Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 13/5 tới Bắc Kinh, bắt đầu chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên trong nhiệm kỳ hai. Ông Trump dự kiến hội đàm và dự tiệc trà với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, dừng chân tại Trung Nam Hải, cũng như tới thăm Thiên Đàn ở Bắc Kinh.
Lịch trình này gợi nhớ đến chuyến thăm của ông Trump tới Trung Quốc năm 2017, thời điểm ông được đón tiếp nồng hậu với yến tiệc tổ chức ngay trong Tử Cấm Thành. Đây là đặc ân mà Trung Quốc chưa từng dành cho tổng thống Mỹ nào trước đó.
Thế nhưng, nhiều thứ đã thay đổi khi ông Trump trở lại Bắc Kinh lần này, theo Ali Wyne, cố vấn cấp cao về quan hệ Mỹ – Trung tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG).
Vào năm 2017, Trung Quốc vẫn còn đang cố gắng chứng minh mình không thua kém Mỹ. Ông Trump khi đó đang trong nhiệm kỳ thứ nhất và đã đe dọa sẽ từ bỏ chính sách “Một Trung Quốc” nếu không thể thỏa thuận với Bắc Kinh trước một số vấn đề, bao gồm cả thương mại.
Trong chuyến thăm khi đó, vợ chồng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đích thân dẫn vợ chồng ông Trump tham quan Tử Cấm Thành, xem kinh kịch tại cung điện.
Nhà bình luận Wu Xinbo từ Trung tâm Nghiên cứu Mỹ tại Đại học Phục Đán ở Thượng Hải khi ấy cho rằng đây là chiến thuật “trải thảm đỏ” của Trung Quốc nhằm “quyến rũ” Tổng thống Mỹ, tạo cơ hội để thúc đẩy mối quan hệ giữa hai lãnh đạo trở nên khăng khít hơn, cũng như bảo vệ mối quan hệ song phương trước các áp lực từ Washington.
“Tôi nghĩ khi đó phía Trung Quốc đã dồn rất nhiều nỗ lực ngoại giao để tạo ấn tượng rằng Chủ tịch Tập Cận Bình ngang hàng với Tổng thống Donald Trump về vị thế địa chính trị”, Wyne nhận định. “Điều tôi thấy khá ấn tượng là lần này, phía Trung Quốc không còn cần nỗ lực khẳng định điều đó nữa”.
Trung Quốc giờ đây mạnh mẽ và quyết liệt hơn xưa rất nhiều. “Với vị thế vững chắc trong nhiệm kỳ thứ ba, Chủ tịch Tập Cận Bình đang thúc đẩy kế hoạch về lực lượng sản xuất mới với những khoản đầu tư khổng lồ vào năng lượng tái tạo, robot và trí tuệ nhân tạo”, Laura Bicker, nhà bình luận chuyên về Trung Quốc của BBC, cho hay.
Tại vùng phía bắc xa xôi, những công trình điện mặt trời và điện gió đang phủ kín các khu vực rộng lớn. Miền nam là các trung tâm công nghiệp, nơi các nhà máy và chuỗi cung ứng được tự động hóa. Những siêu đô thị như Trùng Khánh đã trở thành “thỏi nam châm” đối với giới có tầm ảnh hưởng.
Hàng tỷ USD ngân sách nhà nước đã biến Trùng Khánh, từ một trung tâm sản xuất trở thành biểu tượng đầy quyền năng cho một Trung Quốc đang chuyển mình. Thành phố này đang đón đầu công nghệ, thương mại mới trong nỗ lực thể hiện diện mạo thân thiện hơn với thế giới.
Theo Wyne, Mỹ giờ đã thừa nhận Trung Quốc là đối thủ “gần ngang hàng”, đồng thời mô tả Bắc Kinh là “đối thủ mạnh mẽ nhất từng đối đầu trong lịch sử”.
