Theo Hiệp hội Đột quỵ Mỹ, đột quỵ không chỉ là “kẻ sát nhân” thầm lặng mà còn là nguyên nhân chính gây tàn tật nặng nề. Thực tế này đáng sợ ở chỗ nhiều yếu tố nguy cơ như cholesterol cao hay huyết áp cao thường diễn tiến âm thầm cho đến khi biến cố xảy ra.
Tuy nhiên, “án tử” này hoàn toàn có thể kiểm soát. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ ước tính 80% trường hợp đột quỵ có thể phòng ngừa thông qua thay đổi lối sống.
Dưới đây là những thói quen mà các bác sĩ chuyên khoa đột quỵ luôn tránh xa và khuyên bạn cũng nên làm như vậy.
Lối sống ít vận động
Theo tiến sĩ Arthur Wang, Giám đốc phẫu thuật thần kinh nội mạch tại Trường Y Đại học Tulane, lối sống trì trệ là yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể thay đổi được. Ít vận động được hiểu là dành quá nhiều thời gian ngồi hoặc nằm mà không tập thể dục.
“Hoạt động thể chất thường xuyên giúp mạch máu thông thoáng, ngăn chặn sự tích tụ mảng bám trong động mạch”, bác sĩ Wang cho biết. Ông khuyến nghị mỗi người nên dành khoảng 30 phút tập thể dục cường độ vừa phải, ít nhất 5 lần mỗi tuần, bất kể là đi bộ, chạy bộ, đạp xe hay làm vườn.
Thờ ơ với huyết áp cao
Bác sĩ Anthony Kim, chuyên gia thần kinh mạch máu kiêm Giám đốc y tế Trung tâm Đột quỵ Đại học California, San Francisco (UCSF) nhấn mạnh: “Nếu phải chọn một yếu tố có tác động lớn nhất, đó chính là huyết áp, huyết áp và huyết áp”. Cao huyết áp là yếu tố nguy cơ lớn nhất có thể điều chỉnh.
“Nếu có một cây gậy phép xóa sổ hoàn toàn chứng cao huyết áp, số ca đột quỵ sẽ giảm tới 60%”, ông Kim khẳng định. Vì cao huyết áp không gây triệu chứng rõ rệt, nó được gọi là “kẻ giết người thầm lặng”. Cách duy nhất là kiểm tra, theo dõi và điều trị định kỳ.
Bỏ qua việc khám sức khỏe định kỳ
Nhiều người chỉ đi khám khi có triệu chứng, nhưng bác sĩ Wang cảnh báo rằng mỡ máu cao hay huyết áp cao thường “vô hình”. Việc thăm khám định kỳ giúp bác sĩ tầm soát lượng đường trong máu, cân nặng và các yếu tố ngoài tầm kiểm soát như giới tính (phụ nữ có nguy cơ cao hơn), chủng tộc và tiền sử gia đình.
“Những người từng bị đột quỵ hoặc có cha mẹ từng mắc bệnh có nguy cơ tái phát hoặc đổ bệnh cao hơn rất nhiều”, bác sĩ Wang lưu ý.
Hút thuốc lá
Cả hai chuyên gia đều xếp thuốc lá vào danh sách “tối kỵ”. Hút thuốc khiến các mạch máu bị hẹp lại theo thời gian, dẫn đến tắc nghẽn dòng máu lên não – và đó chính là bản chất của một cơn đột quỵ.
Lạm dụng đồ uống có cồn
Rượu bia liên quan trực tiếp đến ung thư, bệnh gan và đột quỵ. CDC định nghĩa việc uống quá mức là trên 4 ly một lần đối với nữ và 5 ly đối với nam. Theo khuyến nghị chung, phụ nữ không nên uống quá một ly và nam giới không quá hai ly mỗi ngày để bảo vệ sức khỏe tim mạch và não bộ.
Chế độ ăn uống thiếu khoa học
Một thực đơn nhiều chất béo bão hòa, đường và muối là “kẻ thù” của mạch máu. Bác sĩ Kim chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa lượng muối tiêu thụ và huyết áp cao. Thay vào đó, ông ủng hộ triết lý của nhà văn Michael Pollan: “Ăn đồ tươi, chủ yếu là thực vật, và đừng ăn quá nhiều”. Hãy ưu tiên trái cây, rau quả và tiết chế lượng thịt trong khẩu phần.
