Trong bối cảnh bệnh không lây tăng, già hóa nhanh, tuổi thọ khỏe mạnh thấp, việc chủ động tầm soát bệnh, phát hiện sớm giúp giảm gánh nặng bệnh tật cho mỗi cá nhân và toàn xã hội.
Trong một lần khám sức khỏe tổng quát, chị H.T.L. (43 tuổi, tỉnh Tây Ninh) được phát hiện bị ung thư tuyến giáp thể nhú, cho dù trước đó chị hoàn toàn không có triệu chứng gì bất thường.
Theo chồng chị L., chị gái của chị bị ung thư tuyến giáp và được tình cờ phát hiện trong một lần thăm khám sức khỏe. Lo sợ ung thư tuyến giáp có khả năng di truyền, chị L. đến bệnh viện thăm khám tổng quát kiểm tra.
Tại đây, khi siêu âm tuyến giáp, bác sĩ phát hiện chị có bướu tuyến giáp hai bên, vôi hóa rải rác tuyến giáp bên trái, được đánh giá là TIRADS V (khả năng ác tính). Chị L. được các bác sĩ phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ tuyến giáp để triệt căn khối u. May mắn là khối u được phát hiện sớm, chưa có dấu hiệu di căn hay xâm lấn các cơ quan lân cận.
Sau mổ, sức khỏe chị L. đã phục hồi và trở lại sinh hoạt bình thường nhưng phải uống hormone tuyến giáp suốt đời nhằm thay thế nội tiết do tuyến giáp sản xuất, tránh nguy cơ suy giáp.
Các bác sĩ cho hay nếu phát hiện trễ và để kéo dài bệnh quá lâu sẽ khiến khối u diễn tiến di căn xa, việc điều trị trở nên khó khăn, phác đồ điều trị phức tạp. Vì vậy khám sức khỏe tổng quát và siêu âm tuyến giáp định kỳ ở phụ nữ, nhất là phụ nữ trong độ tuổi trung niên, là “chìa khóa” giúp tầm soát sớm ung thư tuyến giáp.
Bác sĩ Nguyễn Đức Thông, Trưởng khoa nội soi Bệnh viện Nguyễn Trãi (TP.HCM), cho hay một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là đa số bệnh nhân tại Việt Nam được phát hiện bệnh trong đó có ung thư ở giai đoạn muộn, làm hạn chế hiệu quả can thiệp.
Nếu không được tầm soát và điều trị kịp thời, các bệnh lý có thể tiến triển âm thầm theo thời gian và nặng dần. Do đó cần xây dựng các chương trình tầm soát chủ động thay vì chờ đến khi có triệu chứng, người dân nên được nội soi định kỳ khi đến độ tuổi nhất định.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Trần Đắc Phu – nguyên cục trưởng Cục Y tế dự phòng Bộ Y tế Việt Nam – cho hay tuổi thọ trung bình của người Việt hiện cao hơn các quốc gia có cùng mức thu nhập, tuy nhiên số năm sống khỏe lại thấp do phải sống chung với bệnh nền, bệnh mạn tính…
Cùng với đó, “cửa sổ dân số vàng” đang dần khép lại, bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Nếu không có giải pháp kịp thời, gánh nặng về y tế, kinh tế và an sinh xã hội sẽ gia tăng đáng kể.
“Mặc dù tuổi thọ trung bình của người Việt tăng nhưng thực tế chúng ta đang đối mặt với thách thức “sống lâu nhưng không sống khỏe”. Đã đến lúc cần thay đổi tư duy từ chờ có bệnh mới khám sang chủ động dự phòng từ sớm, từ xa”, ông nhấn mạnh.
Theo ông Phu, nghị quyết 72 của Bộ Chính trị đã xác định rõ việc chuyển trọng tâm từ khám chữa bệnh sang phòng bệnh, thực hiện dự phòng từ sớm, từ xa và toàn diện trong suốt vòng đời.
Như vậy y tế dự phòng, đặc biệt là y tế cơ sở, giữ vai trò then chốt trong quản lý sức khỏe cộng đồng. Khi đầu tư đúng hướng cho y tế dự phòng sẽ giúp giảm quá tải cho các bệnh viện, đặc biệt bệnh viện tuyến trên, đồng thời giảm chi phí chăm sóc cho gia đình và xã hội.
Ông lưu ý y tế cơ sở, cụ thể là trạm y tế phường, xã không chỉ là nơi khám chữa bệnh ban đầu mà phải trở thành nơi quản lý sức khỏe người dân. Cán bộ y tế cần nắm rõ trên địa bàn có bao nhiêu người mắc tăng huyết áp, ung thư hoặc các bệnh nền khác để theo dõi, tư vấn và điều trị kịp thời.
Việc khám sức khỏe tầm soát định kỳ cho cộng đồng tại trạm y tế đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Từ đó giảm áp lực và chi phí cho các bệnh viện lớn. Để làm được điều này cần tiếp cận được người dân, đặc biệt là nhóm yếu thế ít có điều kiện chăm sóc sức khỏe. TP.HCM đang đi đầu trong việc khám sức khỏe miễn phí cho người già và người yếu thế.