Tổng thống Trump có lẽ cũng là một trong những lãnh đạo nước ngoài khó lường nhất mà Trung Quốc từng đối mặt, nhưng nhiều người ở nước này cho rằng đây lại là cơ hội để Bắc Kinh vươn lên. Trên mạng xã hội, nhiều người Trung Quốc tin rằng các chính sách gây chia rẽ và cuộc chiến thương mại của ông Trump chính là yếu tố giúp Trung Quốc khẳng định vị thế của bản thân.
“Ông ấy nên hiểu rằng chúng ta sống chung trong một thế giới, một ngôi làng toàn cầu. Không thể lúc nào cũng cứ khăng khăng ‘Nước Mỹ trước tiên’ được”, một người đàn ông trung niên tại Trùng Khánh chia sẻ.
Trùng Khánh được xem như bức tranh cho thấy nỗ lực của Bắc Kinh nhằm cạnh tranh quyền lực với Mỹ trên nhiều phương diện. Trung Quốc đã và đang mài sắc quyền lực mềm và áp dụng chính sách miễn thị thực cho du khách quốc tế. Năm ngoái, khoảng 2 triệu du khách đã đưa Trùng Khánh vào danh sách “phải đến” bên cạnh Bắc Kinh và Thượng Hải.
Tại phòng thí nghiệm trọng điểm hai tầng ở một trong những trung tâm kinh doanh mới của Trùng Khánh, một nhóm trẻ mẫu giáo vui vẻ ngắm nhìn chú cá robot bơi lội trong bể.
Những robot hình người khác bắt đầu chuyển động, biểu diễn võ thuật kung-fu hay những điệu nhảy sôi động. Đám trẻ đồng thanh reo lên “robot này biết nhảy”.
Trung Quốc đã phát triển nhiều robot và nhà nước có kế hoạch đầu tư khoảng 400 tỷ USD vào lĩnh vực này chỉ riêng năm nay. Trùng Khánh, trọng điểm đầu tư, đặt mục tiêu trở thành Thung lũng Silicon của miền tây Trung Quốc.
Thế nhưng, ngành robot của Trung Quốc vẫn có thể cần đến sự hỗ trợ từ Mỹ. Robot cần “bộ não” xử lý tốc độ cao và đó là lý do Trung Quốc rất muốn mua thêm chip AI cao cấp từ công ty Nvidia của Mỹ. Đây có thể là một chủ đề thảo luận quan trọng trong cuộc gặp tuần này, theo Bicker.
Năm 2022, chính quyền tổng thống Joe Biden từng cố gắng kìm hãm ngành AI và robot của Trung Quốc bằng cách chặn nước này tiếp cận công nghệ chip tiên tiến nhất. Tổng thống Trump đã nới lỏng chính sách đó. Năm ngoái, ông đã mở đường cho Nvidia bắt đầu bán một số dòng chip tiên tiến cho Trung Quốc, dù chưa phải là loại tối tân.
Khi Trung Quốc và Mỹ tranh giành quyền bá chủ công nghệ, giới phân tích tin rằng sự trỗi dậy của AI còn mang lại một mối lo ngại lớn hơn, theo BBC.
Một số người lo sợ rằng khi công nghệ phát triển quá mạnh, kẻ xấu chỉ cần chiếc laptop cũng có thể tấn công hệ thống y tế hoặc đánh cắp mã phóng hạt nhân ở bất kỳ đâu. Họ cho rằng đây là lúc cả hai lãnh đạo cần nghĩ về lợi ích chung thay vì chỉ tập trung vào cuộc cạnh tranh nước lớn về công nghệ.
“Sự cạnh tranh chắc chắn sẽ chi phối chương trình nghị sự. Trung Quốc đã và đang nỗ lực hết mình để đảm bảo không còn phụ thuộc vào Mỹ như đối tác thương mại chính”, Bicker viết.
Xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ đã giảm khoảng 20% trong vài năm qua. Mỹ hiện chỉ còn là đối tác thương mại lớn thứ ba của Trung Quốc, đứng sau Đông Nam Á và Liên minh châu Âu.
