Asal, nhà thiết kế tự do ngoài 30 tuổi sống tại Tehran, từng liên tục nhận được các dự án từ nước ngoài. Nhưng sau gần hai tháng mất kết nối Internet do chiến sự, cô cho biết hiện không có bất kỳ dự án mới nào và cũng không có ai phản hồi. “Thế giới như dừng lại”, cô nói.
Gần như bật khóc, Asal cho hay thu nhập hiện tại thậm chí không còn đủ trang trải các chi phí cơ bản.
Asal là một trong số hàng triệu người Iran đang chịu tác động trực tiếp từ cuộc chiến giữa nước này với Mỹ và Israel nổ ra từ hôm 28/2. Xung đột khiến họ lâm vào cảnh mất việc làm và đang đối mặt nguy cơ nghèo đói.
Hầu như không lĩnh vực kinh tế, xã hội nào của Iran tránh khỏi vòng xoáy này. Nhóm lao động thất nghiệp đang ngày một đông thêm với đủ mọi thành phần, từ công nhân nhà máy lọc dầu, dệt may cho đến tài xế xe tải, tiếp viên hàng không và cả nhà báo.
Nền kinh tế Iran vốn đã khó khăn từ trước khi xung đột nổ ra. Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), thu nhập bình quân đầu người của Iran đã giảm từ khoảng 8.000 USD năm 2012 xuống còn 5.000 USD vào năm 2024 do kinh tế bị tàn phá bởi lạm phát cũng như các lệnh trừng phạt từ phương Tây.
Triển vọng kinh tế thậm chí còn tồi tệ hơn. UNDP dự báo thêm 4,1 triệu người Iran đứng trước nguy cơ rơi vào nghèo đói do tác động từ chiến sự.
Theo tổ chức này, người dân Iran đang phải di tản trên diện rộng do thiệt hại vật chất từ hàng nghìn cuộc không kích. Kênh truyền thông EcoIran đưa tin hơn 23.000 nhà máy và doanh nghiệp nước này đã bị hư hại vì đòn tấn công từ Mỹ – Israel.
Thứ trưởng Bộ Lao động và An sinh Xã hội Iran Gholamhossein Mohammadi cho biết những thiệt hại này đã trực tiếp xóa sổ một triệu việc làm. Trang Etemad Online của Iran ước tính những tác động dây chuyền cũng đẩy thêm một triệu người nữa vào cảnh thất nghiệp.
Lệnh phong tỏa cảng biển của Mỹ từ ngày 13/4 đã làm gián đoạn xuất nhập khẩu bằng đường biển, giáng thêm đòn chí mạng vào nền kinh tế vốn đã mong manh của Iran. Theo Hadi Kahalzadeh, chuyên gia từ Viện Quincy, cơ quan nghiên cứu chính sách đối ngoại có trụ sở tại Washington, tình trạng trên đang “đe dọa 50% việc làm tại Iran và đẩy thêm 5% dân số vào cảnh nghèo đói”.
“Nhiều doanh nghiệp đã phải ngừng hoạt động dưới áp lực chồng chất từ chiến sự, lạm phát, suy thoái và nhu cầu tiêu dùng sụt giảm nghiêm trọng”, Kahalzadeh nói.
Theo số liệu từ Iran, tỷ lệ lạm phát hàng năm tính đến tháng 3 đã chạm mốc 72%, nhưng tỷ lệ này đối với các mặt hàng thiết yếu còn cao hơn rất nhiều.
Các cuộc tập kích của Israel vào những tổ hợp hóa dầu khổng lồ tại Iran hồi tháng trước đã khiến hàng nghìn công nhân phải nghỉ việc không lương. Những nhà máy thép lớn nhất Iran cũng không nằm ngoài mục tiêu bị tấn công, song hai công ty Mobarakeh và Khuzestan đều nói rằng chưa có tình trạng sa thải hàng loạt nhân viên.
Mặc dù vậy, những tổn thất nặng nề trong ngành công nghiệp nặng vẫn tác động nghiêm trọng tới toàn bộ nền kinh tế. Hãng sản xuất rơ-moóc Maral Sanat, trụ sở gần biên giới Azerbaijan, đã phải sa thải 1.500 công nhân do thiếu hụt nguồn cung thép. Một trong những doanh nghiệp dệt may lớn nhất Iran là Borujerd cũng đã phải cho 700 công nhân nghỉ việc.
