Đây là thông điệp trọng tâm được đưa ra tại “Hội thảo thúc đẩy chấp nhận phổ quát tên miền đa ngữ khu vực châu Á – Thái Bình Dương” (UA Day 2026), do Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC) tổ chức ngày 17.4 tại Hà Nội.
Theo thống kê từ UNESCO, cơ sở hạ tầng internet hiện nay vẫn phụ thuộc nặng nề vào bảng chữ cái Latin. Gần 90% nội dung trực tuyến chỉ được sản xuất bằng 12 ngôn ngữ, trong đó tiếng Anh chiếm gần một nửa. Sự mất cân bằng này đang khiến hàng ngàn ngôn ngữ địa phương đứng trước nguy cơ bị mai một trong kỷ nguyên số.
Ông Nguyễn Trường Giang, quyền Giám đốc VNNIC nhấn mạnh lý do quan trọng nhất của việc phổ cập tên miền tiếng Việt chính là bảo tồn ngôn ngữ quốc gia. “Trên không gian mạng, nếu không có sự hiện diện của tiếng mẹ đẻ, bản sắc văn hóa của chúng ta sẽ dần mờ nhạt”, ông Giang chia sẻ.
Việc cho phép người dùng gõ trực tiếp tên miền có dấu (ví dụ: bánhmì.vn thay vì banhmi.vn) là một bước đi quan trọng để khẳng định chủ quyền số và duy trì sự phong phú, tinh tế của tiếng Việt trên nền tảng toàn cầu.
Bên cạnh yếu tố văn hóa, tên miền tiếng Việt giải quyết trực tiếp bài toán bất bình đẳng số. Hiện nay, một bộ phận lớn người dân, đặc biệt là bà con ở vùng nông thôn, miền núi hay những người yếu thế, vẫn gặp cản trở lớn về tiếng Anh khi tiếp cận công nghệ.
Đại diện Tổ chức Quản lý tên miền và số quốc tế (ICANN) chỉ ra rằng việc gõ và nhận diện thương hiệu bằng ngôn ngữ mẹ đẻ giúp người dân truy cập thông tin nhanh và dễ dàng hơn nhiều. Thay vì phải nhớ các cụm từ tiếng Anh hay chữ không dấu dễ gây nhầm lẫn, người dân có thể truy cập thẳng vào dịch vụ công trực tuyến, cổng giáo dục hoặc website của doanh nghiệp địa phương bằng ngôn ngữ thường ngày.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, VNNIC đang tích cực triển khai các chương trình miễn phí tên miền tiếng Việt có đuôi “id.vn” và “biz.vn” cho thanh niên và hộ kinh doanh, tạo thói quen tiếp cận môi trường số một cách tự nhiên nhất.
Dù mang lại lợi ích to lớn, lộ trình phổ cập tên miền tiếng Việt vẫn đối mặt với hai thách thức lớn. Về mặt kỹ thuật, dù các nền tảng như Microsoft đã hỗ trợ khá tốt, hệ thống email của Google (Gmail) hiện chỉ hỗ trợ gửi/nhận, chưa cho phép tạo lập tài khoản trực tiếp bằng tên miền có dấu. Về mặt người dùng, thói quen gõ chữ không dấu trên thanh địa chỉ trình duyệt đã in sâu và cần thời gian để thay đổi.
Để giải bài toán này, VNNIC đang triển khai chiến lược kép: Một mặt đẩy mạnh tuyên truyền, khuyến khích các cơ quan nhà nước sử dụng song song tên miền tiếng Việt cho dịch vụ công để người dân dễ thao tác; mặt khác, chủ động làm việc với các “ông lớn” công nghệ toàn cầu nhằm nâng cấp hệ thống kỹ thuật. Mục tiêu cuối cùng nhằm bảo đảm mọi người dân và doanh nghiệp đều có thể thụ hưởng các giá trị của nền kinh tế số mà không bị rào cản ngôn ngữ.
Tên lửa New Glenn cao 98 m rời bệ phóng tại mũi Canaveral ở bang Florida của Mỹ lúc 7h25 ngày 19/4 (18h25 giờ Hà Nội), mang theo vệ tinh liên lạc của công ty AST SpaceMobile.
Sau hơn 3 phút, tầng đẩy thứ hai tách rời và kích hoạt động cơ để đưa vệ tinh lên quỹ đạo. Tầng đẩy thứ nhất hạ cánh thành công xuống xà lan trên Đại Tây Dương khoảng 9 phút 30 giây sau khi rời bệ phóng.