Việc Trung Quốc “trải thảm đỏ” đón ông Trump năm 2017 đã không ngăn được Washington áp thuế nặng nề lên hàng hóa Trung Quốc, và Bắc Kinh đã rút ra bài học cho mình.
Khi ông Trump trở thành ứng viên hàng đầu trong cuộc tranh cử tổng thống năm 2024, giới chức Trung Quốc đã âm thầm chuẩn bị. Khi ông Trump công bố đòn thuế với các đối tác toàn cầu vào tháng 4/2025, Trung Quốc là quốc gia duy nhất không lùi bước. Đòn đáp trả thuế quan kiểu “ăn miếng trả miếng” của Trung Quốc đã mở ra các vòng đối thoại giữa hai nước và sau đó là thỏa thuận đình chiến thương mại.
Liệu thỏa thuận có được duy trì, hay sẽ dẫn tới một cam kết thực chất hơn là câu hỏi lớn cho cuộc gặp thượng đỉnh giữa hai lãnh đạo ngày 14/5. Nhưng những gì diễn ra trong năm qua chắc chắn đã khiến Bắc Kinh thêm tự tin.
“Chúng tôi không phụ thuộc vào thị trường Mỹ”, Lucia Chen, nhân viên kinh doanh xe điện tại Sahiyoo, cho biết.
Sahiyoo là một doanh nghiệp tại Trùng Khánh, thành phố then chốt trong nỗ lực tự chủ. Trùng Khánh đã dẫn đầu cả nước về sản xuất ôtô, củng cố vị thế quốc gia sản xuất ôtô lớn nhất thế giới của Trung Quốc.
Ông Tập đã kêu gọi xây dựng các tuyến đường sắt trực tiếp từ đây xuyên qua Trung Á tới châu Âu với chi phí khoảng 5 tỷ USD. Chen nhận thấy tuyến đường này rất hữu ích để đưa hàng hóa đến tay khách hàng.
“Tôi rất lạc quan về tương lai của ngành xe điện tại Trùng Khánh”, cô nói trong chuyến tham quan nhà máy. “Gia đình và bạn bè tôi đều đã chuyển từ xe xăng sang xe điện. Do cuộc chiến ở Iran, giá xăng tăng mạnh thúc đẩy nhiều người cân nhắc mua xe điện”.
Ông Trump đến Trung Quốc lần này một phần nhằm thúc đẩy nỗ lực chấm dứt xung đột Iran. Ông hy vọng Trung Quốc sẽ hỗ trợ làm trung gian cho thỏa thuận với Tehran. Đây là một dấu hiệu khác cho thấy vai trò của Bắc Kinh trên trường quốc tế, theo Bicker.
Tổng thống Mỹ thường hay nói về mối quan hệ tốt đẹp với ông Tập. Ông Trump có thể cảm thấy mình đủ khả năng để đàm phán với lãnh đạo Trung Quốc và muốn đạt được kết quả cụ thể từ lần gặp thượng đỉnh này.
“Nếu rời Bắc Kinh với tuyên bố rằng mình đã thuyết phục được Trung Quốc mua thêm hàng hóa Mỹ, ông Trump có thể coi đó là một thắng lợi”, Bicker viết.
Đối với Trung Quốc, chiến thắng có thể nằm ở một chuyến thăm cấp nhà nước diễn ra suôn sẻ. Ngay cả khi không đạt thỏa thuận thương mại nào, chuyến thăm của Tổng thống Mỹ sau gần một thập kỷ cũng đủ để làm sáng tỏ thông điệp của ông Tập, đó là Trung Quốc luôn mở cửa cho kinh doanh và chào đón thế giới.
“Tôi cảm thấy Trung Quốc ngày càng kết nối và hội nhập sâu rộng hơn với cộng đồng quốc tế”, một nhiếp ảnh gia tại Trùng Khánh cho hay. “Trước đây rất khó để tôi thấy những người nước ngoài, nhưng giờ gặp rất nhiều. Chúng ta như một gia đình vậy”.