Bên cạnh đó, hàng loạt nhà máy sữa cũng phải ngừng sản xuất do thiếu hụt vật liệu đóng gói thiết yếu, ông Kahalzadeh từ Viện Quincy cho biết.
Soheila, tiếp viên hàng không kỳ cựu của một hãng hàng không Iran, kể với trang tin độc lập Fararu rằng cô đang chuẩn bị bay vào ngày 28/2 thì đồng nghiệp gọi điện báo mọi chuyến bay đã bị hủy do chiến sự nổ ra.
“Hợp đồng của chúng tôi hết hạn vào tháng 3, nên chừng nào các chuyến bay chưa hoạt động trở lại, chúng tôi sẽ không được trả lương”, cô nói.
Tình trạng này đang diễn ra trên khắp Iran và ở mọi ngành nghề. Số liệu cho thấy lượng người nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp tăng đột biến, với 147.000 hồ sơ trong hai tháng qua, cao gấp khoảng ba lần so với năm ngoái.
“Gánh nặng đổ dồn lên vai những người lao động tự do và nhóm lao động có tay nghề thấp đến trung bình, vốn là những người ít được bảo vệ nhất”, ông Kahalzadeh nhận xét.
Truyền thông Iran đưa tin Digikala, công ty thương mại điện tử lớn nhất nước này, đã bắt đầu sa thải nhân viên ở nhiều bộ phận. Theo hãng thông tấn nhà nước ILNA, các doanh nghiệp và người lao động phụ thuộc vào Internet, những đối tượng vốn có thể trở thành điểm tựa chiến lược để kiểm soát cuộc khủng hoảng thất nghiệp thời hậu chiến, hiện cũng rơi vào tình trạng kiệt quệ.
Jafar, chuyên viên phân tích dữ liệu, cho hay công ty của anh đã đóng cửa hoàn toàn, khiến hơn 50 nhân viên mất việc. “Giờ tôi tính đi chạy xe công nghệ để đắp đổi qua ngày. Tôi còn tiền thuê nhà, nợ nần phải trả mà không biết tương lai rồi sẽ ra sao”, anh nói.
Chính phủ Iran cũng đã ngắt phần lớn kết nối Internet trong chiến sự để bảo vệ an ninh quốc gia. Việc không thể truy cập Internet đang gây ra những khó khăn đặc biệt đối với phụ nữ làm việc tại nhà.
Bà Somayeh, ngoài 50 tuổi, sống ở Isfahan, đã dạy tiếng Đức trực tuyến nhiều năm nay. Các lớp học của bà từng luôn kín chỗ, nhưng do mất kết nối mạng, bà buộc phải chuyển sang dùng các ứng dụng nội địa vốn hoạt động kém ổn định.
“Không còn thứ gì hoạt động ra hồn nữa”, bà nói với CNN qua điện thoại. “Học sinh không thể cùng lúc vào học, các nền tảng lại liên tục bị sập”.
Kể từ khi xung đột nổ ra, phụ nữ chiếm tới 1/3 tổng số đơn xin trợ cấp thất nghiệp. Lượng người mất việc làm tăng cao đã gây thêm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội vốn đã căng thẳng, ngay tại thời điểm nguồn thu ngân sách nhà nước đang cạn kiệt.
Nhưng nếu không có hỗ trợ kịp thời từ chính phủ, như hoãn nộp thuế và bảo hiểm, các khoản vay lãi suất thấp và hỗ trợ đặc biệt cho các doanh nghiệp, một làn sóng thất nghiệp quy mô lớn hơn nhiều có khả năng sẽ xảy ra, theo tờ Etemad.
Cuộc khủng hoảng tiếp tục làm dấy lên những tiếng nói phản đối nhằm vào chính sách kinh tế của chính phủ.
