Bộ trưởng Hải quân Mỹ John Phelan ngày 22/4 tới Đồi Capitol, gặp gỡ các nghị sĩ để thảo luận về kế hoạch đóng một lớp chiến hạm mới được đặt theo tên của Tổng thống Donald Trump, cũng như đệ trình đề xuất ngân sách của Lầu Năm Góc.
Thiết giáp hạm lớp Trump là điều mà Tổng thống Mỹ mong muốn nhất từ Phelan, nhà đầu tư và sưu tầm nghệ thuật được ông chọn làm Bộ trưởng Hải quân sau khi đắc cử nhiệm kỳ hai.
“Chúng sẽ là những con tàu nhanh nhất, lớn nhất và mạnh hơn gấp 100 lần so với bất kỳ chiến hạm nào từng được chế tạo”, ông Trump tuyên bố tại cuộc họp báo ở khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago hồi tháng 12/2025.
Phelan được giao nhiệm vụ phải bàn giao thiết giáp hạm lớp Trump đầu tiên vào năm 2028. Song đây là một mốc thời gian gần như bất khả thi và chương trình chế tạo thiết giáp hạm lớp Trump cũng đã gây ra nhiều bất đồng bên trong Lầu Năm Góc.
5 quan chức am hiểu vấn đề từ Lầu Năm Góc cho biết trong khi Phelan kiên trì với ý tưởng xây dựng những chiến hạm khổng lồ tốn kém hàng tỷ USD, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Thứ trưởng Steve Feinberg lại muốn chuyển hướng sang các tàu mặt nước không người lái nhỏ gọn, có giá thành rẻ và linh hoạt hơn.
Chiến hạm đầu tiên thuộc lớp Trump có giá dự kiến 17 tỷ USD, đắt hơn 4 tỷ USD so với siêu tàu sân bay lớp Ford. Những con tàu đắt đỏ như vậy sẽ khiến Bộ Quốc phòng tiêu tốn hàng tỷ USD chỉ riêng cho khâu phát triển, chúng “hoàn toàn không phù hợp với định hướng mà ông Hegseth và Feinberg mong muốn”, một nguồn tin cho hay.
Trong khi Phelan thuyết trình trước các nghị sĩ về dự án này, một cuộc họp khác đang diễn ra tại Nhà Trắng nhằm quyết định về chiếc ghế Bộ trưởng Hải quân của ông, theo các quan chức Mỹ.
Trong cuộc họp, Bộ trưởng Hegseth và Thứ trưởng Feinberg lập luận rằng Phelan không hành động đủ nhanh đối với ưu tiên đóng tàu mà Tổng thống Trump đặt ra. Họ xác định rằng hải quân Mỹ cần một đội ngũ lãnh đạo mới.
Phelan sau đó nhận được cuộc gọi từ Bộ trưởng Quốc phòng Hegseth, yêu cầu ông từ chức.
Trong nỗ lực cuối cùng nhằm cứu vãn sự nghiệp, Phelan đã gọi nhiều cuộc điện thoại, gồm cả cho trợ lý của Tổng thống, nói rằng ông cần nói chuyện với ông Trump.
Sau đó Phelan đi đến Nhà Trắng và ngồi ở sảnh Cánh Tây hơn một giờ vào tối 22/4. Ông muốn chờ xem liệu Tổng thống Trump, người bạn và người hàng xóm lâu năm của mình, có thể giúp ông giữ lại chiếc ghế Bộ trưởng Hải quân hay không.
Khi gặp Tổng thống, Phelan đã xin được giữ lại chức vụ, nhưng cuối cùng phải ra về trong nỗi thất vọng, các quan chức Mỹ giấu tên nói với WSJ.
Tổng thống Trump đã đứng về phía Bộ trưởng Hegseth thay vì người bạn lâu năm từng gây quỹ hàng triệu USD cho chiến dịch tranh cử của ông trước đây. Các quan chức chính quyền cho biết ông Trump đã chỉ thị cho người đứng đầu Lầu Năm Góc trực tiếp xử lý việc sa thải Phelan.
Phát biểu tại Nhà Trắng vào hôm 23/4, Tổng thống Trump thừa nhận Phelan “đã có một số xung đột với những người khác, chủ yếu là về việc đóng và mua tàu. Tôi đang thúc đẩy mạnh mẽ chương trình đóng tàu mới và bằng cách nào đó ông ấy đã không hòa hợp được với họ”.