Đột quỵ thường không gây đau đớn, khiến nhiều người chủ quan. Tuy nhiên, các phương pháp điều trị hiện đại chỉ đạt hiệu quả tối ưu nếu được thực hiện càng sớm càng tốt.
Bác sĩ Kim khuyến cáo mọi người ghi nhớ quy tắc FAST:
F (Face): Méo miệng, lệch mặt.
A (Arm): Yếu hoặc liệt tay chân.
S (Speech): Khó nói, nói ngọng hoặc không hiểu lời nói.
T (Time): Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trên, hãy gọi cấp cứu ngay lập tức.
Thời gian chính là “vàng”. Mọi sự chậm trễ trong việc tiếp cận y tế đều có thể dẫn đến những tổn thương não vĩnh viễn không thể phục hồi.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men’s Health, hiếm muộn không phải câu chuyện của riêng phụ nữ. Thực tế, nguyên nhân từ nam giới chiếm khoảng 20-30% và góp phần vào khoảng 50% các trường hợp hiếm muộn nói chung. Áp lực tâm lý, sự e ngại và thói quen tự đổ lỗi thường khiến phái mạnh chậm trễ trong việc thăm khám, dẫn đến việc bỏ lỡ "thời điểm vàng" để điều trị.
Dưới đây là những bệnh lý nam khoa phổ biến có thể tước đi khả năng làm cha của nam giới nếu không được can thiệp kịp thời.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh
Giãn tĩnh mạch thừng tinh là tình trạng các tĩnh mạch quanh tinh hoàn bị giãn, gây ứ trệ tuần hoàn và làm tăng nhiệt độ tại bìu, khiến môi trường sinh tinh bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Bệnh xuất hiện ở khoảng 15% nam giới nói chung, nhưng chiếm tới 35% ở nhóm hiếm muộn nguyên phát. Triệu chứng thường rất mơ hồ như: nặng bìu, tức nhẹ khi đứng lâu hoặc vận động mạnh. Nhiều người chỉ phát hiện khi tình cờ sờ thấy "búi giun" ở bìu.
Dù không phải ai mắc bệnh cũng vô sinh, nhưng đây là nguyên nhân có thể can thiệp được để cải thiện chất lượng tinh trùng nếu được đánh giá đúng mức độ.
Viêm nhiễm đường sinh dục
Các tình trạng viêm mào tinh, viêm tinh hoàn hay viêm tuyến tiền liệt thường bị nam giới xem nhẹ và tự điều trị bằng thuốc giảm đau, kháng sinh qua loa.
Tuy nhiên, viêm nhiễm không chỉ gây đau đớn mà còn làm biến đổi môi trường tinh dịch, giảm khả năng di động của tinh trùng. Nguy hiểm hơn, viêm nhiễm mạn tính có thể để lại sẹo gây tắc ống dẫn tinh. Số liệu cho thấy khoảng 15% trường hợp hiếm muộn nam có liên quan đến nhiễm trùng đường sinh dục. Các dấu hiệu như tiểu buốt, xuất tinh ra máu hoặc đau bìu tái diễn là lời cảnh báo không nên bỏ qua.
Biến chứng quai bị
Nhiều người lầm tưởng quai bị là bệnh trẻ con, khỏi là hết. Thực tế, nếu quai bị xảy ra sau tuổi dậy thì và biến chứng viêm tinh hoàn, nguy cơ vô sinh là rất lớn.
Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ suy giảm khả năng sinh sản chiếm khoảng 13% sau viêm tinh hoàn do quai bị. Đặc biệt, nếu bị viêm cả hai bên, tỷ lệ vô sinh có thể lên tới 30-87%. Bác sĩ Duy khuyến cáo những người có tiền sử này nên chủ động làm tinh dịch đồ sớm thay vì chờ đợi đến khi kết hôn mới lo lắng.
Tinh hoàn ẩn
Tinh hoàn cần môi trường mát hơn thân nhiệt để sản xuất tinh trùng. Do đó, nếu tinh hoàn không xuống bìu đúng vị trí mà nằm trong ổ bụng hoặc ống bẹn, các tế bào sinh tinh sẽ bị tổn thương vĩnh viễn.