Đây chính là hình ảnh mà ông Tập muốn thế giới thấy nhiều hơn, khi Trung Quốc cố gắng khắc họa đất nước này là biểu tượng của sự ổn định, điều trái ngược với những diễn biến khó lường của Mỹ dưới thời ông Trump, theo Bicker.
"Trong các cuộc trao đổi với Thủ tướng Shehbaz Sharif và Tổng tham mưu trưởng quân đội Asim Munir của Pakistan, họ đã đề nghị tôi hoãn triển khai lực lượng hủy diệt dự kiến nhằm vào Iran tối nay, với điều kiện Iran đồng ý mở lại eo biển Hormuz một cách hoàn toàn, lập tức và an toàn. Tôi đã đồng ý tạm dừng các cuộc ném bom và tấn công Iran trong thời hạn hai tuần. Đây sẽ là lệnh ngừng bắn hai chiều", Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên Truth Social tối 7/4 (sáng 8/4 giờ Hà Nội).
Theo Tổng thống Mỹ, lý do ông đưa ra quyết định như vậy là Mỹ đã đạt được mọi mục tiêu quân sự, đồng thời đang tiến rất gần tới thỏa thuận dứt điểm về hòa bình lâu dài với Iran, cũng như hòa bình tại Trung Đông.
"Chúng tôi đã nhận được một đề xuất gồm 10 điểm từ Iran và tin rằng đây là cơ sở khả thi để đàm phán. Gần như tất cả vấn đề bất đồng trước đây giữa Mỹ và Iran đã được thống nhất, nhưng khoảng thời gian hai tuần sẽ cho phép hoàn tất và ký kết thỏa thuận. Với tư cách Tổng thống Mỹ, đồng thời đại diện cho các quốc gia Trung Đông, tôi cảm thấy vinh dự khi vấn đề kéo dài này đang tiến gần tới việc đạt được giải pháp", Tổng thống Mỹ nêu thêm.
Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết họ đã chấp thuận lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần. "Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng điều này không đồng nghĩa với việc chiến sự đã chấm dứt. Chúng tôi vẫn luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Chỉ cần đối phương mắc sai lầm dù là nhỏ nhất, họ sẽ phải đối mặt với toàn bộ sức mạnh đáp trả của chúng tôi", hội đồng cho hay.
Ngoại trưởng Abbas Araghchi thông báo Iran sẽ mở cửa eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn. "Trong hai tuần này, việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz sẽ được đảm bảo thông qua sự điều phối với Lực lượng Vũ trang Iran, có tính đến các hạn chế kỹ thuật", ông nói.
Trước chiến sự, không tồn tại những "hạn chế kỹ thuật" như vậy. Hiện chưa rõ liệu Iran có tiếp tục thu phí tàu thuyền như trong thời gian giao tranh hay không.
Truyền thông nhà nước Iran cho biết các cuộc đàm phán với Mỹ sẽ được tổ chức tại Islamabad, thủ đô của Pakistan vào 10/4 và có thể kéo dài để hoàn thiện các chi tiết của một thỏa thuận, với mục tiêu "khẳng định những thành tựu trên chiến trường của Iran".
Theo truyền thông nhà nước Iran, Tehran sẽ chỉ chấp nhận chấm dứt chiến sự khi các chi tiết được hoàn tất phù hợp với kế hoạch hòa bình 10 điểm của họ. Kế hoạch yêu cầu eo biển Hormuz được áp dụng "cơ chế đi lại có kiểm soát dưới sự điều phối của lực lượng vũ trang Iran", điều sẽ "mang lại cho Iran vị thế kinh tế và địa chính trị đặc biệt". Đồng thời, Iran được dỡ bỏ hoàn toàn lệnh trừng phạt và được bồi thường đầy đủ, Mỹ phải rút toàn bộ lực lượng khỏi các căn cứ trong khu vực.