Ông Phelan là Bộ trưởng Hải quân đầu tiên bị buộc rời khỏi Bộ Quốc phòng trong chính quyền Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ này. Ông cho biết việc phục vụ trên cương vị Bộ trưởng Hải quân là “vinh dự của cuộc đời tôi”.
Việc Phelan cố gắng nói chuyện trực tiếp với ông Trump trước khi chấp nhận quyết định từ Bộ trưởng Quốc phòng đã chỉ ra một lý do khiến ông mất chức: Ông đã hành động vượt cấp mà không tuân thủ chuỗi chỉ huy, theo những người am hiểu vấn đề. Tổng thống Mỹ xem đó là điều khó có thể chấp nhận.
WSJ trước đó đã đưa tin rằng Bộ trưởng Hegseth và Thứ trưởng Feinberg vài tháng trước đã đặc biệt khó chịu khi ông Phelan trực tiếp đề xuất ý tưởng về chiến hạm lớp Trump với Tổng thống mà không thông qua cấp trên.
Theo những người am hiểu vấn đề, ông Hegseth và Feinberg đã nỗ lực gạt ông Phelan sang một bên trong những tháng gần đây bằng cách tước đi một số quyền hạn vốn thuộc về Bộ trưởng Hải quân.
Năm ngoái, Feinberg đã bổ nhiệm “đặc phái viên” về thu mua tàu ngầm, báo cáo trực tiếp với ông, trong khi vấn đề này thông thường nằm trong quyền hạn của hải quân. Ngoài ra, Feinberg thường không mời Phelan tham dự các cuộc họp với các giám đốc điều hành hãng đóng tàu hàng đầu.
Ông Phelan từng đóng vai trò nổi bật trong việc thuyết phục ông Trump về các con tàu mới và việc phục hưng ngành đóng tàu của Mỹ. Ông cho Tổng thống xem các bức tranh sơn dầu về những chiến hạm vĩ đại của hải quân từ thời kỳ trước.
Tổng thống Mỹ sau đó nhiều lần nói về kế hoạch xây dựng đội thiết giáp hạm lớp Trump mới. Trong trí tưởng tượng của ông Trump, chiến hạm này sẽ có lượng giãn nước 40.000 tấn và trang bị đầy đủ hệ thống laser và tên lửa siêu vượt âm. Chính quyền của ông đang yêu cầu 65,8 tỷ USD cho việc đóng tàu trong tổng ngân sách quốc phòng trị giá 1,5 nghìn tỷ USD.
Nhưng các quan chức quốc phòng cấp cao cho biết chương trình này đối mặt nhiều thách thức, vì ngành công nghiệp Mỹ vốn không đủ năng lực để đóng những con tàu như vậy.
Ông Phelan gần đây gợi ý Mỹ có thể dựa vào các xưởng đóng tàu châu Âu để kịp tiến độ, nhưng ông Trump đã bác bỏ ý tưởng này. Ông chủ Nhà Trắng tuyên bố các con tàu sẽ được chế tạo tại Mỹ và bằng thép của nước này.
Nhà của Phelan ở Florida và nằm ngay cùng con phố với khu dinh thự Mar-a-Lago của ông Trump, nơi hai người thường xuyên dùng bữa tối cùng nhau. Năm ngoái, Phelan từng nói với các nhà lập pháp rằng ông đã nhắn tin thảo luận với Tổng thống về vấn đề đóng tàu vào giữa đêm.
Tuy nhiên, mối quan hệ thân thiết đó không đủ để giúp cứu vãn công việc của Phelan. Ông Trump đã đăng một bài viết trên mạng xã hội ngày 23/4 dường như để xoa dịu cảm xúc của người bạn tỷ phú.
“John Phelan là người bạn lâu năm, người đã làm một công việc xuất sắc”, ông Trump viết.
"Có thể gọi nó là tên lửa đối không giá rẻ. Đối với chúng tôi, đây là bước tiến nhằm hướng tới công nghệ cho phép thiết bị bay không người lái (drone) hoạt động trong điều kiện tầm nhìn bằng không", phi công Ukraine Tymur Fatkullin viết trên mạng xã hội hôm 23/4.
