Ở TP.HCM, cháu bé 2 tuổi bị bạo hành nghiêm trọng được đưa đến bệnh viện trong tình trạng nguy kịch, nhưng sau đó được cứu sống. May mắn cho cháu bé khi được người hàng xóm phát hiện cùng với sự vào cuộc kịp thời của cơ quan công an. Viện kiểm sát khẩn trương kiểm sát việc giải quyết nguồn tin về tội phạm, phê chuẩn các quyết định tố tụng cần thiết, đồng thời kiến nghị chính quyền địa phương làm thủ tục khai sinh, hỗ trợ điều trị và bảo đảm nơi chăm sóc an toàn cho cháu.
Đó là chuỗi can thiệp cần thiết. Không chỉ xử lý người có hành vi bạo lực, cơ quan bảo vệ pháp luật còn nhìn thấy một đứa trẻ chưa có giấy khai sinh, chưa được bảo đảm đầy đủ quyền nhân thân cơ bản và đang cần được đưa ra khỏi môi trường nguy hiểm.
Ở Hà Nội, cháu bé 4 tuổi không còn may mắn như vậy. Khi xe cứu thương đến, sự sống đã không còn. Cơ quan điều tra khởi tố, điều tra và xử lý người phạm tội. Tòa án vẫn có thể tuyên một bản án nghiêm khắc. Nhưng khi đứa trẻ đã chết, pháp luật chỉ còn thực hiện được chức năng trừng phạt và ghi nhận công lý sau cùng. Pháp luật không thể trả lại cơ hội sống cho một đứa trẻ đã bị bỏ lại quá lâu trong bạo lực.
Sự khác biệt ấy cho thấy bản chất của bảo vệ trẻ em không chỉ nằm ở chế tài hình sự. Chế tài là cần thiết. Người hành hạ, đánh đập, cố ý gây thương tích hoặc tước đoạt tính mạng trẻ em phải bị xử lý nghiêm. Nhưng nếu chỉ đợi đến khi thương tích nặng hoặc tử vong rồi mới vận hành bộ máy pháp luật thì sự bảo vệ đã đến muộn.
Với trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ sống lệ thuộc hoàn toàn vào người lớn, mỗi dấu hiệu bạo lực đều phải được coi là tín hiệu cảnh báo. Một vết bầm bất thường, tiếng khóc kéo dài, việc trẻ bị nhốt trong phòng, bị bỏ đói, không được đưa đi học, không có giấy khai sinh, không được chăm sóc y tế đều không thể bị xem là "chuyện riêng của gia đình".
Luật Trẻ em đã xác định rõ trẻ em có quyền được bảo vệ tính mạng, thân thể, nhân phẩm, được chăm sóc, được khai sinh và được sống trong môi trường an toàn. Bạo lực trẻ em là hành vi bị nghiêm cấm. Bộ luật Hình sự đã có các tội danh xử lý hành vi hành hạ người khác, cố ý gây thương tích và giết người. Không phải là pháp luật thiếu quy định. Vấn đề là làm sao để quy định ấy được kích hoạt đủ sớm, trước khi đứa trẻ rơi vào tình trạng không thể cứu vãn.
Vụ việc ở TP.HCM cho thấy vai trò rất quan trọng của cộng đồng dân cư. Nếu hàng xóm không phát hiện, không báo tin, rất có thể cháu bé tiếp tục bị bạo hành trong im lặng. Một cuộc gọi, một tin báo, một sự can thiệp đúng lúc có thể là ranh giới giữa sự sống và cái chết.
Pháp luật muốn bảo vệ trẻ em thì trước hết phải có người báo cho chính quyền biết đứa trẻ đang gặp nguy hiểm. Trong nhiều vụ bạo hành, trẻ em không thể tự tố cáo. Trẻ càng nhỏ, khả năng tự bảo vệ càng bằng không. Vì vậy trách nhiệm phát hiện không thể đặt lên vai nạn nhân. Trách nhiệm ấy thuộc về người lớn xung quanh, từ hàng xóm, chủ nhà trọ, tổ dân phố, nhà trường, y tế cơ sở đến chính quyền địa phương.
