Hai tháng qua là cơn ác mộng đối với ngành vận tải biển toàn cầu, khi eo biển Hormuz ở Trung Đông gần như tê liệt, trong khi lực lượng Houthi ở Yemen đe dọa tấn công tàu thuyền đi qua biển Đỏ để thể hiện sự ủng hộ với Iran.
Houthi từ năm 2024 đã tấn công một số tàu thuyền trên biển Đỏ để bày tỏ đoàn kết với nhóm Hamas ở Gaza, khiến khoảng một nửa số tàu hàng từ châu Á và vùng Vịnh đến châu Âu đã phải bỏ qua tuyến đường qua eo biển Bab el-Mandeb, nơi được xem là điểm nghẽn giữa Biển Đỏ và Vịnh Aden.
Các hãng vận tải lớn đã chọn lộ trình thay thế vòng qua phía nam châu Phi. Việc chuyển hướng này làm hành trình kéo dài thêm hàng nghìn km, tăng thời gian di chuyển lên hai đến ba tuần. Tuy nhiên, các con tàu sẽ phải đi qua vùng biển ngoài khơi Somalia, đối mặt với cơn ác mộng mới: Cướp biển.
Ba tàu hàng đã bị cướp biển bắt ngoài khơi Somalia và Yemen chỉ trong ba tuần qua, gồm tàu chở dầu Honour 25, Eureka và tàu chở hàng Sward.
Tàu Sward rời cảng Suez ở Ai Cập vào ngày 13/4 để thực hiện lộ trình đến Mombasa, Kenya, thì bị cướp biển áp sát ở vùng biển cách thị trấn cảng Garacad của Somalia khoảng 11 km ngày 26/4. Tàu có 17 thành viên thủy thủ đoàn, gồm 15 người Syria và 2 người Ấn Độ, theo ba quan chức an ninh từ khu tự trị Puntland của Somalia.
Nhóm cướp biển sau đó điều khiển tàu về phía bờ biển và neo đậu ở một khu vực hẻo lánh gần thị trấn ven biển Garacad, nơi 6 người đàn ông có vũ trang và một phiên dịch viên lên tàu.
“Anh ta không chỉ nói chuyện với thủy thủ đoàn mà còn đàm phán với chủ tàu”, một quan chức an ninh Somalia cho biết.
Đến sáng 28/4, thêm 4 người đàn ông mang vũ khí lên tàu Sward, nâng tổng số cướp biển trên tàu lên 20 người, theo các quan chức.
“Các tàu hoạt động trong khu vực được khuyến cáo duy trì cảnh giác cao độ, đặc biệt là trong phạm vi 150 hải lý tính từ bờ biển Somalia giữa Mogadishu và Hafun nếu có thể”, Trung tâm An ninh Hàng hải Ấn Độ Dương (MSCIO) tuyên bố tháng trước.
Cướp biển từng hoành hành trên các vùng biển ngoài khơi Somalia vào cuối những năm 2000, đạt đỉnh điểm vào năm 2011 với 212 vụ tấn công, theo dữ liệu của lực lượng hải quân châu Âu. Những tên cướp biển trở nên táo bạo hơn, tấn công các tàu thuyền cách bờ biển Somalia hơn 3.600 km trên Ấn Độ Dương.
Hải quân các nước Liên minh châu Âu sau đó đã tiến hành chiến dịch Atalanta, bảo vệ hoạt động hàng hải ngoài khơi Somalia, truy quét mạnh tay các nhóm cướp biển trong khu vực. Nỗ lực của liên minh quốc tế này đã khiến làn sóng tấn công giảm xuống chỉ còn vài vụ mỗi năm kể từ năm 2014.
Tuy nhiên, chiến sự Iran đang khiến các lực lượng hải quân quốc tế phải tập trung vào eo biển Hormuz và biển Đỏ, tạo điều kiện cho các nhóm tội phạm có tổ chức ở Somalia trỗi dậy và tiến hành các vụ cướp tàu táo tợn, theo Nik Martin, nhà phân tích của DW.
Tim Walker, nhà nghiên cứu cấp cao về các mối đe dọa xuyên quốc gia và tội phạm có tổ chức tại Viện Nghiên cứu An ninh Nam Phi, cho rằng các nhóm cướp biển Somalia nhận thấy lực lượng hải quân quốc tế đang hiện diện ít hơn dọc theo đường bờ biển dài 3.300 km của nước này.