Tỷ lệ vô sinh ở người có tinh hoàn ẩn một bên là khoảng 32%, và con số này tăng gấp đôi nếu bị cả hai bên, kể cả khi đã phẫu thuật đưa xuống bìu. Việc phát hiện và phẫu thuật sớm ở trẻ nhỏ là chìa khóa quyết định khả năng làm cha khi trưởng thành.
Đây là một cấp cứu nam khoa khẩn cấp. Khi tinh hoàn bị xoắn, mạch máu nuôi dưỡng bị tắc nghẽn hoàn toàn. Nếu không được tháo xoắn trong vòng vài giờ đầu, tinh hoàn sẽ hoại tử và phải cắt bỏ.
Ngay cả khi được cứu kịp thời, di chứng vẫn có thể tồn tại. Một nghiên cứu cho thấy 64% bệnh nhân sau xoắn tinh hoàn có bất thường về tinh trùng và 39% bị giảm khả năng sinh sản. Khi có dấu hiệu đau bìu đột ngột, dữ dội kèm buồn nôn, nam giới cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Ung thư tinh hoàn
Ung thư tinh hoàn thường tấn công nam giới trẻ tuổi. Dù tỷ lệ chữa khỏi rất cao, nhưng quá trình hóa trị, xạ trị có thể tiêu diệt khả năng sản xuất tinh trùng.
Hơn 50% bệnh nhân đã có tình trạng tinh trùng ít trước khi điều trị. Vì vậy, việc tư vấn lưu trữ tinh trùng (trữ lạnh) trước khi can thiệp ung thư là bước cực kỳ quan trọng nhưng thường bị bỏ qua trong lúc bệnh nhân đang lo lắng về tính mạng.
Rối loạn nội tiết
Suy tuyến yên, tăng prolactin hoặc suy sinh dục đều ảnh hưởng trực tiếp đến trục nội tiết nam giới. Một sai lầm phổ biến hiện nay là việc nam giới tự ý bổ sung testosterone ngoại sinh để "tăng bản lĩnh".
Hành động này có thể gây tác dụng ngược, ức chế quá trình sinh tinh tự nhiên của cơ thể, khiến nam giới có thể "mạnh" hơn về nhu cầu nhưng lại không có tinh trùng trong tinh dịch.
Bác sĩ Duy nhấn mạnh điều đáng tiếc nhất không phải là bệnh nặng, mà là để quá lâu. Để bảo vệ khả năng làm cha, nam giới cần thực hiện song song hai việc:
Ngày 13/5, đại diện Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM) cho biết, vừa qua khoa Nhiễm của đơn vị đã tiếp nhận một trường hợp bệnh nhi bị biến chứng tâm thần vì sử dụng miếng dán chống say xe sai cách.
Bé P.L.D.A. (7 tuổi) nhập viện vì xuất hiện các triệu chứng rối loạn tâm thần cấp tính như thức trắng đêm, nói nhảm, mất kiểm soát hành vi, có khi bò lê trên sàn hoặc ngã quỵ đột ngột, đồng thời sốt cao hơn 38 độ C.
Qua quá trình thăm khám kỹ lưỡng và trò chuyện cùng gia đình, bác sĩ phát hiện một "manh mối" quan trọng. Trưa trước ngày nhập viện, bé cùng mẹ đi từ quê vào TPHCM, và 2 mẹ con có sử dụng miếng dán chống say tàu xe chứa thành phần scopolamine.
Do đường kẹt xe cũng như sợ bé mệt, người mẹ đã dán cho bé 2 miếng dán ở sau tai (liều khuyến cáo cho trẻ hoặc người dưới 40kg là 1/2 miếng) trong suốt 5 giờ của chuyến hành trình.
Bác sĩ đã cẩn thận thăm khám, loại trừ các nguyên nhân viêm màng não nguy hiểm, trước khi đi đến nhận định đây có thể là một trường hợp bị tác dụng phụ của scopolamine.
Bệnh nhi được đưa vào phòng cấp cứu để theo dõi sát diễn tiến bệnh và can thiệp triệu chứng. Sau 12 giờ theo dõi, tình trạng loạn thần của trẻ giảm dần. Trải qua 3 ngày nằm viện, bé đã lanh lợi, hoạt bát như trước, các triệu chứng bất thường biến mất.