Cũng từ vụ TP.HCM, cần nhìn thấy thêm một tầng bảo vệ khác, đó chính là bảo vệ quyền nhân thân và điều kiện sống của trẻ. Một đứa trẻ chưa có giấy khai sinh rất dễ bị đẩy ra ngoài tầm nhìn của hệ thống quản lý. Không khai sinh thì khó tiếp cận y tế, giáo dục, trợ giúp xã hội và các cơ chế bảo vệ chính thức. Trẻ em trong hoàn cảnh ấy dễ trở thành đứa trẻ vô hình. Khi đã vô hình về mặt quản lý, các nguy cơ bị bạo lực, bỏ rơi và xâm hại cũng khó được phát hiện hơn.
Việc Viện kiểm sát nhân dân khu vực 14 TP.HCM kiến nghị làm thủ tục khai sinh, hỗ trợ điều trị và tìm nơi chăm sóc phù hợp cho cháu bé vì vậy không chỉ là một động tác hành chính. Đó là cách đưa một đứa trẻ trở lại trong vòng bảo vệ của pháp luật.
Vụ Hà Nội lại cho thấy mặt tối của sự chậm trễ. Khi bạo lực diễn ra nhiều ngày, khi trẻ bị đánh đập, bỏ đói, bị xâm hại thân thể bằng những hành vi tàn nhẫn mà không có sự can thiệp kịp thời, hệ quả có thể là cái chết. Sau cái chết ấy, mọi bản án đều cần thiết nhưng không đủ. Cần thiết để trừng phạt. Cần thiết để răn đe. Cần thiết để khẳng định xã hội không dung thứ bạo lực với trẻ em. Nhưng không đủ vì đứa trẻ không còn nữa. Không đủ vì chức năng nhân đạo nhất của pháp luật là bảo vệ sự sống đã không kịp thực hiện.
Từ hai vụ việc trên yêu cầu đặt ra không chỉ là xử thật nghiêm người phạm tội. Điều đó đương nhiên phải làm. Yêu cầu quan trọng hơn là thiết lập một cơ chế phản ứng sớm đối với bạo lực trẻ em. Mỗi khu dân cư, nhà trọ, trường học, cơ sở y tế cần có trách nhiệm nhận diện và báo tin khi thấy trẻ có dấu hiệu bị bạo hành, bỏ rơi hoặc bị xâm hại. Chính quyền cấp cơ sở phải quản lý sát hơn các trường hợp trẻ nhỏ sống trong hoàn cảnh rủi ro, nhất là trẻ chưa khai sinh, trẻ không đến trường, trẻ sống cùng cha dượng, mẹ kế hoặc người không có quan hệ huyết thống trong điều kiện thiếu ổn định. Cơ quan bảo vệ pháp luật phải xử lý tin báo nhanh, đồng thời phối hợp với ngành lao động, y tế và chính quyền địa phương để tách trẻ khỏi môi trường nguy hiểm khi cần thiết.
Bảo vệ trẻ em không thể chỉ là khẩu hiệu. Đó phải là một hệ thống phản ứng cụ thể, bắt đầu từ phát hiện sớm, tiếp nhận tin báo, can thiệp khẩn cấp, chăm sóc y tế, bảo đảm giấy tờ nhân thân và xử lý hình sự người xâm hại. Mỗi mắt xích chậm trễ đều có thể khiến một đứa trẻ mất cơ hội được cứu.
Hai vụ bạo hành trẻ em ở TP.HCM và Hà Nội đặt cạnh nhau như một lời cảnh báo nghiêm khắc. Có đứa trẻ còn sống vì xã hội không im lặng và pháp luật đến kịp. Có đứa trẻ đã chết vì pháp luật chỉ còn có thể đến sau cùng. Trong bảo vệ trẻ em, sự khác biệt giữa kịp thời và quá muộn đôi khi chỉ là một cuộc gọi, một lần gõ cửa, một quyết định can thiệp sớm. Và cũng chính ở đó, thước đo của một xã hội văn minh không nằm ở việc chúng ta phẫn nộ sau mỗi cái chết mà nằm ở khả năng ngăn cho cái chết ấy đừng xảy ra.
Tin Gốc: Thanh Niên