“Chính phủ ra lệnh tăng lương 60% cho công chức, trong khi vẫn cho phép nhiều người trong số họ làm việc từ xa và nhận đủ lương. Còn các doanh nghiệp kinh tế không đủ khả năng chi trả tiền lương đang phải sa thải công nhân của mình”, Saeed Tajik, thành viên Phòng Thương mại Tehran, cho biết trong một cuộc phỏng vấn.
Phòng Thương mại Iran tuyên bố bảo toàn việc làm phải là ưu tiên kinh tế hàng đầu của đất nước, đồng thời kêu gọi các công ty sát cánh cùng người lao động bằng “tinh thần thấu cảm và hy sinh” trong cuộc khủng hoảng đang diễn ra.
“Lạm phát, thất nghiệp và tình trạng khan hiếm hàng hóa đã tạo ra tình cảnh thảm khốc và phức tạp”, báo Ettelaat của Iran viết hôm 27/4. “Những vấn đề này không thể bị gạt sang một bên bằng những lời lẽ lịch thiệp hay các tuyên bố chung chung. Chính phủ có thể sớm cần đến những chương trình đặc biệt dành cho nền kinh tế thời chiến”.
Kênh PressTV của Iran thừa nhận các cuộc không kích của Mỹ – Israel đã “gây ra những vết thương sâu” với các tổ hợp hóa dầu và thép ở Asaluyeh, Isfahan, nhưng tuyên bố rằng “cấu trúc nền tảng của kinh tế Iran bền vững hơn những gì đối phương dự liệu”.
Theo đài này, Iran đã chuẩn bị cho kịch bản này trong nhiều thập kỷ qua, bằng cách áp dụng học thuyết “kinh tế kháng chiến”, đề cao khả năng tự lực tự cường giữa chiến sự.
Tuy nhiên, khi xung đột kéo dài và triển vọng đàm phán bế tắc, ngày càng nhiều người Iran tỏ ra bất an về tương lai. “Thu nhập sụt giảm đã là một điều tồi tệ, nhưng điều kinh khủng hơn chính là tình trạng bất định thường trực này. Bạn chẳng bao giờ biết được chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo”, bà Somayeh tại Isfahan nói.
Quân đội Pháp ngày 6.5 thông báo nhóm tác chiến tàu sân bay Charles de Gaulle đã đi qua kênh đào Suez và trên đường tiến đến biển Đỏ và vịnh Aden, theo AFP.
Nhóm tác chiến tàu sân bay Pháp đã được triển khai đến đông Địa Trung Hải ngay sau khi Mỹ và Israel bắt đầu tấn công Iran vào ngày 28.2.
Điện Élysée ngày 6.5 cho biết nhóm tác chiến tàu sân bay đang vào vị trí để chuẩn bị cho sứ mệnh khôi phục hàng hải tại eo biển Hormuz do Pháp và Anh dẫn đầu.
Chuyển động của tàu được cho là tín hiệu thể hiện Pháp không chỉ sẵn sàng đảm bảo an ninh tại eo biển Hormuz mà còn là lời khẳng định rằng Paris có đủ năng lực làm điều này, theo thông báo.
Charles de Gaulle là tàu sân bay duy nhất trong biên chế của Pháp, có thể hoạt động trên biển từ 4 - 5 tháng.
Pháp và Anh đang dẫn dắt một nỗ lực chung nhằm bảo vệ tuyến hàng hải tại eo biển Hormuz khi điều kiện cho phép. Iran đã đóng cửa eo biển này vì xung đột với Mỹ, làm gián đoạn tuyến hàng hải quan trọng của thế giới.
Công ty vận tải biển CMA CGM của Pháp ngày 6.5 cho biết một trong số các tàu của hãng đã bị tấn công tại eo biển Hormuz trong ngày 5.5, theo AFP. Cụ thể, tàu bị tấn công là CMA CGM San Antonio, treo cờ Malta và do thủy thủ đoàn người Philippines điều khiển.
Tàu bị hư hại và một số thủy thủ bị thương, đã được sơ tán để điều trị. Người phát ngôn chính phủ Pháp Maud Bregeon nói rằng vụ tấn công cho thấy tình hình eo biển Hormuz vẫn còn nguy hiểm, nhưng nhấn mạnh hành động này không nhắm đến Pháp do con tàu treo cờ Malta.