Hội đồng An ninh Quốc gia Iran cũng nói rằng đề xuất bao gồm cả điều khoản Iran sẽ tiếp tục làm giàu uranium. Họ khẳng định Iran đã thắng thế và Mỹ chấp nhận toàn bộ kế hoạch 10 điểm. Mỹ không xác nhận thông tin này và Tổng thống Trump chỉ nói rằng ông sẵn sàng thảo luận về kế hoạch này.
Ngoại trưởng Araghchi bày tỏ lòng biết ơn đối với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và ông Asim Munir vì đã thúc đẩy ông Trump thực hiện lệnh ngừng bắn.
Các thông báo được đưa ra khi còn chưa đầy hai giờ trước khi tối hậu thư mà Tổng thống Mỹ đặt ra với Iran hết hạn. Theo tối hậu thư, Iran phải đạt thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz trước 20h giờ miền đông (7h giờ Hà Nội ngày 8/4) nếu không muốn cơ sở hạ tầng dân sự bị tàn phá.
CNN dẫn lời một quan chức cấp cao Nhà Trắng cho biết Israel cũng đồng ý tạm dừng chiến dịch ném bom vào Iran trong hai tuần, khi các cuộc đàm phán tiếp tục. Thủ tướng Pakistan nói rằng thỏa thuận sẽ áp dụng trên toàn khu vực, bao gồm cả Lebanon.
Truyền thông Mỹ đưa tin Washington đã ngừng các cuộc không kích bên trong lãnh thổ Iran. Tuy nhiên, Israel cho biết vẫn phát hiện hai loạt tên lửa bay tới từ Iran. Cảnh báo tên lửa cũng vang lên ở Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.
Giá dầu chuẩn của Mỹ giảm mạnh với diễn biến mới. Một thùng dầu WTI được giao dịch ở mức khoảng 93,03 USD, giảm 17,64%.
"Mỹ và Israel đã rơi vào giai đoạn tuyệt vọng, yêu cầu ngừng bắn cho thấy họ đã thất bại Những tuyên bố của họ rằng Iran sẽ hạn chế chương trình làm giàu uranium chỉ là mong muốn hão huyền", giám đốc Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran (AEOI) Mohammad Eslami cho biết hôm 9/4.
Ông tuyên bố tất cả kế hoạch lẫn hành động của Mỹ - Israel, trong đó có chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng và Sư tử gầm, đều không mang lại kết quả. "Giờ đây họ đang tìm cách đạt điều gì đó thông qua đàm phán", lãnh đạo AEOI cho hay.
Phát biểu được đưa ra trước thềm cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran, dự kiến diễn ra ngày 10/4 do Pakistan làm trung gian. Washington và Tehran hôm 8/4 đồng ý ngừng bắn hai tuần để mở đường cho đàm phán, dù đưa ra cách diễn giải khác nhau về điều khoản liên quan.
Sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Tổng thống Donald Trump tuyên bố "sẽ không có chuyện Iran làm giàu hạt nhân", Mỹ sẽ hợp tác với nước này để "đào và loại bỏ toàn bộ bụi hạt nhân đang bị chôn vùi" sau các cuộc không kích năm ngoái. Ông cũng khẳng định vệ tinh Mỹ giám sát rất chặt chẽ và không có gì thay đổi tại các cơ sở hạt nhân Iran từ ngày bị tấn công.
Vấn đề làm giàu uranium trở thành trọng tâm trong quan hệ giữa phương Tây và Tehran suốt hai thập kỷ qua. Mỹ và đồng minh cáo buộc Iran tìm cách chế tạo vũ khí hạt nhân, còn Tehran khẳng định chương trình của họ chỉ phục vụ mục đích dân sự.
Mỹ - Israel ngày 28/2 mở chiến dịch tấn công Iran giữa lúc hai bên vẫn đàm phán, trong đó có thảo luận về vấn đề hạt nhân.
