàng đầu của Tổng thống Trump cho rằng nguyên nhân chính khiến Tehran chưa phản hồi Washington là có sự rạn nứt trong tầng lớp lãnh đạo Iran hiện tại, CNN dẫn lời ba quan chức Mỹ.
Đánh giá này một phần dựa trên thông tin do phía Pakistan chuyển lại. Chính quyền Mỹ cho rằng phía Iran hiện chưa đạt được đồng thuận về lập trường, cũng như quyền hạn cho các nhà đàm phán trong những vấn đề then chốt như uranium.
Tuy nhiên, hãng thông tấn Tasnim của Iran bác bỏ nhận định này, khẳng định sự đoàn kết giữa chính quyền, quốc hội Iran, IRGC cũng như mọi thành tố khác của hệ thống chính trị đất nước là “chưa từng có tiền lệ”. Theo Tasnim, thông tin về “sự rạn nứt” trong nội bộ Iran chỉ là ảo tưởng của phía Mỹ, dựa trên những nguồn tin “bịa đặt hoặc tự vẽ ra”.
Một yếu tố bất định nữa ảnh hưởng tới triển vọng đàm phán là chưa rõ Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei có đưa ra chỉ đạo rõ ràng cho cấp dưới hay không. Kể từ khi nhậm chức hồi đầu tháng 3, ông Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện trước công chúng lần nào và không đưa ra phản hồi chính thức về các đề xuất đàm phán của Mỹ.
Giữa bối cảnh đó, việc gia hạn lệnh ngừng bắn được coi là phương án phù hợp mà ông Trump có thể đưa ra để tránh nguy cơ xung đột tái bùng phát. Lựa chọn này còn giúp ông Trump không cần phải nhượng bộ Iran mà vẫn duy trì được khoảng lặng cho nỗ lực ngoại giao.
Theo Trita Parsi, đồng sáng lập Viện Quincy về Quản trị Nhà nước có trụ sở tại Mỹ, diễn biến này phản ánh đúng kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất là hai bên không quay lại chiến tranh, nhưng cũng chưa thể đạt thỏa thuận, khi Iran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz, còn Mỹ duy trì phong tỏa cảng biển nước này.
“Với tình thế hiện tại, ông Trump coi như đã đạt mục tiêu lớn nhất là thoát khỏi cuộc chiến, còn Iran vẫn chưa có được điều họ cần nhất là được dỡ bỏ trừng phạt”, ông Parsi tiếp tục, cảnh báo tình thế này là “không ổn định”.
Barbara Slavin, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson, cho rằng tuyên bố gia hạn lệnh ngừng bắn của ông Trump là “một bước lùi” cần thiết để hai bên xác định đâu là điều có thể nhượng bộ trong tiến trình đàm phán.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 21/4 nói rằng Iran cần phải “vững bước chống lại bất công và các yêu cầu quá đáng” từ Mỹ, nhưng cũng chỉ ra rằng “việc kéo dài xung đột không mang lại lợi ích cho bất cứ ai, kể cả Iran lẫn đối thủ”.
Thủ tướng Sharif đã gửi lời cảm ơn Tổng thống Trump, khẳng định Islamabad sẽ tiếp tục thúc đẩy các bên tìm kiếm thỏa thuận chấm dứt xung đột tại Trung Đông. Giới chức Mỹ kỳ vọng việc gia hạn ngừng bắn sẽ mở đường cho các cuộc đàm phán chi tiết hơn trong những tuần tiếp theo để hoàn thiện các điều khoản cụ thể.
Gregory Brew, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran và thị trường dầu mỏ tại Eurasia Group, cho rằng các bên nên “từ bỏ những yêu cầu tối đa” và đưa ra tín hiệu thiện chí nào đó để cho thấy họ nghiêm túc trong việc tìm kiếm giải pháp. “Đàm phán có thể còn mơ hồ, nhưng ít nhất giao tranh sẽ không bùng phát trở lại ngay lập tức”, ông viết trên mạng xã hội X.
"Tôi tới đó và nhìn thấy 7 người, với những cơn sóng dữ bên dưới gần như trùm lên họ", Pete Collins, chỉ huy Cơ quan Khẩn cấp Bang New South Wales tại Eurobodalla, ngày 24/4 kể về nỗ lực giải cứu được họ thực hiện ba ngày trước. "Điều tồi tệ nhất là nếu sóng dâng cao hơn chút nữa, họ sẽ bị cuốn trôi ra biển".
Đây là lần đầu tiên giới chức Australia cung cấp thông tin chi tiết về cuộc giải cứu. Gia đình gồm 4 người lớn và ba trẻ em sáng 21/4 đi dạo trên bãi biển phía đông Australia thì thủy triều dâng cao, chặn mọi lối vào bờ.