Mỹ đã khởi động một chiến dịch hộ tống tàu thuyền thương mại riêng qua vùng biển này nhưng ngày 6.5 thông báo tạm dừng sứ mệnh do có tiến triển trong đàm phán với Iran.
Lời đe dọa này, giữa một cuộc chiến chưa có hồi kết, mở ra nhiều kịch bản leo thang khó lường.
Theo Hãng tin Reuters ngày 7-4, quân đội Mỹ đã tiến hành các cuộc không kích vào hàng chục mục tiêu quân sự của Iran trên đảo Kharg trong đêm 6-4 (giờ Mỹ).
Các đòn tấn công tập trung vào khu vực phía Bắc hòn đảo, nhằm vào các boongke, kho lưu trữ, hệ thống phòng không và nhiều cơ sở quân sự khác. Một số mục tiêu được cho là đã từng bị tấn công trước đó. Chiến dịch hoàn toàn được tiến hành từ trên không, không có sự tham gia của lực lượng bộ binh Mỹ, và không gây ảnh hưởng đến cơ sở hạ tầng dầu mỏ.
Đảo Kharg được xem là trung tâm xuất khẩu dầu quan trọng của Iran, đồng thời từng được nhắc đến như một địa điểm tiềm năng cho chiến dịch trên bộ của Mỹ.
Phát biểu tại Budapest (Hungary), Phó tổng thống Mỹ JD Vance khẳng định các cuộc không kích không phản ánh sự thay đổi trong chiến lược của Mỹ. Ông cho biết chính quyền Washington vẫn kỳ vọng nhận được phản hồi từ Iran trong các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột.
Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh Tổng thống Trump liên tục đưa ra cảnh báo cứng rắn, bao gồm khả năng tấn công hoặc kiểm soát đảo Kharg. Trong một bài đăng trên mạng xã hội ngày 30-3, ông cho biết Mỹ có thể phá hủy "các nhà máy điện, giếng dầu và đảo Kharg".
Mỹ từng tấn công hòn đảo này vào ngày 13-3, tuyên bố 90 mục tiêu trên đảo bị đánh trúng, gồm "hầm chứa tên lửa, kho thủy lôi cùng nhiều địa điểm quân sự khác". Tổng thống Trump khi đó cho biết Mỹ đã tránh tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ trên đảo.
Washington hiện yêu cầu Tehran từ bỏ chương trình vũ khí hạt nhân và mở lại eo biển Hormuz - tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược. Ông Vance nhấn mạnh Mỹ sẽ chưa nhắm tới các mục tiêu năng lượng và hạ tầng, trừ khi Iran không đưa ra đề xuất phù hợp, cho thấy dư địa đàm phán vẫn đang được duy trì song song với sức ép quân sự.
Trong kịch bản lý tưởng với nhiều nước không can dự, Mỹ sẽ đưa xung đột đến hồi kết trong tối đa 6 - 8 tuần kể từ khi khai hỏa. Chính quyền Trump sẽ định nghĩa việc phá hủy cơ sở hạ tầng công nghiệp - quân sự, làm suy yếu chương trình tên lửa đạn đạo và chương trình hạt nhân của Iran là mục tiêu chung cuộc rồi tuyên bố chiến thắng.
Các vụ ám sát có mục tiêu nhằm vào giới quan chức chính trị và quân sự Tehran cũng có thể được đẩy mạnh - dù cho tới nay các hoạt động này chưa làm gián đoạn được năng lực phòng thủ và đánh trả của Iran.
Kịch bản thứ hai, hiện thực hơn, là liên minh Mỹ - Israel mở rộng phạm vi sang cơ sở hạ tầng kinh tế của Iran: nhà máy điện, cầu đường, mạng lưới giao thông, nhà máy xi măng, thép và khai thác mỏ - đúng như lời đe dọa của ông Trump và ông Hegseth. Mục tiêu chiến lược của các hành động này là tạo áp lực kinh tế diện rộng, kích động bất mãn xã hội để buộc Tehran chấp nhận đầu hàng.
