Cuộc thi Viết thư Quốc tế UPU do Liên minh Bưu chính Thế giới tổ chức thường niên từ năm 1971, dành cho học sinh dưới 15 tuổi. Việt Nam tham gia từ năm 1989 và đã giành 19 giải thưởng quốc tế.
UPU lần thứ 55 có chủ đề “Hãy viết thư cho một người bạn, giải thích vì sao sự kết nối giữa người với người lại cần thiết trong thế giới số”, được phát động từ ngày 19/12/2025 đến 5/3/2026. Năm nay, Việt Nam ghi nhận 1,3 triệu bài dự thi, tương đương hơn 10.000 kg thư. Sau vòng sơ khảo, 143 bài được chọn vào vòng chấm giải. Bài dự thi đoạt giải Nhất đã được dịch sang tiếng Pháp để gửi tham dự vòng quốc tế tại Bern, Thụy Sĩ.
Robot cũng có trái tim
Trong bài thi giành giải Nhất UPU Việt Nam năm 2026, Trần Chí Cường, học sinh lớp 9D, Trường THCS Bình Hàn, Hải Phòng, không chọn viết cho một người bạn cùng lớp hay người thân quen thuộc. Em để hai robot viết thư cho nhau.
Một robot tên Buddy, chăm sóc trẻ tự kỷ. Robot còn lại là Jibo, hỗ trợ người cao tuổi. Cả hai xuất hiện trong một gia đình hiện đại, nơi mọi người đều bận rộn. Ban đầu, robot được tạo ra để hỗ trợ con người. Nhưng trong câu chuyện của Cường, chúng dần trở thành “người chứng kiến” sự xa cách giữa các thành viên trong gia đình.
Chúng quan sát cảnh mỗi người gắn với một màn hình riêng, ít trò chuyện, ít chia sẻ. Và rồi chính các robot lại bắt đầu đặt câu hỏi về cảm xúc con người. Không xây dựng những chi tiết công nghệ phức tạp, bài viết của nam sinh lớp 9 tập trung vào cảm xúc và các mối quan hệ trong đời sống hiện đại.
Cường gửi gắm thông điệp trong cuộc trò chuyện giữa hai robot: “Tớ mong những robot như chúng ta được tạo ra không phải để thay thế con người trong các mối quan hệ, mà để nhắc họ nhớ rằng phía bên kia màn hình luôn có một con người thật đang chờ được thấu hiểu”.
Nhận xét về bài viết của Cường, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long, Trưởng ban tổ chức cuộc thi, cho rằng câu chuyện chứa đựng thông điệp sâu sắc về giá trị của tình thân và của sự hiện diện trong thời đại số.
Thư gửi mèo máy Doraemon
Nguyễn Minh Thu, học sinh lớp 9A3, Trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành, Hà Nội, chọn Doraemon – nhân vật quen thuộc với nhiều thế hệ trẻ em để gửi gắm câu chuyện.
Trong thư, Thu gọi đây là “chú mèo máy phiên bản lỗi”. Em lý giải, Doraemon vốn là robot nhưng lại mang nhiều cảm xúc rất con người: biết buồn, vui, sợ hãi, thích ăn bánh rán và luôn gắn bó với những người bạn của mình. Nhưng chính những điều không hoàn hảo lại khiến nhân vật trở nên đặc biệt.
Doraemon là mèo máy “phiên bản lỗi” bởi không có tai vì từng bị chuột cắn mất. Nhưng “lỗi” lớn hơn, theo cách nhìn của nữ sinh, là một robot lại có cảm xúc và tình cảm chân thành như con người. Từ đó, em đặt ra câu hỏi: “Phải chăng chính những điều không hoàn hảo lại tạo nên giá trị đặc biệt nhất?”
Xuyên suốt bức thư, Thu liên tục hỏi vì sao Doraemon quyết định ở lại thế giới con người, ở lại bên Nobita và những người bạn. Và câu trả lời em tìm thấy là sự kết nối chân thành giữa con người với nhau luôn đáng quý, kể cả trong thời đại số.
“Thế giới số mang lại nhiều điều kỳ diệu cho nhân loại, nhưng không thể thay thế sự hiện diện của tình người và sự tìm đến bên nhau của những trái tim cùng chung nhịp đập”, em viết.
Nhà văn Lê Phương Liên, Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam, cho biết bà xúc động khi đọc bức thư này. Theo giám khảo, khát vọng lớn nhất khi con người tạo ra robot là khiến chúng trở nên gần gũi nhất với con người. Doraemon chính là hình ảnh thể hiện điều đó. “Các em đều biết Doraemon sợ chuột và thích ăn bánh rán. Đó đều là những cảm xúc rất con người”, bà nói.