“Một số nhóm cướp biển đang tìm cách chiếm tàu và bắt giữ thủy thủ đoàn để đòi tiền chuộc, đôi khi là những khoản tiền khổng lồ để đổi lấy sự an toàn cho họ”, Walker nói.
Jethro Norman, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch, cũng nhận định hải tặc đã lợi dụng việc các lực lượng hải quân quốc tế chuyển hướng nguồn lực về Biển Đỏ để tăng cường hoạt động.
Theo công ty dữ liệu hàng hải Lloyd’s List Intelligence, ít nhất hai nhóm cướp biển đang hoạt động ở Somalia, chủ yếu đóng tại Puntland và dường như có nguồn lực rất dồi dào. Các nhóm này sử dụng những chiếc thuyền gỗ cỡ lớn gọi là dhow để cải biến thành “tàu mẹ” neo đậu dài ngày trên biển.
Những “tàu mẹ” này là nơi cung cấp nước ngọt, nhu yếu phẩm cho các tàu cướp biển nhỏ hơn hoạt động xung quanh. Nhờ vậy, cướp biển có thể hoạt động xa bờ hơn và lênh đênh trên biển suốt nhiều tuần.
“Trong một số vụ cướp tàu hàng gần đây, cướp biển được trang bị thiết bị định vị, vũ khí, công cụ để đổ bộ lên tàu. Đây là hoạt động quy mô đòi hỏi có sự đầu tư”, Troels Burchall Henningsen, phó giáo sư tại Viện Chiến lược và Nghiên cứu Chiến tranh của Đan Mạch, nói.
Khi xung đột ở Trung Đông đẩy phí bảo hiểm tăng cao, cộng thêm khoảng một triệu USD chi phí nhiên liệu cho mỗi chuyến hành trình, các lãnh đạo ngành vận tải cảnh báo rằng bất kỳ sự trỗi dậy nào của cướp biển cũng sẽ khiến chi phí vận tải leo thang và làm gián đoạn thương mại toàn cầu, theo Nik Martin.
Vào đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng năm 2011, cướp biển đã gây thiệt hại kinh tế khoảng 7 tỷ USD mỗi năm cho ngành vận tải biển. Chi phí này bao gồm các hoạt động tuần tra, thay đổi lộ trình, chi phí nhiên liệu và thuê bảo vệ có vũ trang.
Trong khi chiến sự Iran tạo ra sự phân tâm của lực lượng quốc tế, sự thay đổi trong chính sách của Washington đối với Đông Phi cũng có thể góp phần thúc đẩy sự trỗi dậy của nạn cướp biển, theo Martin.
Trong nhiều năm, Mỹ đã tài trợ cho các dự án phát triển ở Somalia, đặc biệt là ở các cộng đồng ven biển, để giảm nghèo và ngăn chặn thanh niên tham gia cướp biển. Tuy nhiên, dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump, Mỹ đã đình chỉ gần như tất cả viện trợ phát triển phi an ninh cho châu Phi. Thay vào đó, Washington tập trung vào các hoạt động chống khủng bố trực tiếp chống lại nhóm tay súng Hồi giáo al-Shabab tại Somalia.
“Khi bạn cắt giảm các nguồn lực đó, mạng lưới tình báo và các cuộc tuần tra hàng hải không còn khả năng hoạt động hiệu quả như trước nữa”, chuyên gia Henningsen nói.
Các tổ chức hàng hải đã khuyến cáo tàu hàng tránh di chuyển gần bờ biển hay cập cảng Somalia để tránh nguy cơ lọt vào tầm ngắm của cướp biển. Họ cho biết việc triển khai lực lượng bảo vệ vũ trang trên tàu cũng rất hiệu quả trong việc chống lại hải tặc.
“Hải tặc Somalia chưa từng thực hiện được vụ cướp tàu nào thành công khi có lực lượng bảo vệ vũ trang trên tàu”, Henningsen nói thêm.
Thiếu tướng Ali Abdollahi, chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung ương Khatam al-Anbiya của Iran, ngày 15.4 tuyên bố nếu lệnh phong tỏa của Mỹ "gây mất an ninh cho tàu buôn và tàu chở dầu của Iran", Tehran sẽ coi đó là hành vi vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.