Tuy nhiên phản ứng của Iran trước kịch bản này hoàn toàn có thể dự báo: các cơ sở hạ tầng tương ứng trong khu vực - đặc biệt những nơi có quan hệ đầu tư của Mỹ - sẽ hứng chịu các đòn trả đũa. Tehran vẫn còn hỏa lực hiệu quả với máy bay không người lái và tên lửa, đồng nghĩa với việc họ chưa mất đi vị thế thương lượng.
Và "lá bài tẩy" quan trọng nhất của Iran vẫn còn nguyên đó: eo biển Hormuz. Giới phân tích nhận định chừng nào Iran còn kiểm soát thực tế tuyến đường thủy chiến lược này, Mỹ sẽ không thể tuyên bố chiến thắng một cách thuyết phục.
Dù các kịch bản tiềm tàng có đề cập đến việc đánh chiếm đảo Kharg và các đảo dọc bờ biển Iran, ngay cả khi Mỹ đổ bộ bộ binh và chiếm giữ được các đảo này, điều đó vẫn chưa đủ để khai thông hoàn toàn eo biển. Bất kỳ can thiệp trực tiếp nào vào Hormuz đều có thể kích hoạt một giai đoạn mới mang tính chiến tranh tiêu hao, kéo dài ít nhất vài tháng mà không đảm bảo kết quả quyết định.
Tổng hòa các tính toán đó, cuộc chiến sẽ còn kéo dài. Những bước leo thang mạo hiểm mà ông Trump tuyên bố có nguy cơ đưa tới hệ lụy không chỉ các đối thủ, mà cả đồng minh của Washington, cũng phải gánh chịu cái giá ngày càng đắt - hệ quả trực tiếp của tình trạng mất phương hướng chiến lược ở Nhà Trắng.
Bán đảo Musandam tách biệt khỏi phần còn lại của Oman bởi những rặng núi đá lởm chởm thuộc Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Nằm ở khu vực hẹp nhất của eo biển Hormuz, mũi xa nhất của bán đảo này chỉ cách bờ biển Iran gần 34 km.
Sự gần gũi với eo biển Hormuz và Iran khiến bán đảo này gần đây trở thành điểm chú ý của thế giới. Eo biển Hormuz, huyết mạch hàng hải nắm giữ 20% nguồn cung dầu toàn cầu, gần như bị tê liệt hoàn toàn sau khi xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran bùng phát hồi cuối tháng 2.
Trong một buổi sáng gần đây, một con thuyền nhỏ rẽ sóng để lại phía sau những vệt trắng xóa là hoạt động hàng hải duy nhất gần bờ biển Khasab, thủ phủ của Musandam. Người dân địa phương giải thích với phóng viên của Washington Post rằng con thuyền này nhiều khả năng đang chở dê và nông sản tươi từ Iran sang Oman.
"Mối quan hệ giữa hai bên như họ hàng vậy", Shaima Ahmed, dân địa phương 32 tuổi, nói về người Iran và người Oman. "Giờ đây ai cũng sợ hãi và sợ cả việc lên tiếng. Chúng tôi không muốn gây rắc rối và biết rằng Khasab đang kẹt ở giữa".
Khasab, thành phố với khoảng 21.000 dân, vốn dựa vào nghề đánh cá và du lịch. Mối liên kết giữa Khasab và Iran rất sâu đậm. Người Iran mở doanh nghiệp ở Khasab và phụ nữ Iran thường kết hôn với ngư dân trong thành phố. Khi thương mại sụt giảm 50% vì đại dịch Covid-19, Ahmed cho biết Iran là quốc gia đầu tiên gửi thực phẩm cứu trợ tới đây.
Giờ đây, hầu như ngày nào cư dân Khasab cũng nghe thấy những tiếng nổ vang vọng từ xa, khi Mỹ và Israel dội bom vào Iran. Ahmed cho hay nhiều người dân ở đây phản đối xung đột và lo sợ về những gì sắp tới.
"Chúng tôi chưa bao giờ hình dung điều này sẽ xảy ra", Ali Mohammed Sulaiman, thuyền trưởng 40 tuổi, nói, cho biết những mẻ hải sản ngon nhất của anh đều từng đánh bắt ở eo biển Hormuz và vùng biển gần Iran. "Trước đây, chúng tôi có thể đi bất cứ đâu".
