Trong lĩnh vực việc làm, chỉ 7,8% người khuyết tật nặng có việc làm, so với hơn 78% ở người không khuyết tật.
Những con số này không chỉ phản ánh khoảng trống và sự thiếu hụt những cơ hội cho người khiếm thính, mà còn cho thấy một hệ thống vẫn còn nhiều khoảng cách để giúp người khiếm thính hòa nhập.
Tại Việt Nam, mặc dù đã có những chính sách hỗ trợ người khuyết tật, việc phát hiện và can thiệp sớm đối với trẻ khiếm thính vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt ở cấp cộng đồng.
Nhiều trẻ khuyết tật nghe, nói tại Việt Nam không được phát hiện và can thiệp sớm. Việc thiếu tiếp cận ngôn ngữ (ngôn ngữ ký hiệu hoặc ngôn ngữ nói có hỗ trợ) trong những năm đầu đời dẫn đến “nghèo ngôn ngữ”, ảnh hưởng trực tiếp đến tư duy và khả năng học tập.
Hệ quả là trẻ khó theo kịp chương trình học hòa nhập, tỉ lệ bỏ học cao, cơ hội học nghề bị thu hẹp ngay từ đầu.
Về cơ hội việc làm, nhiều người khuyết tật nghe, nói có khả năng làm việc tốt, thậm chí có những lợi thế như tập trung cao, khéo léo, nhưng họ vẫn gặp rào cản trong việc tiếp cận việc làm. Có thể kể đến thiếu dịch vụ phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu (hoặc kinh phí cao và rất khó có thể chi trả cho các khoản này), doanh nghiệp chưa sẵn sàng tiếp nhận và điều chỉnh môi trường làm việc, định kiến không giao tiếp được nghĩa là không làm việc được,
Điều này khiến nhiều người phải chọn tự làm việc nhỏ lẻ, không ổn định, không được bảo vệ quyền lợi lao động.
Trong không gian công cộng, người khiếm khuyết như bị “vô hình hóa”.
Ở nhiều nơi công cộng như nhà ga, sân bay chưa có các điều chỉnh tiếp cận thông tin với người khuêts tật nghe, nói, thông báo thiếu phụ đề, thiếu ngôn ngữ ký hiệu, thiết kế dịch vụ chưa tính đến người không nghe được. Khi đó, người khiếm thính trở thành người ngoài cuộc ngay trong chính xã hội của mình.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất là nhận thức. Gần đây các chương trình trên tivi có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, mọi người đã biết hơn về cộng đồng này. Nhưng vẫn còn đó quan điểm rằng người khuyết tật nghe, nói “kém thông minh”, không thể học cao, không thể làm việc chuyên môn.
Thực tế trên thế giới đã có nhiều chứng minh về khả năng của người điếc/khiếm thính có thể trở thành giáo viên, nghệ sĩ, kỹ sư, doanh nhân. Tại Việt Nam cũng có một số bạn điếc/khiếm thính đã tốt nghiệp đại học, đi làm và thậm chí có bạn còn đi du học, lấy bằng thạc sĩ tại nước ngoài. Con số tuy chưa cao nhưng đấy cũng là một điều khích lệ và điều đó cũng chỉ ra vấn đề không phải là khả năng – mà là cơ hội và môi trường.
Phát hiện sớm và can thiệp sớm giúp trẻ điếc/khiếm thính và gia đình định hướng sớm và thực hiện việc can thiệp sớm nhằm rút ngắn khoảng cách về ngôn ngữ cho trẻ so với các trẻ không khiếm thính khác.
Ngoài ra cần có chính sách sàng lọc sơ sinh, hỗ trợ cha mẹ học giao tiếp với con (ký hiệu hoặc nói).
Giao tiếp là chìa khóa của thành công, vì vậy nếu chúng ta giải quyết được các vấn đề trên thì đây là “chìa khóa vàng” quyết định 70-80% khả năng hòa nhập sau này của trẻ.
• Đào tạo giáo viên giáo dục đặc biệt – chuyên ngành.
• Có trợ giảng hoặc phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu.
• Phát triển song ngữ: ngôn ngữ ký hiệu và tiếng Việt.
• Nên thống nhất ngôn ngữ ký hiệu phổ thông tại Việt Nam.
• Có các chương trình hướng dẫn cha mẹ giúp trẻ khuyết tật nghe, nói phát triển giao tiếp và ngôn ngữ tại gia đình, nâng cao năng lực cho cha mẹ trong việc đồng hành nuôi dạy trẻ khiếm thính.