Trong xung đột 12 ngày hồi tháng 6/2025, Mỹ và Israel đã tấn công các cơ sở hạt nhân, tuyên bố đã phá hủy khả năng làm giàu uranium của Iran. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa rõ hàng trăm kg uranium đã làm giàu của Iran đang ở đâu.
Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đánh giá trước khi bùng phát chiến sự tháng 6/2025, Iran đã làm giàu uranium đến mức 60%, cao hơn nhiều so với giới hạn 3,67% của thỏa thuận ký với các cường quốc năm 2015. IAEA nhận định Iran đã gần đạt mức 90%, đủ để chế tạo bom hạt nhân.
Trong ảnh vệ tinh thương mại do hãng Airbus chụp ngày 5/4, ít nhất 28 hố va chạm đã xuất hiện dọc theo một số tuyến đường ở tỉnh Isfahan tại miền trung Iran, cách khoảng 20 km so với vị trí sân bay dã chiến được lực lượng Mỹ thiết lập để tập kết, sơ tán đặc nhiệm và phi công F-15E được giải cứu cùng ngày.
Các miệng hố có giãn cách tương đối đều đặn, mỗi hố rộng khoảng 9 m, đủ lớn để khiến những tuyến đường này bị chặn, cho thấy đây dường như là kết quả của loạt đòn đánh có chủ đích.
Đài CNN trước đó cho biết trong lúc đặc nhiệm Mỹ tiếp cận sườn núi nơi phi công F-15E đang ẩn náu, các máy bay đã không kích khu vực xung quanh để đảm bảo binh sĩ Iran không thể đến gần khu vực.
Một ảnh vệ tinh khác cho thấy miệng hố lớn, có đường kính khoảng 12 m, gần nơi lực lượng Iran thu được các mảnh vỡ tiêm kích F-15E trước đó hai ngày. Một số người đứng quanh hố, gần đó là hai ôtô màu trắng. Địa điểm này nằm cách sân bay dã chiến của Mỹ khoảng 30 km.
Chưa rõ đây là hố được tạo ra khi chiếc F-15E lao xuống đất, hay là hiện trường sau khi không quân Mỹ ném bom để ngăn Iran thu được những thiết bị nguyên vẹn trên tiêm kích bị bắn hạ.
Giới chức Mỹ chưa bình luận về hình ảnh.
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, hôm 5/4 lần đầu lên tiếng xác nhận tiêm kích đa năng F-15E bị bắn rơi trong lúc làm nhiệm vụ chiến đấu ở Iran, hai ngày sau khi sự việc xảy ra.
Phi công buồng trước được sơ tán ngay sau đó. Sĩ quan điều khiển vũ khí ở buồng sau phải leo lên sườn núi ở độ cao khoảng 2.100 m để tránh sự truy đuổi của dân quân Iran. Người này ẩn nấp ở một khe núi và được Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) xác định vị trí.
Mỹ sau đó huy động hàng trăm binh sĩ và lính đặc nhiệm tinh nhuệ, cùng hàng chục máy bay để giải cứu quân nhân bị mắc kẹt tại Iran. Sau khi tiếp cận được mục tiêu, họ rút về sân bay dã chiến để lên máy bay rời khỏi Iran. Tuy nhiên, hai vận tải cơ đặc nhiệm MC-130J gặp sự cố không thể cất cánh, khiến giới chỉ huy Mỹ phải điều máy bay dự bị tới sơ tán quân nhân theo từng đợt.
Reuters dẫn lời quan chức Mỹ giấu tên cho biết các đơn vị đặc nhiệm đã phá hủy 6 máy bay, gồm hai vận tải cơ MC-130J và 4 trực thăng, trước khi rời đi để ngăn chúng rơi vào tay Iran. Trong khi đó, quân đội Iran tuyên bố lực lượng nước này đã bắn hạ hai trực thăng và một máy bay vận tải C-130 tham gia chiến dịch tìm kiếm phi công Mỹ.