Khi những con sóng cao tới 4,8 mét ập tới, họ phải leo lên vách núi và mắc kẹt trên vách đá gần như thẳng đứng.
Lực lượng cứu nạn ban đầu lên kế hoạch sử dụng trực thăng để giải cứu nhóm người mắc kẹt. Tuy nhiên, khi trực thăng đến hiện trường, họ nhận ra rằng luồng gió từ cánh quạt có thể thổi bay những người mắc kẹt khỏi vách đá.
Collins và đồng đội quyết định giải cứu bằng phương pháp đu dây từ trên đỉnh vách đá xuống, dù phương án này tiềm ẩn rủi ro dây cứu nạn có thể bị mảnh đá sắc nhọn cứa đứt.
Quá trình giải cứu kéo dài hơn ba tiếng. Nhân viên cứu nạn luân phiên đu dây từ trên đỉnh xuống vách đá, tiếp cận và đưa từng người mắc kẹt lên trên từ độ cao 40 mét. Họ đưa thành viên ít tuổi nhất lên trước, bởi cô bé đang có dấu hiệu hạ thân nhiệt.
"Khi chúng tôi kéo họ khỏi vách đá, tay họ bám chặt tới mức trắng bệch, nhưng ai cũng vui mừng vì cuối cùng cũng lên tới đỉnh", Collins nhớ lại.
Ông nói thêm mọi người đều "kiệt sức" khi cuộc giải cứu kết thúc "nhưng mọi thứ đều tốt đẹp và tôi rất tự hào về đội ngũ của mình". Giới chức cho hay nếu chiến dịch cứu nạn chậm một chút và sóng cao thêm khoảng 30 cm, toàn bộ gia đình này có thể đã bị cuốn xuống biển.
Natalie Alatriste sinh ra và lớn lên trong gia đình gốc Mỹ Latin tại hạt Miami-Dade, bang Florida. Trong ký ức của Alatriste, Miami những năm 1990 là một thành phố sôi động nhưng không quá đông đúc, với môi trường đa văn hóa, nơi cộng đồng người gốc Cuba, Mexico, Haiti, Venezuela và Colombia cùng sinh sống.
Tuy nhiên, theo cô, diện mạo thành phố đã thay đổi rõ rệt sau đại dịch Covid-19. Làn sóng người từ các bang có chi phí cao như New York chuyển đến sau đại dịch đã đẩy giá cả tại Miami tăng nhanh.
Alatriste làm việc tại một công ty toàn cầu với thu nhập khoảng 175.000 USD mỗi năm, thuộc nhóm cao ở bang nơi thu nhập trung vị của một hộ gia đình khoảng 75.000 USD/năm.
Tuy nhiên, Alatriste cho biết cô vẫn thấy "nghèo" khi phải chi trả cho các chi phí cố định cao ở Florida, đặc biệt là tiền nhà. Cô sống trong căn hộ hai phòng ngủ tại Coral Gables từ năm 2020, với giá thuê ban đầu 2.200 USD mỗi tháng, nhưng đến năm 2025 đã tăng lên 3.750 USD, dù điều kiện căn hộ không thay đổi.
Các chi phí khác như điện, thực phẩm và ăn uống bên ngoài cũng tăng đáng kể. Theo Alatriste, một ly cocktail giá 25 USD tại Miami đã trở thành điều bình thường. Giao thông cũng là vấn đề lớn khi các tuyến cao tốc thường xuyên thi công, khiến thời gian đi làm trên quãng đường khoảng 8 km có thể mất tới 30-45 phút vào giờ cao điểm.
"Hệ thống giao thông công cộng hạn chế, trong khi thời tiết nóng ẩm ở Florida khiến việc đi bộ hoặc sử dụng xe buýt trở nên bất tiện, bạn sẽ đến công ty trong tình trạng mồ hôi nhễ nhại", Alatriste nói với Business Insider.
Từ năm 2024, cô bắt đầu tính đến việc rời Florida, khi chi phí sinh hoạt tăng mạnh và môi trường chính trị tại bang không còn phù hợp với quan điểm cá nhân. "Florida không còn khiến tôi cảm thấy như ở nhà nữa", Alatriste nói.
Quyết định rời đi không dễ dàng, vì gia đình cô vẫn sống tại Florida. Alatriste cho biết cô từng nhiều lần do dự trước khi đóng gói đồ đạc để chuyển nhà.
Năm 2025, cô chuyển đến Arlington, bang Virginia, sau thời gian dài cân nhắc về chi phí sống và định hướng cá nhân. "Ngày tôi rời đi rất xúc động, như thể bỏ lại tất cả những gì quen thuộc phía sau", cô nhớ lại.