• Đào tạo nội bộ về giao tiếp với người khuyết tật nghe, nói.
• Có chính sách tuyển dụng rõ ràng.
Người khuyết tật nghe, nói chiếm một lực lượng không nhỏ, vì vậy nếu khai khác được và giúp họ các kiến thức kỹ năng để có thể bước chân vào thị trường lao động thì sẽ giải quyết được hơn cả một vấn đề việc làm mà cả vấn đề an sinh, hướng đến cuộc sống độc lập, bình đẳng cho người khuyết tật nghe, nói và tận dụng được nguồn nhân lực đang bị bỏ quên.
• Tăng nội dung có phụ đề, ngôn ngữ ký hiệu.
• Kể câu chuyện thành công.
• Đưa hình ảnh người khuyết tật vào đời sống bình thường, không phải “ngoại lệ”.
Người khuyết tật nghe, nói không cần sự thương hại. Họ cần cơ hội để được lắng nghe, theo cách của riêng mình. Một xã hội hòa nhập không phải là nơi người khuyết tật nghe, nói phải nỗ lực gấp đôi để “theo kịp”, mà là nơi mọi người cùng bước chậm lại một chút để đi cùng nhau.
Người khuyết tật hiểu cảm giác bất lực khi cơ thể không còn nghe lời, hiểu những ánh nhìn thương hại pha lẫn tò mò, hiểu cả những lần muốn buông xuôi mà không dám nói thành lời.
Có không ít nhân vật như Nguyễn Ngọc Nhứt, Lưu Nguyễn, Trần Trà My mà phía sau khiếm khuyết thân thể là một nghị lực sống lớn lao. Họ không chỉ tìm cách đứng vững cho riêng mình mà quay lại chìa tay với những người giống mình.
Chàng trai Nguyễn Ngọc Nhứt (quê Cần Thơ) đã biến bất hạnh thành động lực sống, làm việc, kết nối, chia sẻ và mở ra không gian để người cùng cảnh có thể tìm thấy nhau. Trong khi nhà văn 8X Trần Trà My (quê Quảng Trị) không thể tự đi bằng đôi chân đã chọn bước tiếp bằng chữ nghĩa. Viết với My không chỉ là biểu đạt mà là cách giữ mình không chìm xuống, bước ra khỏi trang văn như điểm tựa tinh thần cho nhiều người.
Lưu Nguyễn hay nhiều bạn trẻ khuyết tật khác tạo nhóm, mở lớp chia sẻ kỹ năng, hỗ trợ nhau tìm việc...
Chưa phải là điều quá lớn trong xã hội song nếu nhìn từ cộng đồng người khuyết tật có thể ấy là những "chiếc phao". Đi qua những thiệt thòi của phận mình, họ giúp người không bằng lòng thương hại mà chính là trải nghiệm. Không ai dạy họ phải mạnh mẽ nhưng họ buộc phải mạnh mẽ để tồn tại, để có thể chìa những bàn tay thật ấm với người đồng cảnh.
Người khuyết tật vẫn thường bị đặt ở vị trí "được giúp đỡ", hiếm khi được nhìn nhận như những chủ thể có khả năng đóng góp. Chính sách hỗ trợ đâu đó vẫn còn tư duy ban phát thay vì tạo điều kiện để họ tự đứng lên. Thế nên những mô hình người khuyết tật giúp người khuyết tật có thể xem là cách đặt ra gợi ý chính sách hãy trao quyền nhiều hơn cho người khuyết tật.
Họ không cần được thương hại mà cần được tin tưởng, cần những diễn đàn để họ tự nói, tự làm, tự dẫn dắt, tự kiến tạo chứ không phải là ai đó nói thay. Điều này vốn dĩ không chỉ người khuyết tật mới cần mà thực ra cộng đồng đều mong muốn. Tinh thần "tự cứu và cứu nhau" là điều đáng để suy ngẫm. Có lần nhà văn Trà My từng tự nhận không nghĩ rằng mình truyền cảm hứng gì đâu, chỉ là bạn đang sống tiếp thôi! Nhưng chính niềm tin "sống tiếp" trong hoàn cảnh không dễ dàng ấy đã trở thành nguồn cảm hứng thật sự với bao người.
Đã đến lúc thay vì chỉ nhìn họ như những người cần được giúp, chúng ta cần nhìn họ như những người đang giúp nhau theo cách của riêng họ. Biết đâu chính từ những con người tưởng như yếu thế ấy, xã hội lại học được nhiều nhất về sức mạnh của con người.