Vụ phóng đánh dấu lần đầu Blue Origin, công ty của tỷ phú Jeff Bezos, tái sử dụng thành công tầng đẩy cho tên lửa New Glenn, chứng tỏ khả năng làm chủ công nghệ và gia tăng sức cạnh tranh với đối thủ SpaceX của Elon Musk. Blue Origin đã thay thế toàn bộ động cơ và điều chỉnh nhiều chi tiết trên tầng đẩy cho lần phóng này.
Blue Origin từng hai lần phóng tên lửa New Glenn, nhưng chỉ dùng tầng đẩy hoàn toàn mới. Công ty cũng phóng rocket New Shepard có kích thước nhỏ hơn, chủ yếu dùng cho các chuyến du lịch dưới quỹ đạo, với một số linh kiện tái sử dụng và hoạt động ít thách thức về mặt kỹ thuật hơn.
Hồi tháng 11/2025, Blue Origin lần đầu thu hồi thành công tầng đẩy của New Glenn. Nỗ lực thu hồi tầng đẩy hồi tháng 1/2025 đã thất bại, do động cơ không kích hoạt trong quá trình hạ độ cao.
New Glenn là trọng tâm với tham vọng vũ trụ của Jeff Bezos, khi Blue Origin và SpaceX đang cạnh tranh trong chương trình Artemis của NASA và cùng chế tạo phương tiện đưa người đáp xuống Mặt Trăng.
Mỹ đang đẩy mạnh nỗ lực đưa các nhà du hành trở lại bề mặt Mặt Trăng vào năm 2028, trước khi nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump kết thúc và trước thời hạn do Trung Quốc đặt ra.
Mỗi tối, hàng triệu người cầm điện thoại lên giường với suy nghĩ chỉ lướt vài phút trước khi ngủ. Nhưng thực tế, chính ánh sáng phát ra từ màn hình nhỏ bé ấy lại đang tác động sâu sắc đến não bộ và chu kỳ sinh học, khiến giấc ngủ trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Theo các chuyên gia, màn hình điện thoại phát ra lượng lớn ánh sáng xanh, một loại ánh sáng có năng lượng cao.
Não người vốn dựa vào ánh sáng để xác định thời điểm ngày và đêm thông qua cơ chế nhịp sinh học. Khi tiếp xúc với ánh sáng xanh vào ban đêm, não sẽ hiểu nhầm rằng trời vẫn còn sáng. Điều này khiến cơ thể trì hoãn quá trình buồn ngủ tự nhiên, làm bạn khó đi vào giấc ngủ dù đã mệt.
Không chỉ dừng lại ở cảm giác, việc sử dụng điện thoại trước khi ngủ còn có thể làm lệch pha đồng hồ sinh học. Bạn dễ ngủ muộn hơn, dậy trễ hơn và rơi vào trạng thái mệt mỏi kéo dài, tương tự như bị lệch múi giờ dù không hề di chuyển.
Một trong những tác động rõ rệt nhất của ánh sáng màn hình là khả năng ức chế hormone melatonin, yếu tố quan trọng giúp cơ thể chuẩn bị đi ngủ.
Các nghiên cứu cho thấy ánh sáng xanh có thể làm giảm đáng kể lượng melatonin, khiến bạn mất nhiều thời gian hơn để chìm vào giấc ngủ. Chỉ cần sử dụng điện thoại trong khoảng 30 - 60 phút trước khi ngủ đã đủ để tạo ra sự thay đổi đáng kể.
Hệ quả không chỉ là khó ngủ mà còn là ngủ không sâu. Thời gian ngủ sâu và giấc ngủ REM đều bị rút ngắn. Đây là những giai đoạn quan trọng giúp phục hồi cơ thể, củng cố trí nhớ và điều hòa cảm xúc. Vì vậy, dù ngủ đủ giờ, nhiều người vẫn cảm thấy mệt mỏi khi thức dậy.
Thiếu ngủ kéo dài do ảnh hưởng của điện thoại có thể gây ra hàng loạt hệ lụy. Khả năng tập trung suy giảm, hiệu suất làm việc giảm sút và tâm trạng trở nên dễ cáu gắt hơn.
Đáng chú ý, việc thiếu ngủ mãn tính còn liên quan đến nguy cơ lo âu và trầm cảm. Đây là vấn đề ngày càng phổ biến ở nhóm người trẻ, những người có tần suất sử dụng điện thoại cao vào ban đêm.
Không chỉ ánh sáng, chính nội dung trên màn hình cũng góp phần khiến não bộ bị kích thích. Tin tức, mạng xã hội hay video ngắn đều có thể khiến bạn rơi vào trạng thái tỉnh táo kéo dài, tạo ra vòng lặp khó dứt trước khi ngủ.