Video đăng kèm cho thấy drone đánh chặn P1-Sun được phóng từ giá treo dưới cánh vận tải cơ hạng nhẹ An-28 và phá hủy máy bay không người lái (UAV) dòng Geran Nga. Trong video còn có cảnh drone đánh chặn AS-3 Surveyor, thuộc hệ thống Merops do Mỹ sản xuất, triển khai từ phi cơ An-28 trong nhiệm vụ huấn luyện.
Máy bay An-28 dường như được gắn ít nhất ba giá treo dưới mỗi cánh, cho phép mang tối đa 6 drone đánh chặn trong một lần xuất kích. Phi cơ cũng được trang bị cảm biến quang họ, giúp tổ bay xác định vị trí UAVmục tiêu trước khi phóng vũ khí đánh chặn.
An-28 là sản phẩm của Cục Thiết kế Antonov, thực hiện chuyến bay thử đầu tiên năm 1969, đưa vào biên chế không quân Liên Xô và hãng hàng không dân dụng Aeroflot năm 1986. Tổng cộng 191 máy bay đã được xuất xưởng trong giai đoạn 1975-1993, trong đó 16 chiếc vẫn được sử dụng tại một số quốc gia trước năm 2016.
Không rõ số lượng máy bay An-28 mà Ukraine sở hữu. Đây là một trong những phương án giá rẻ được nước này sử dụng để đối phó UAV tầm xa Nga. Các tổ bay An-28 Ukraine trước đây thường lái phi cơ đến gần UAV Nga rồi nã đạn súng máy từ cửa bên để phá hủy mục tiêu. Hàng chục UAV Nga đã bị phá hủy bằng chiến thuật này, giúp An-28 được đặt biệt danh là "thợ săn Geran".
"Phương án phóng drone đánh chặn từ An-28 biến nó trở thành một dạng tàu sân bay trên không", biên tập viên Matthew Loh của trang Business Insider nhận định.
Loh cho rằng An-28 mang đến một số lợi thế cho Ukraine trong vai trò bệ phóng drone đánh chặn. Máy bay cho phép tiếp cận mục tiêu nhanh hơn phương tiện cơ giới trên mặt đất, trong khi chi phí vận hành rẻ hơn nhiều so với triển khai tiêm kích đánh chặn.
Phi cơ có khả năng cất hạ cánh trên đường băng dã chiến, không cần sân bay và đường băng chuyên biệt, cho phép mở rộng số địa điểm triển khai và hạn chế nguy cơ hứng đòn phủ đầu của Nga. Tốc độ hành trình hơn 300 km/h cũng giúp drone phóng từ An-28 có sơ tốc cao hơn, dễ dàng bắt kịp mục tiêu hơn phương pháp triển khai từ mặt đất.
"Tôi đã nói chuyện với những người đại diện cho Ukraine tại các cuộc đàm phán Istanbul năm 2022. Họ giải thích chi tiết rằng họ đã đồng ý với mọi thứ. Hơn nữa, điều rất quan trọng là họ nói Tổng thống từng sẵn sàng từ bỏ Donbass", Yuliia Mendel, cựu thư ký báo chí của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, nói trong chương trình podcast của Tucker Carlson phát sóng ngày 11/5.
Cựu thư ký báo chí của ông Zelensky giai đoạn 2019-2021 không đưa ra bằng chứng cho tuyên bố này, cũng không nêu danh tính những nguồn tin mà cô đề cập.
Trong cuộc phỏng vấn, Mendel nói thêm rằng sự hỗ trợ hợp lý nhất dành cho Ukraine vào thời điểm này là thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình. Cô chỉ trích Tổng thống Zelensky thể hiện hình ảnh ôn hòa trước công chúng nhưng cư xử "hiếu chiến" ở hậu trường.
Cô nhận định cuộc chiến đã "đánh mất ý nghĩa" đối với người Ukraine, lập luận rằng nếu mục tiêu là gia nhập NATO thì Kiev không có cơ hội, còn nếu nhằm giành lại lãnh thổ thì Ukraine vẫn đang thất thế.
Cuối cuộc phỏng vấn, Mendel gửi thông điệp bằng tiếng Nga đến Tổng thống Putin, kêu gọi chấm dứt các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào dân thường ở Kherson - quê hương của cô này. Cô mô tả xung đột hiện nay là "cuộc chiến không có người chiến thắng".