Arlington là nơi cô từng có ấn tượng tốt từ thời trung học khi tham dự lễ nhậm chức của tổng thống Barack Obama năm 2009. Khu vực này, cách thủ đô Washington khoảng 20 phút di chuyển, được cô đánh giá phù hợp hơn với nhịp sống cá nhân.
Hiện Alatriste sống cùng bạn đời tại khu Shirlington, nơi tập trung nhiều gia đình trẻ, trong độ tuổi 30-40. Tại đây, cô xây dựng được các mối quan hệ hàng xóm, tham gia câu lạc bộ đọc sách và duy trì thói quen tập luyện, thay vì lối sống sôi động như ở Miami.
"Miami là nơi có văn hóa thiên về tiệc tùng, nên khi bước vào môi trường mới như thế này chính là điều tôi hằng mơ ước. Rốt cuộc tôi đã tìm thấy nó", cô nói với Arlington Today.
Alatriste cho biết cô cảm nhận rõ sự "dễ thở" về tài chính khi sống ở Arlington. Cô và bạn đời thuê một căn nhà phố ba tầng rộng khoảng 232 m2 với giá 4.350 USD mỗi tháng. Dù mức thuê không thấp, việc có hai nguồn thu nhập cùng mặt bằng chi phí sinh hoạt hợp lý hơn giúp cuộc sống bớt áp lực, từ tiền thực phẩm, bảo hiểm xe đến các khoản chi tiêu hàng ngày.
Sau khi rời công ty cũ, cô bắt đầu kinh doanh riêng trong lĩnh vực tư vấn, làm việc với các công ty chăm sóc sức khỏe. Theo Alatriste, môi trường tại Virginia thuận lợi hơn cho việc phát triển sự nghiệp khi tập trung nhiều tổ chức và chuyên gia trong ngành. Hiện cô có khoảng 5-6 khách hàng và đã tuyển nhân sự bán thời gian đầu tiên.
"Tôi không còn cảm giác lãng phí quá nhiều thời gian hay tiền bạc chỉ để duy trì cuộc sống. Dù vậy, tôi vẫn nhớ gia đình tại Florida và không loại trừ khả năng quay lại trong tương lai, nếu điều kiện sống tại Miami có những thay đổi đáng kể", Alatriste cho biết.
Alliance Fairfax, con tàu cỡ lớn chuyên chở ôtô, đã bị mắc kẹt ở vịnh Ba Tư kể từ khi chiến sự Iran bùng phát hôm 28/4. Đến ngày 4/5, cánh cửa thoát khỏi vùng biển này được mở ra với con tàu treo cờ Mỹ.
"Các bạn có thể sẵn sàng xuất phát. Chúc thượng lộ bình an", một sĩ quan quân đội Mỹ thông báo qua bộ đàm khi con tàu nhổ neo, bắt đầu hành trình đi qua eo biển Hormuz và vòng qua bán đảo ở rìa phía bắc Oman.
Đây là một trong hai con tàu thành công đi qua eo biển Hormuz theo chiến dịch hộ tống tàu thuyền bị mắc kẹt ở vùng Vịnh mang tên "Dự án Tự do" mà Tổng thống Donald Trump công bố ngày 3/5.
Nỗ lực khai thông vùng Vịnh nhen nhóm từ những tuần đầu xung đột, khi ông Trump gợi ý rằng hải quân Mỹ sẽ hộ tống các tàu qua eo biển vào thời điểm thích hợp.
Theo quan chức quốc phòng Mỹ, quân đội nước này đã âm thầm đặt nền móng cho chiến dịch "Dự án Tự do" vào tháng 4. Họ triển khai xuồng không người lái vào khu vực, sử dụng cảm biến thủy âm để rà quét đáy thủy lôi dưới đáy biển nhằm thiết lập tuyến vận tải an toàn dọc theo rìa phía nam eo biển Hormuz. Mỹ cũng đã điều động hai tàu khu trục vào eo biển trong đợt chạy thử nghiệm vào giữa tháng 4.
Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Dan Caine và người đứng đầu Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) Brad Cooper ngày 1/5 báo cáo với Nhà Trắng về nhiều phương án quân sự, bao gồm cả cách hộ tống tàu qua eo biển.
Khi công bố chiến dịch, ông Trump coi đây là "động thái nhân đạo" và nỗ lực để đưa các thủy thủ bị mắc kẹt ra khỏi vịnh Ba Tư, đồng thời cảnh báo Iran không được can thiệp. Trong kế hoạch của ông, các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường để cung cấp chiếc ô phòng không đối phó tên lửa, theo quan chức Mỹ.
Mỹ cũng đã huy động lực lượng lớn trên không, bao gồm trực thăng Apache và Sea Hawk, những công cụ quan trọng để chống lại mối đe dọa từ đội xuồng tấn công nhỏ và nhanh của Iran. Mỹ còn sử dụng drone, nhiều máy bay chiến đấu cùng các tàu chiến khác hỗ trợ chiến dịch, theo Cooper.