Trong kịch bản đó, lực lượng vũ trang Iran "sẽ không cho phép bất kỳ hoạt động xuất khẩu hay nhập khẩu nào diễn ra tại vịnh Ba Tư, biển Oman hoặc biển Đỏ", theo Hãng tin Tasnim.
Cùng ngày, Iran tiếp tục giữ lập trường cứng rắn về chương trình hạt nhân. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định quyền làm giàu uranium của nước này là "không thể tranh cãi", dù mức độ và hình thức có thể đàm phán. "Quyền sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình không thể bị tước đoạt bằng áp lực hay chiến tranh", ông nói.
Trong khi đó, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Iran không tìm kiếm xung đột mà hướng tới đối thoại, song cảnh báo mọi nỗ lực ép buộc Tehran "đầu hàng" sẽ thất bại.
Theo Hãng tin AP, nỗ lực trung gian nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran (dự kiến hết hạn vào ngày 22.4) đã đạt tiến triển nhất định. Các bên được cho là đã đạt "thỏa thuận về nguyên tắc" để kéo dài thêm ít nhất 2 tuần, tạo dư địa cho đàm phán. Ba vấn đề then chốt đang được thương lượng gồm chương trình hạt nhân, an ninh eo biển Hormuz và bồi thường xung đột.
Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan ngày 15.4 cho biết Ankara đang tích cực thúc đẩy gia hạn ngừng bắn và duy trì đối thoại. "Bàn đàm phán chưa đổ vỡ, nhưng đang vấp trở ngại, đặc biệt ở vấn đề hạt nhân", ông nói và nhấn mạnh căng thẳng tại eo biển Hormuz đang có dấu hiệu leo thang trở lại.
Tuy nhiên, một quan chức cấp cao Mỹ ngày 15.4 nói với Reuters rằng Washington chưa chính thức đồng ý gia hạn ngừng bắn, dù các cuộc đàm phán vẫn đang tiếp diễn.
Trong bối cảnh đó, Mỹ được cho là đang gia tăng sức ép quân sự. Theo tờ The Washington Post, khoảng 6.000 binh sĩ trên tàu sân bay USS George H.W. Bush cùng các tàu chiến hộ tống có thể được điều động tới khu vực, trong khi thêm 4.200 binh sĩ khác dự kiến tham gia vào cuối tháng 4 - trùng thời điểm lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran hiện tại hết hiệu lực.
Các nguồn tin cũng cho biết Lầu Năm Góc đang cân nhắc các phương án quân sự bổ sung, bao gồm không kích, hoạt động trên bộ nhằm thu giữ vật liệu hạt nhân, triển khai lính thủy đánh bộ bảo vệ eo biển Hormuz, hoặc kiểm soát đảo Kharg - đầu mối xuất khẩu dầu quan trọng của Iran. Mỹ chưa bình luận công khai về các thông tin này.
"Tính đến thời điểm hiện tại, chúng tôi báo cáo 14 người chết và ít nhất 38 người bị thương, trong đó có 5 trẻ vị thành niên", Tỉnh trưởng Cauca Octavio Guzman thông báo trên mạng xã hội X vào tối 25.4 (giờ địa phương). Một nguồn tin cảnh sát cho hay lực lượng cứu hộ đang tìm kiếm một số người mất tích.
Vụ nổ trên đường cao tốc Popayan-Cali đã làm biến dạng các xe buýt và xe tải nhỏ, và một số ô tô đã bị lật úp do sức mạnh của vụ nổ. Vụ đánh bom đã tạo ra một hố lớn trên mặt đường.
"Đây là một vụ tấn công khủng bố nhắm vào dân thường", Tổng tư lệnh quân đội Colombia Hugo Lopez phát biểu trong một cuộc họp báo. Ông nói rằng quả bom phát nổ sau khi những kẻ tấn công chặn đường bằng cách chặn lối đi bằng một chiếc xe buýt và một phương tiện khác.
Chính quyền đổ lỗi cho vụ tấn công ở tỉnh Cauca là do những thành viên bất mãn của lực lượng du kích FARC đã bị giải tán gây ra. "Những kẻ thực hiện vụ tấn công này... là những kẻ khủng bố, phát xít và buôn bán ma túy", Tổng thống Colombia Gustavo Petro viết trên X.
Đây là vụ bạo lực mới nhất trước thềm cuộc bầu cử tổng thống vào tháng tới. Hôm 24.4 đã xảy ra vụ đánh bom nhắm vào một căn cứ quân sự ở Cali, thủ phủ của tỉnh Valle del Cauca, khiến 2 người bị thương.