Trong khoảng hơn một thập kỷ, điện thoại thông minh đã thay đổi hoàn toàn thói quen sinh hoạt của con người. Tuy nhiên, não bộ vẫn vận hành theo cơ chế cũ, vốn thích nghi với chu kỳ tự nhiên của ánh sáng mặt trời.
Việc mang ánh sáng nhân tạo lên giường mỗi tối vô tình khiến cơ thể rơi vào trạng thái mâu thuẫn sinh học. Một bên là nhu cầu nghỉ ngơi, một bên là tín hiệu tỉnh táo do ánh sáng xanh kích hoạt.
Giải pháp không quá phức tạp. Hạn chế sử dụng điện thoại trước khi ngủ từ 30 - 60 phút, giảm độ sáng màn hình hoặc bật chế độ ban đêm có thể giúp cải thiện đáng kể chất lượng giấc ngủ.
Trong một thế giới nơi chiếc điện thoại luôn ở trong tầm tay, việc kiểm soát ánh sáng trước khi ngủ có thể chính là chìa khóa đơn giản nhưng hiệu quả để lấy lại những giấc ngủ trọn vẹn.
Các chuyên gia từ Đại học Công giáo Louvain (Bỉ) và Quỹ Khoa học Basque (Tây Ban Nha) tìm hiểu tác động của môi trường vi trọng lực đến não bộ sau thời gian dài con người sống trong môi trường vi trọng lực. Nghiên cứu mới, công bố trên tạp chí Neuroscience tuần này, tiến hành trên 2 nữ và 9 nam phi hành gia của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), từng sống và làm việc trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) ít nhất 5 tháng.
Trong nghiên cứu, nhóm phi hành gia thực hiện một số nhiệm vụ nhất định nhằm đo lường khả năng cầm nắm, di chuyển và giữ vật thể không bị trượt. Họ lặp lại nhiệm vụ nhiều lần trước, trong và sau chuyến bay tới trạm ISS để so sánh.
Ở môi trường vi trọng lực, chỉ cần lực đẩy nhẹ cũng có thể khiến vật thể bay đi. Tuy nhiên, các phi hành gia vẫn thường xuyên có những hành động "quá mức". Thậm chí khi đã sống trên quỹ đạo vài tháng, họ vẫn nắm chặt tay hơn mức cần thiết vì lo ngại phải chống lại trọng lực khi cầm hoặc di chuyển vật thể.
Lúc trở về Trái Đất, phi hành gia cũng đưa ra dự đoán không chính xác về cách thao tác với vật thể. "Điều thú vị là, một số phi hành gia báo cáo rằng vật thể nặng hơn dự kiến. Mối liên kết lực nắm - tải trọng hình thành qua nhiều năm học hỏi trên Trái Đất có thể bị phá vỡ sau thời gian đủ dài ở trạng thái không trọng lượng", nhóm tác giả cho biết.
Theo Science Alert, trong môi trường vi trọng lực, chuyển động của cánh tay chậm và đối xứng hơn - lực dùng để nâng và hạ vật thể tương đương nhau. Nhưng sau khi trở về Trái Đất, phi hành gia phải điều chỉnh về trạng thái bất đối xứng, tức cần dùng nhiều lực hơn để nâng vật lên so với khi đặt xuống.
Không chỉ phi hành gia sống trên trạm ISS nhiều tháng, phi hành gia trải qua chuyến du hành vũ trụ ngắn ngày hơn cũng chịu tác động từ môi trường vi trọng lực và cần tái thích nghi khi trở về hành tinh xanh.
Tuần này, Christina Koch, phi hành gia trong nhiệm vụ Artemis II, đăng trên mạng xã hội video cô tập đi bộ và giữ thăng bằng sau chuyến bay tới Mặt Trăng hồi đầu tháng. Video cho thấy, chỉ 10 ngày sống ngoài không gian cũng có thể ảnh hưởng đến các cơ quan tiền đình - cấu trúc ở tai trong giúp cảm nhận trọng lực và truyền thông tin đó về não - dù mỗi thành viên phi hành đoàn vẫn tập luyện khoảng 30 phút mỗi ngày.
Theo Koch, khi quay trở lại môi trường có trọng lực, họ phụ thuộc nhiều vào thị giác để định hướng. Do đó, việc đi nối gót theo đường thẳng (tandem walk) trong khi mắt nhắm là thử thách lớn. "Chắc tôi sẽ phải đợi một thời gian nữa mới có thể lướt sóng trở lại", Koch hài hước chia sẻ.
Nữ phi hành gia cũng cho biết, việc tìm hiểu tác động của môi trường vi trọng lực có thể góp phần điều trị chứng chóng mặt, chấn động não và các rối loạn thần kinh - tiền đình khác trên Trái Đất.