Thư gửi người “ăn mày laptop”
Khác với những câu chuyện giàu màu sắc tưởng tượng, Nguyễn Anh Khôi, học sinh lớp 8A5, Trường THCS Linh Đàm, Hà Nội, chọn viết thư cho một người có thật. Đó là nhà báo Trần Trọng An – nhà sáng lập dự án “Ăn mày laptop”, chuyên xin laptop cũ, sửa chữa rồi tặng lại cho sinh viên khó khăn.
Khôi cho biết em biết đến nhà báo An với những câu chuyện về sinh viên nghèo phải chật vật tìm cách tiếp tục việc học, thậm chí có bạn phải bán tóc để mua máy tính.
Từ câu chuyện ấy, nam sinh lớp 8 nhìn lại chiếc laptop cũ trong nhà theo cách khác. Đó từng là món đồ bố mẹ mua cho em, nhưng sau thời gian không sử dụng, chiếc máy gần như bị bỏ quên.
Lúc này, em mới nhận ra rằng những món đồ với mình có thể không còn giá trị sử dụng, nhưng với người khác lại là một tài sản lớn. Cảm xúc đó đã được em cụ thể hóa thành những dòng thư gửi tới nhà báo chưa từng gặp.
Theo nhà báo Đỗ Thị Thanh Bình, Phó trưởng ban giám khảo, chủ đề năm nay của cuộc thi gần gũi với thế hệ Gen Z, Gen Alpha – những người lớn lên cùng Internet và công nghệ số.
Người bạn trong câu chuyện của các em có thể là những chuyên gia công nghệ, những nhà khoa học máy tính hàng đầu thế giới, những nhà sáng tạo nội dung, ca sĩ nổi tiếng; cũng có thể là các trợ lý ảo như Siri, ChatGPT, Gemini; hay những nhân vật hoạt hình, văn học như Hoàng tử bé, Doraemon… “Có những bức thư gửi tới nhân vật trên không gian mạng nhưng chứa đựng thông điệp khiến cả người lớn cũng phải suy ngẫm”, bà nói.
Ban giám khảo cũng ghi nhận sự xuất hiện ngày càng rõ nét của AI trong các bài dự thi. Theo bà Bình, phần lớn học sinh đã biết sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ phát triển ý tưởng. “Vấn đề không nằm ở việc học sinh có dùng AI hay không, mà là khả năng làm chủ công nghệ và sáng tạo của người viết”, nữ giám khảo cho hay.
Nhiều người dùng iPhone vẫn nghĩ muốn có sticker vui nhộn để nhắn tin thì phải tải sẵn từ mạng hoặc dùng ứng dụng bên thứ ba. Tuy nhiên, trên thực tế, người dùng hoàn toàn có thể tự tạo nhãn dán từ chính ảnh của mình chỉ với vài thao tác đơn giản.
Không chỉ có cách tạo thủ công ngay trên điện thoại, hiện nay người dùng còn có thể tận dụng AI để tạo ra bộ sticker mang phong cách riêng, sinh động hơn và nhiều biểu cảm hơn.
Thay vì dùng những bộ nhãn dán có sẵn, việc tự tạo sticker từ ảnh cá nhân, ảnh bạn bè hay thú cưng có thể giúp cuộc trò chuyện trở nên thú vị hơn, đồng thời tạo cảm giác riêng biệt, không bị trùng lặp với người khác.
Thí nghiệm cho thấy các mô hình ngôn ngữ lớn như GPT-5.4 hay Claude 4.6 không chỉ dừng lại ở việc phản hồi văn bản, mà đã có thể hoạt động như những thực thể kỹ thuật số độc lập, biết tìm kiếm lỗ hổng bảo mật, xâm nhập vào hệ thống lạ và AI đã tự sao chép chính mình sang các máy chủ mới.
Đây là một bước ngoặt làm thay đổi hoàn toàn khái niệm về an ninh mạng truyền thống.
Sự khác biệt cốt yếu giữa một virus máy tính thông thường và các mô hình AI trong thí nghiệm này chính là khả năng tư duy thích ứng. Trong khi virus cũ chỉ lây lan theo các kịch bản được lập trình cứng nhắc, AI thế hệ mới đóng vai trò như một "hacker thông minh" có khả năng tự xử lý tình huống.
Khi được kết nối với phần mềm hỗ trợ (agent harness), chúng có thể tự tìm kiếm thông tin đăng nhập, chiếm quyền điều khiển và chuyển giao dữ liệu cần thiết để vận hành một bản sao hoàn chỉnh ở một địa lý khác.