BSCKI Trần Ngọc Lưu, khoa Nhiễm của Bệnh viện Nhi đồng 2, cảnh báo thành phần scopolamine (thuộc nhóm hướng tâm thần) trong miếng dán chống say tàu xe có thể gây ra nhiều tác dụng phụ như khô miệng, chóng mặt, buồn ngủ, kích động, suy giảm thị lực, lú lẫn, giãn đồng tử.
Những trường hợp nặng (thường xuất hiện ở trẻ em và người cao tuổi) có thể gây biểu hiện loạn thần cấp tính (mất phương hướng, ảo giác, hoang tưởng), mất trí nhớ, rối loạn ngôn ngữ, tăng thân nhiệt ác tính…
Thông thường, trên miếng dán chống say tàu xe có chứa thành phần scopolamine, ghi rõ hướng dẫn sử dụng từ nhà sản xuất về việc không sử dụng cho trẻ dưới 8 tuổi, cũng như cần giảm liều đối với trẻ em hoặc người có cân nặng thấp.
Do đó, phụ huynh cần hết sức lưu ý khi sử dụng miếng dán này hay bất kỳ thuốc nào cho trẻ em; luôn đọc kỹ hướng dẫn sử dụng, chỉ định và chống chỉ định trước khi dùng cho trẻ.
Khi thấy trẻ có dấu hiệu bất thường sau khi sử dụng thuốc nói chung và miếng dán chống say tàu xe có chứa thành phần scopolamine nói riêng (như sốt cao, thay đổi hành vi, phát ban…), phụ huynh cần cho bé đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và đánh giá cẩn thận, đồng thời báo chi tiết với bác sĩ về thông tin thuốc.
Theo ông Hưng, cha mẹ của bé (36 và 32 tuổi) đã mong con 5 năm mà chưa được toại nguyện, lần này mẹ bé mang thai đôi nhờ hỗ trợ sinh sản (IVF).
Đến tuần thai thứ 20 (cuối năm 2025), mẹ bé có dấu hiệu dọa sẩy thai nên đã vào Bệnh viện Phụ sản Hà Nội điều trị, các bác sĩ nỗ lực cấp cứu nhưng đến tuần thai thứ 25 thì bé gái trong cặp song sinh đã chào đời.
"Những em bé sinh ở tuần thứ 25 của thai kỳ được coi là rất non, bệnh viện đã phối hợp các chuyên khoa sản khoa - nhi khoa - gây mê hồi sức và chống nhiễm khuẩn phối hợp điều trị, hiện bé đã có cân nặng khoảng 1,9kg và phát triển khá tốt, hy vọng bé có các chỉ số bình thường. Nhưng thời điểm đó, giữ em bé còn lại là thách thức với y khoa.
Lý do dẫn đến khó khăn trong chăm sóc em bé còn lại là vì khi bé thứ nhất chào đời thì tử cung người mẹ có cơn co để sinh bé, ảnh hưởng đến việc giữ bé còn lại trong bụng mẹ. Thứ hai là vấn đề chống nhiễm khuẩn, bé trong bụng mẹ có hai hàng rào bảo vệ là tử cung và nước ối, khi sinh bé thứ nhất nguy cơ vi khuẩn xâm nhập, ảnh hưởng tới an toàn của bé thứ hai" - ông Hưng cho hay.
Trong tình huống khó khăn này, ông Hưng nói bên cạnh sự nỗ lực của y bác sĩ là sự phối hợp của cha mẹ bé, đặc biệt mẹ bé đã có 13 tuần vừa qua rất vất vả để giữ con. Kết quả em bé còn lại là một bé trai đã chào đời ở tuần thai thứ 38, nặng 2,4kg và có các chỉ số sức khỏe như các em bé sơ sinh bình thường.
Theo Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, việc giữ được em bé còn lại trong cặp song sinh ở tình huống tương tự đến tuần thai thứ 38 chưa từng được ghi nhận ở Bệnh viện Phụ sản Hà Nội cũng như ở Việt Nam.
"Chúng tôi hy vọng những phương pháp hỗ trợ đã áp dụng điều trị cho mẹ con bé sẽ góp thêm kiến thức để các đồng nghiệp có thêm thông tin cho điều trị trong sản khoa" - ông Hưng nói.