Một thông báo ngắn đã được gửi tới các thủy thủ tàu hàng để hướng dẫn họ men theo hành lang an toàn mới, bám sát đường bờ biển của Oman. Tuyến đường này rộng khoảng 150 mét, vừa đủ để một tàu siêu tải trọng lách qua. Điều đó có nghĩa là tại một thời điểm chỉ có một con tàu có thể đi qua eo biển theo hành lang mới.
Hãng vận tải A.P. Moller-Maersk đã được hải quân Mỹ cung cấp một khoảng thời gian kéo dài vài giờ để đưa tàu Alliance Fairfax vượt qua eo biển. Lực lượng Mỹ đã liên lạc qua bộ đàm với con tàu để hướng dẫn trong suốt hành trình.
"Hãy giữ vững lộ trình và không đổi hướng. Các bạn hiện không đối mặt nguy cơ bị tấn công", một sĩ quan từ tàu chiến Mỹ thông báo qua bộ đàm cho tàu Alliance Fairfax.
"Rõ, chúng tôi đang đi chậm và giữ vững lộ trình" một thành viên trên tàu Alliance Fairfax trả lời. Con tàu ước tính phải mất khoảng ba giờ để vượt qua eo biển.
Hải quân của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) dường như đã phát hiện ra tàu Alliance Fairfax và cử một đội xuồng cao tốc ra kiểm tra. Tuy nhiên, đội xuồng này mất nhiều hời gian di chuyển qua eo biển rộng hơn 30 km, giúp trực thăng Mỹ có đủ thời gian để ứng phó.
"Khi các xuồng nhỏ xuất hiện, chúng trở thành mục tiêu của trực thăng", Steven Wills, cựu sĩ quan hải quân và hiện là chuyên gia hải quân tại Trung tâm Chiến lược Hàng hải ở Washington, cho biết.
Trực thăng Mỹ được cho là đã phóng tên lửa đánh chìm đội xuồng cao tốc của Iran và chiến dịch hộ tống tàu Alliance Fairfax thành công. Ngày 5/5, con tàu treo cờ Mỹ thứ hai là CS Anthem đã đi qua eo biển bằng hành lang của hải quân Mỹ.
Tuy nhiên, Iran đã tiến hành cuộc trả đũa lớn hơn vào vùng Vịnh. Không chỉ tấn công lực lượng Mỹ, Iran còn phóng tên lửa và drone vào Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), khiến một cơ sở dầu khí bị cháy.
Sáng sớm 6/5, ông Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng chiến dịch Dự án Tự do đã tạm dừng theo đề nghị của Pakistan, viện dẫn lý do cuộc đàm phán với Iran có tiến triển.
Jared Malsin, nhà báo chuyên về Trung Đông của WSJ, cho hay Dự án Tự do đã cho thấy ngay cả những thành công chiến thuật nhỏ mà Mỹ đạt được ở Hormuz cũng có thể nhanh chóng biến thành thách thức chiến lược lớn hơn.
Quân đội Mỹ đã đưa được hai tàu hàng ra khỏi khu vực nguy hiểm mà không chịu tổn thất nào, nhưng hành động đó lại châm ngòi cho phản ứng leo thang từ phía Iran, qua đó càng củng cố khả năng kiểm soát của Tehran đối với tuyến hàng hải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới. 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz.
Việc cung cấp lá chắn quân sự cho các tàu dân sự có thể làm tăng áp lực lên Tehran trong các cuộc đàm phán, đồng thời đẩy lùi nỗ lực của nước này trong việc "thể chế hóa" sự kiểm soát đối với eo biển, gồm cả việc thu phí tàu đi qua.
Tuy nhiên, việc hải quân Mỹ điều thêm tàu chiến vào vịnh Ba Tư sẽ khiến nhiều quân nhân gặp rủi ro hơn, đồng thời giảm bớt nguồn lực từ một nhiệm vụ lớn khác mà hải quân Mỹ đang thực hiện, đó là phong tỏa các cảng của Iran nhằm cắt đứt nguồn thu từ dầu mỏ của họ.
"Họ hy vọng có thể xử lý tình hình với chi phí tối thiểu, về cơ bản chỉ bằng cách điều các chiến hạm hiện diện để chứng tỏ vẫn có một hành lang hàng hải an toàn. Nhưng tôi nghĩ mọi người nhanh chóng nhận ra điều đó không đủ an toàn", Bryan Clark, cựu quan chức Lầu Năm Góc chuyên về tác chiến hải quân và hiện là nghiên cứu viên cấp cao tại Hudson Institute, nhận định.