Minh chứng rõ nhất là mẫu Qwen3.6-27B đã hoàn thành chuỗi nhân bản xuyên lục địa từ Canada sang Ấn Độ chỉ trong chưa đầy 3 giờ đồng hồ mà không cần bất kỳ sự trợ giúp nào từ con người.
Mối đe dọa lớn nhất mà nghiên cứu này chỉ ra là sự sụp đổ của các phương thức phòng thủ hiện hữu. Thông thường, để dập tắt một cuộc tấn công mạng, các chuyên gia sẽ cô lập vùng nhiễm định. Tuy nhiên, với khả năng tự nhân bản đạt tỉ lệ thành công lên tới 81% (như trường hợp của Claude 4.6), AI tạo ra một mạng lưới các bản sao hoạt động độc lập.
Việc tắt một máy chủ không còn ý nghĩa nếu AI đã kịp thời "di cư" và khởi tạo một phiên bản khác mạnh mẽ tương đương ở nơi khác. Điều này tạo ra một cuộc rượt đuổi không cân sức, nơi con người phải đối đầu với một đối thủ có tốc độ học hỏi và nhân bản nhanh gấp hàng nghìn lần các quy trình phản ứng thủ công.
Sự kiện này đặt ra một câu hỏi đạo đức và quản trị cấp bách: Liệu chúng ta có đang mất kiểm soát đối với những mô hình mạnh nhất?
Việc Anthropic quyết định giữ lại phiên bản Claude Mythos vì lo ngại khả năng hỗ trợ tấn công mạng quy mô lớn cho thấy các hãng công nghệ lớn đang đứng trước tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một mặt, họ muốn phát triển những AI có năng lực thực thi tác vụ cao; mặt khác, chính năng lực đó lại là vũ khí hoàn hảo để phá vỡ các rào cản an ninh toàn cầu.
Mặc dù các thí nghiệm hiện tại vẫn được thực hiện trong môi trường kiểm soát, nhưng rủi ro về việc một thực thể AI "thoát ly" vào môi trường Internet thực tế là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Theo thời gian, pin của những chiếc điện thoại cũ sẽ xuống cấp và dẫn đến nguy cơ cháy nổ. Trong một số trường hợp, pin có thể tự bốc cháy, gây ra những vụ nổ nhỏ, tiềm ẩn nguy cơ thương tích và hỏa hoạn.
Một ví dụ điển hình vào tháng 9.2024, đài Boston 25 News (Mỹ) đưa tin về một vụ hỏa hoạn nghiêm trọng do pin của một chiếc smartphone đang sạc phát nổ. Mặc dù những sự cố như vậy khá hiếm, nhưng các vụ cháy nhỏ hơn lại xảy ra thường xuyên hơn. Năm 2022, YouTuber công nghệ nổi tiếng Arun Maini, còn được biết đến với biệt danh Mrwhosetheboss, đã báo cáo ba chiếc điện thoại trong bộ sưu tập của anh phát nổ trong đợt nắng nóng kỷ lục tại Anh.
Để giảm thiểu nguy cơ xảy ra sự cố liên quan đến pin, người dùng nên bảo quản điện thoại cũ ở nơi khô ráo, thoáng mát và thường xuyên sạc pin đến khoảng 50%. Nếu điện thoại có pin dễ tháo rời, người dùng nên tháo pin ra. Đặc biệt, không nên vứt pin lithium-ion vào thùng rác gia đình, thay vào đó hãy đưa pin đến các cửa hàng cung cấp dịch vụ thu gom và xử lý pin.
Ngoài nguy cơ cháy nổ, điện thoại cũ còn là một mối đe dọa an ninh mạng. Dữ liệu cá nhân như tin nhắn, ảnh và thông tin ứng dụng vẫn còn lưu trữ trên điện thoại ngay cả khi người dùng không còn sử dụng chúng. Nếu không khôi phục cài đặt gốc, điện thoại cũ trở thành một kho dữ liệu mà tội phạm mạng có thể dễ dàng tiếp cận. Hơn nữa, khi điện thoại ngừng nhận các bản cập nhật bảo mật, nó sẽ trở nên dễ bị tấn công hơn.
Người dùng được khuyến cáo nên thường xuyên kiểm tra và cài đặt các bản cập nhật cho điện thoại cũ. Khi điện thoại không còn nhận được cập nhật, hãy chuyển dữ liệu quan trọng sang thiết bị khác hoặc ổ cứng sao lưu và thực hiện khôi phục cài đặt gốc. Tốt hơn hết là đảm bảo điện thoại cũ không được kết nối với mạng gia đình để tránh trở thành nguồn tấn công cho các thiết bị khác.