Kể từ khi chiến sự nổ ra, eo biển đã trở thành vùng cấm đối với ngư dân và họ có thể bị giới chức Oman phạt nếu đến quá gần, theo Sulaiman. Thuyền trưởng này đến từ ngôi làng Kumzar, nằm ngay trên eo biển Hormuz.
Kumzar có mối liên hệ mật thiết với Iran đến mức nhiều từ trong ngôn ngữ Kumzari của họ là tiếng Ba Tư.
"Chúng tôi không biết điều gì sẽ xảy ra. Chúng tôi chỉ có thể hy vọng hòa bình sớm trở lại", Sulaiman nói và cho biết anh lo sợ một cuộc tấn công trên bộ xảy ra.
Tổng thống Donald Trump nói rằng ông đang chuẩn bị kết thúc cuộc chiến ở Iran, nhưng cũng đe dọa sẽ tiến hành những đòn tấn công dữ dội trong những ngày tới.
Ông Trump tuyên bố nếu Iran không mở lại eo biển Hormuz trước 20h ngày 7/4 (7h sáng 8/4 giờ Hà Nội), quân đội Mỹ sẽ phá hủy toàn bộ cầu tại nước này cũng như các nhà máy điện. Giới chức Iran bác bỏ tối hậu thư từ ông Trump, cảnh báo "mọi hành động liều lĩnh" của Mỹ sẽ khiến toàn khu vực "chìm trong biển lửa".
Một liên minh gồm hơn 40 quốc gia do Anh dẫn đầu đã nhóm họp tuần trước để thảo luận về nỗ lực đảm bảo an toàn cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz, nhưng cách thức họ thực hiện chưa rõ ràng.
Oman, quốc gia từng làm trung gian cho vòng đàm phán hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Iran trước khi xung đột bùng phát, đã cố gắng giữ thái độ trung lập. Ngay cả sau khi Iran phóng tên lửa, UAV vào cảng của Oman, Ngoại trưởng Badr Albusaidi vẫn mô tả hành động trả đũa của Tehran là "kết quả tất yếu" của các động thái quân sự mà Mỹ - Israel tiến hành.
Dù Khasab phần lớn tránh được các cuộc tấn công từ Iran, nơi đây vẫn cảm nhận được hệ lụy của xung đột. Kinh tế của Musandam phụ thuộc nặng nề vào du lịch mùa đông và mùa xuân, nhưng các bến tàu đã trở nên im lìm gần đây.
Tại một nhà hàng vắng khách ở trung tâm thành phố, người bồi bàn 26 tuổi Shehan Majeed cho biết anh dành cả ngày lướt điện thoại để cập nhật tin tức về cuộc xung đột. Mỗi lần anh đều tự hỏi "hôm nay lại có chuyện gì nữa đây?".
Khasab từng là khu vực nổi tiếng vì phong cảnh đẹp và sự yên bình, theo Bashahir Mohammed, người có gia đình điều hành một trong khoảng 30 công ty du lịch tại đây. Nhưng trong cả tháng 3, công ty chỉ có gần 30 khách hàng và hầu hết đến từ UAE.
"Hầu hết mọi người ở đây không sợ chết, nhưng lo sợ cho cuộc sống tương lai", Mohammed nói.
Ismail Hossain, thuyền trưởng 32 tuổi người Bangladesh đã sống tại Khasab 8 năm, cho hay đây vốn là tháng đẹp nhất với khách du lịch. "Không quá nóng, cũng chẳng lạnh. Bình minh đẹp, hoàng hôn cũng tuyệt", anh nói và ngước nhìn bầu trời xanh gần như không gợn mây.
Nhưng từ ngày chiến sự nổ ra, anh cho biết nơi này hầu như không còn bóng du khách.
"Hoàn toàn không có hoạt động nào diễn ra vì những gì đang xảy ra ở bên kia eo biển. Nếu điều đó không xảy ra, Khasab lúc này sẽ rất thịnh vượng", Muhannad al-Kumzari, người dân địa phương, nói.