Đã có 26 vụ tấn công được ghi nhận ở hai tỉnh Cauca và Valle del Cauca trong hai ngày qua, theo tướng Lopez. Bộ trưởng Quốc phòng Colombia Pedro Sanchez ngày 25.4 cho hay chính quyền đã tăng cường sự hiện diện của quân đội và cảnh sát trong những khu vực này.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 22/4 đăng thông điệp trên X khẳng định Tehran muốn tiếp tục đàm phán hòa bình, nhưng những "vi phạm cam kết, phong tỏa và lời đe dọa" từ phía Mỹ đang cản trở đối thoại thực chất.
Ông chỉ trích Washington thiếu nhất quán, nói rằng thế giới đang chứng kiến những tuyên bố "đạo đức giả và mâu thuẫn giữa lời nói với hành động" từ phía Mỹ.
Cùng ngày, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf, người từng dẫn đầu đoàn đàm phán với Mỹ tại Islamabad, cho biết việc mở lại eo biển Hormuz sẽ không thể diễn ra nếu "những vi phạm trắng trợn" lệnh ngừng bắn từ phía Mỹ vẫn tiếp diễn.
Ông viện dẫn việc Mỹ tiếp tục phong tỏa hoạt động thương mại của Iran trên vùng biển quốc tế và các cuộc tấn công lặp lại của Israel tại Lebanon là những ví dụ điển hình.
Theo ông Qalibaf, Mỹ đang gây sức ép buộc Iran chấp nhận một thỏa thuận theo điều kiện của Washington. Vòng đàm phán đầu tiên do Pakistan làm trung gian tại Islamabad hôm 12/4 đã đổ vỡ mà không đạt kết quả. Tehran đến nay chưa cam kết tham gia vòng đàm phán thứ hai vì Mỹ đưa ra những điều kiện "quá mức" và lệnh phong tỏa các cảng biển Iran.
"Họ đã không thể đạt mục tiêu bằng hành động quân sự và cũng sẽ không thành công bằng kiểu hành xử bắt nạt. Giải pháp duy nhất là tôn trọng quyền của người dân Iran", ông Qalibaf nói.
Phát biểu được đưa ra một ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran cho đến khi Tehran đưa ra đề xuất chấm dứt xung đột lâu dài, đồng thời khẳng định quân đội Mỹ vẫn duy trì chiến dịch phong tỏa.
Hải quân Mỹ cuối tuần qua nã pháo và bắt giữ một tàu hàng Iran tìm cách vượt vòng vây, còn Iran ngày 22/4 cũng nổ súng và bắt hai tàu hàng quốc tế khi các phương tiện tìm cách bí mật đi qua eo biển Hormuz.
Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) lên án các vụ tấn công và bắt giữ tàu thương mại gần đây trên eo biển. IMO cho biết nhiều thủy thủ phải đối mặt với căng thẳng kéo dài do nguy cơ tên lửa, mảnh vỡ rơi trúng tàu, thiếu hụt nhu yếu phẩm và khó liên lạc với gia đình. Liên đoàn Lao động Vận tải Quốc tế đã nhận gần 2.000 yêu cầu hỗ trợ từ các thủy thủ và thân nhân kể từ khi xung đột nổ ra.
Tổng thư ký IMO Arsenio Dominguez kêu gọi chấm dứt các hành động "liều lĩnh" và trả tự do ngay lập tức cho tàu thuyền cùng thủy thủ. Ông cho biết tình hình khu vực vẫn rất bất ổn, với gần 20.000 thuyền viên bị mắc kẹt tại vịnh Ba Tư.
Trong khi đó, Thư ký Báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết Tổng thống Trump không coi việc Iran bắt giữ tàu tại eo biển Hormuz là vi phạm lệnh ngừng bắn, vì những tàu này không thuộc Mỹ hay Israel.
Bà cho rằng biện pháp phong tỏa của Mỹ đang phát huy hiệu quả, đồng thời bác bỏ thông tin về thời hạn 3-5 ngày cho lệnh ngừng bắn. Tổng thống Trump cũng nói ông "không vội" và muốn đạt thỏa thuận tốt nhất trong đàm phán, cho rằng phong tỏa khiến Iran chịu áp lực lớn hơn cả các cuộc không kích.