Cô gái 17 tuổi ở An Phú, Tp.HCM vừa được các bác sĩ BVĐK Bình Dương cứu sống sau ca phẫu thuật khẩn cấp do chấn thương vùng bụng, mất nhiều máu.
Thông tin ban đầu trước đó, tối 11/4, bệnh nhân được đưa vào cấp cứu trong tình trạng sốc mất máu nặng, da niêm mạc nhợt, mạch nhanh khoảng 150 lần/phút, huyết áp còn 50/30 mmHg.
Đặc biệt vùng bụng có nhiều vết thương đang chảy máu. Đây là tình huống cấp cứu tối khẩn, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh. Ngay khi tiếp nhận, ê kíp trực đã kích hoạt quy trình báo động đỏ, chuyển người bệnh thẳng vào phòng mổ để phẫu thuật cấp cứu kiểm soát chảy máu. Trong quá trình mổ, các bác sĩ ghi nhận ổ bụng có khoảng 2 lít máu.
Qua thăm dò, phát hiện nhiều tổn thương nặng như rách tĩnh mạch chủ dưới, tĩnh mạch thận trái, tổn thương bó mạch mạc treo tràng trên, thủng đại tràng ngang và nhiều vị trí ruột non. Đây đều là những tổn thương phức tạp, đặc biệt khi xảy ra đồng thời trên một người bệnh đang trong tình trạng sốc.
Ê-kíp phẫu thuật phải vừa kiểm soát chảy máu từ các mạch máu lớn, vừa xử trí tổn thương đường tiêu hóa trong điều kiện huyết động không ổn định. Ca mổ được thực hiện dưới sự chỉ đạo của BS.CKII Lê Ngọc Hà, Trưởng khoa Ngoại tổng hợp, BVĐK Bình Dương với sự phối hợp của nhiều chuyên khoa.
Theo các bác sĩ, đây là trường hợp bệnh nhân nặng, nguy cơ tử vong cao nếu không được can thiệp kịp thời.
Sau phẫu thuật, người bệnh tiếp tục được hồi sức tích cực, truyền máu khối lượng lớn, sử dụng thuốc vận mạch và theo dõi sát các chỉ số sinh tồn. Những ngày đầu sau mổ, tình trạng còn nặng, nhưng dần có cải thiện.
Sau 10 ngày, cô gái 17 tuổi ăn uống, ngồi dậy được và xuất viện.
Theo các bác sĩ, những trường hợp chấn thương bụng kèm tổn thương mạch máu lớn thường diễn biến rất nhanh, nguy cơ tử vong cao nếu không được cấp cứu kịp thời và xử trí đúng chuyên môn. Việc phát hiện sớm, vận chuyển nhanh và can thiệp kịp thời là yếu tố quyết định trong việc cải thiện tiên lượng.
Vợ chồng bạn tâm sự với tôi như vậy ngay bữa tiệc sinh nhật bạn. Liên - con gái đang học lớp 10 - của bạn cũng vừa mới chào chúng tôi ra về.
Liên hầu như có mặt trong ngày sinh nhật mẹ em như để có mặt. Liên không nói chuyện với ai, chỉ cầm điện thoại. Thổi nến hát mừng mẹ xong, Liên ra về để đến với bạn.
Nhìn con rời quán ăn, bạn cười buồn và kể tôi nghe câu chuyện "chiến tranh" của hai mẹ con rồi lan ra cả gia đình tuần rồi.
Vợ chồng bạn làm tại cơ quan truyền thông nên không có nhiều thời gian bên Liên. Liên ngoài giờ học ở trường, ở trung tâm ngoại ngữ, bạn còn thuê gia sư kèm Liên tại nhà. Việc nhà cửa thì có người làm lo.
Cứ thế, ba con người cứ đi đi về về mỗi ngày, gặp nhau chút xíu vào ban đêm hoặc giao tiếp nhanh qua điện thoại khi cần.
Bạn thấy con có những thay đổi kể từ năm lớp 9. Bạn và chồng gần như ít trò chuyện cùng con hẳn bởi con thích một mình và trầm tính hơn. Lúc con chưa "block" Facebook chặn ba mẹ xem trang cá nhân của con, bạn thấy con chia sẻ, bình luận rất nhiều điều hay ho, bài học cuộc sống cũng như quan điểm yêu thương, nói chung bạn thấy con nồng ấm và "trưởng thành" hơn.