Văn phòng Tổng thống Ukraine ngày 12/5 bác bỏ tuyên bố từ Mendel và công kích uy tín của cựu thư ký báo chí.
"Cô ấy không tham gia đàm phán, không tham gia quá trình ra quyết định, từ lâu không còn am hiểu tình hình thực tế. Ai đã nói với cô ấy những thông tin này, hay liệu chúng có thực sự xảy ra hay không. Mọi thứ đều không phải đáng để bình luận nghiêm túc", một đại diện Văn phòng Tổng thống Ukraine nói.
Vấn đề nhượng lại Donbas từng được thảo luận trong nhiều vòng đàm phán hòa bình Nga - Ukraine năm 2022, song chưa rõ liệu các bên có tiến gần đến bất kỳ thỏa thuận nào hay không.
Theo những tiết lộ trên truyền thông những năm qua, Ukraine dường như đã đề xuất giữ chính sách trung lập để đổi lấy các đảm bảo an ninh và Nga trao trả các vùng lãnh thổ bị sáp nhập.
Tuy nhiên, cũng có tài liệu dự thảo trong vòng đàm phán Istanbul đề cập khả năng Nga rút khỏi một số khu vực của Ukraine nhưng vẫn kiểm soát Crimea và vùng Donbass. Đàm phán cuối cùng đổ vỡ, giao tranh tiếp diễn, trong khi Kiev luôn phủ nhận từng đồng ý nhượng lại Donbass cho Nga.
Ngày 30-4 (giờ Việt Nam), Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đăng tải hình ảnh chỉnh sửa tên của eo biển Hormuz thành "eo biển Trump".
Động thái này diễn ra trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông chưa hạ nhiệt, đàm phán Mỹ - Iran đình trệ và tuyến vận tải dầu mỏ qua eo Hormuz vẫn bị gián đoạn nghiêm trọng.
Đáng chú ý, đây không phải lần đầu ông Trump nhắc đến cách gọi này. Trước đó khoảng một tháng, ông từng nửa đùa nửa thật gọi eo Hormuz - tuyến vận chuyển dầu mỏ sống còn và là điểm nghẽn chiến lược trong căng thẳng với Iran - là "eo biển Trump".
"Iran phải mở cửa Eo biển Trump, ý tôi là Hormuz. Xin lỗi. Tôi rất xin lỗi. Một sai sót thật khủng khiếp", ông vừa nói vừa giả vờ xin lỗi tại một sự kiện ở Miami, khiến khán giả bật cười.
Ngay sau đó, ông nói thêm: "Báo chí tin giả sẽ nói 'Ông ấy lỡ lời'. Nhưng không, với tôi thì không có chuyện lỡ lời, không nhiều đâu", hàm ý phát ngôn vừa rồi không hoàn toàn là vô tình.
Cùng ngày, giá dầu toàn cầu cũng tăng vọt lên mức cao nhất kể từ năm 2022, tiếp tục lập đỉnh mới so với mức giá 120 USD/thùng vào sáng 30-4.
Theo kênh CNBC, trong phiên giao dịch trưa 30-4 (giờ Việt Nam), giá dầu Brent chuẩn quốc tế tăng gần 7% chạm mốc 126,10 USD/thùng, trong khi giá dầu WTI của Mỹ tăng hơn 3% lên mức 110,24 USD.
Ngân hàng Goldman Sachs ước tính lượng dầu xuất khẩu qua eo biển Hormuz đã giảm xuống chỉ còn khoảng 4% so với mức bình thường, trong khi các cuộc đàm phán Mỹ - Iran đình trệ cùng với lệnh phong tỏa của Mỹ tiếp tục khiến dòng chảy năng lượng thêm bế tắc.
Trước đó hôm 29-4, một số báo cáo cho thấy ông Trump sẽ tiếp tục phong tỏa các cảng Iran và thực hiện các hành động quân sự cho đến khi đạt được thỏa thuận hạt nhân rộng hơn.
Trên Truth Social, ông cũng đăng tải hình ảnh bản thân cầm súng với phông nền khói lửa, với thông điệp "Không còn Quý ngài tử tế nào nữa", làm gia tăng nỗi lo sợ về một cuộc xung đột vũ trang kéo dài tại Trung Đông.