Ngay cả cô giáo dạy kèm đôi khi cũng cho bạn xem những món quà, những lời chia sẻ tình cảm mà con dành cho cô. Ở trường, con cũng tham gia tích cực các hoạt động chung và đôi lúc còn xin tiền ba mẹ để hoạt động thiện nguyện.
Bạn cứ tưởng con đã lớn và biết thấu hiểu. Mãi cho đến khi bạn và chồng nhận ra con hầu như không biết gì về ba mẹ: không tham gia hoạt động chung, không chuyện trò dù bạn và chồng chủ động và con rất khó chịu khi ba mẹ yêu cầu điều gì đó.
Đỉnh điểm là lần vừa qua bạn nghỉ bệnh ba ngày. Suốt ba ngày nằm nhà, khi "tình cờ" gặp nhau, bạn hỏi gì, con trả lời... rồi lỉnh về phòng. Con không hề hỏi han bạn, thậm chí khi bạn muốn con qua phòng trò chuyện với mẹ, con cũng từ chối vì... không thích.
Những ngày nghỉ bệnh đó, ngay cả cô người làm cũng ái ngại giùm cho bạn. Và bạn đã "nổi điên" lên, la con "vô tâm" ngay trước mặt cô giáo dạy kèm.
Con khóc và trách bạn "cũng đâu có quan tâm ông bà ngoại đâu? Mẹ là người ích kỷ". Bạn nói cô giáo dạy kèm cũng ngỡ ngàng về con, rồi cô lên phòng khuyên nhủ con. Hai mẹ con không nói chuyện với nhau sau xung đột đó đến mấy ngày.
Khi chồng và cả bà ngoại nói chuyện với con, con có xin lỗi bạn. Nhưng chung quy lại, mọi thứ thực tế cũng chẳng thay đổi gì mấy. Bạn không biết con đã "phục" hay chưa. Câu trách của con cứ ám ảnh và làm bạn suy nghĩ mãi.
Câu chuyện của gia đình bạn tôi không phải cá biệt, nó là một thực tế trong câu chuyện gia đình sống trong áp lực đô thị cũng như sự đứt gãy kết nối trong một mái ấm. Chúng ta thường nhân danh việc dạy dỗ, tạo dựng tương lai cho con để bào chữa cho sự vắng mặt của mình trong các mối quan hệ gắn kết.
Bạn tôi thuê gia sư để dạy con kiến thức, thuê người giúp việc để chăm con bữa ăn nhưng lại quên mất rằng không ai có thể thuê người dạy con cách yêu thương tốt hơn người thân trong gia đình cả.
Sự phản kháng của Liên - đứa trẻ vốn rất "tâm lý" với người ngoài nhưng lại "vô cảm" với bố mẹ - thực chất là một cơ chế phòng vệ. Khi cha mẹ chỉ giao tiếp với con qua những tin nhắn nhanh hoặc những mệnh lệnh một chiều, con sẽ tự xây dựng một cơ chế phòng vệ riêng để bảo vệ thế giới cảm xúc của mình.
Câu trách móc về bà ngoại chính là một cách bẻ lái thực tế và chỉ ra sự thật rằng con cái không nghe những gì cha mẹ giảng giải, chúng chỉ sao chép những gì cha mẹ đã làm.
Nhà tâm lý học nổi tiếng Albert Bandura từng khẳng định qua lý thuyết học tập xã hội: "Trẻ em sẽ làm những gì bạn làm, chứ không phải những gì bạn nói".
Cách giải quyết duy nhất cho vòng lặp vô tâm này không phải là những lời xin lỗi lấy lệ để câu chuyện qua đi, mà buộc phải có sự thay đổi về nhận thức, về sự hiện diện.
Có lẽ mẹ của Liên trong câu chuyện cần hạ cái tôi của một người phụ huynh xuống để thừa nhận với con rằng: "Mẹ cũng từng sai và chúng ta hãy cùng học lại cách quan tâm nhau".
Chỉ khi cha mẹ dám soi lại chính mình, dám sửa lại thái độ của mình trước sự quan sát của con cái, thì những gì con ghi nhận sẽ phản ảnh qua những thay đổi thực tế.
Sự thấu hiểu không đến từ những thứ hào nhoáng, có lẽ nó khó hơn một chút, đó là khoảnh khắc tất cả thực sự nhìn vào mắt nhau, để cùng thành thật với nhau mọi chuyện.