PGS Tăng Chí Thượng – Giám đốc Sở Y tế TP.HCM – cho hay trong nhiều năm qua ngành y tế TP đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong công tác khám, chữa bệnh. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy rất rõ: nếu hệ thống y tế chỉ tập trung vào điều trị khi người dân đã mắc bệnh sẽ luôn đối mặt với tình trạng quá tải, chi phí cao và hiệu quả chăm sóc sức khỏe khó đạt mức tối ưu.
Chính vì vậy khám sức khỏe, tầm soát, sàng lọc và quản lý sức khỏe người dân là một nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa chiến lược lâu dài, song hành với hoạt động khám chữa bệnh. Trong năm 2026 ngành y tế sẽ triển khai đồng bộ giải pháp để mỗi người dân sẽ được khám sức khỏe ít nhất mỗi năm một lần.
“Chúng tôi kêu gọi mỗi người dân hãy chủ động tham gia khám sức khỏe định kỳ, không chờ đến khi có bệnh mới đi khám. Chăm sóc sức khỏe không bắt đầu từ bệnh viện mà bắt đầu từ ý thức chủ động của mỗi người dân.
Vị chuyên gia thần kinh trút hơi thở cuối cùng vào ngày 22/12/2025. Hôm 10/5, CNBC Make It xuất bản bài viết cuối cùng của ông dưới sự cho phép từ gia đình, đúc kết những kinh nghiệm cốt lõi giúp nâng cao chất lượng sống cho mọi người.
Trước đó, Tổ chức Kỷ lục Guinness ghi nhận ông Tucker là bác sĩ cao tuổi nhất thế giới còn làm việc vào năm 2021, khi ông chạm mốc 98 tuổi 231 ngày. Ông cống hiến hơn 75 năm cho ngành thần kinh học tại thành phố Cleveland, bang Ohio. Ngay cả khi bệnh viện tuyến đầu đóng cửa năm 2022, kỷ lục gia này vẫn tiếp tục giảng dạy bác sĩ nội trú tại Trung tâm Y tế St. Vincent Charity và sinh viên luật tại Đại học Case Western Reserve xuyên suốt thời kỳ đại dịch.
Nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất ông áp dụng là giữ cho trí tuệ luôn bận rộn. Ông đánh giá trí não giống như các nhóm cơ, sẽ suy yếu nếu con người lười vận động. Do đó, ông liên tục làm việc, học hỏi và tìm hướng đi mới, tiêu biểu như việc chuyển sang lĩnh vực thẩm định pháp lý y khoa và học dùng mạng xã hội lúc cuối đời.
Thậm chí, ở tuổi ngoài 60, ông vẫn miệt mài học luật vào ban đêm và thi đỗ chứng chỉ luật sư bang Ohio năm 67 tuổi. Bác sĩ khuyên mọi người tham gia tình nguyện, đọc sách hoặc chơi nhạc nhằm duy trì sự nhạy bén, tránh tình trạng chậm chạp khi ngừng kết nối với thế giới bên ngoài.
Y học hiện đại đã chứng minh thói quen giữ trí não bận rộn giúp con người xây dựng "dự trữ nhận thức", bù đắp hiệu quả cho quá trình lão hóa tự nhiên. Cụ thể, dự án nghiên cứu về Trí nhớ và Lão hóa của Đại học Rush (Mỹ) theo dõi gần 3.000 người cao tuổi trong nhiều thập kỷ đã kết luận nhóm thường xuyên đọc sách, học kỹ năng mới có tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn 32% so với nhóm lười tư duy.
Tạp chí y khoa The Lancet năm 2020 cũng công bố báo cáo cho thấy duy trì lao động trí óc và giao tiếp xã hội ở tuổi trung niên có khả năng ngăn ngừa 40% số ca sa sút trí tuệ. Thêm vào đó, Tạp chí Dịch tễ học và Sức khỏe Cộng đồng từng phân tích dữ liệu từ hàng trăm nghìn cá nhân, chỉ ra quyết định kéo dài thời gian làm việc thêm một năm sau mốc 65 tuổi giúp giảm 11% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân.
Yếu tố thứ hai quyết định tuổi thọ là một tâm hồn thanh thản. Trải qua hơn một thế kỷ nếm trải nhiều thất vọng và mất mát, ông Tucker kiên quyết từ chối mang theo lòng thù hận. Ông coi sự giận dữ là gánh nặng vô nghĩa, chỉ làm tăng huyết áp và bào mòn trái tim. Thay vì oán trách, ông chọn cách bao dung để bảo vệ sức khỏe bản thân, dồn năng lượng cho những điều thực sự ý nghĩa.
Bệnh viện Johns Hopkins (Mỹ) từng công bố nhiều tài liệu y khoa khẳng định hành vi nuôi dưỡng sự tức giận sẽ kích thích cơ thể sản sinh lượng lớn hormone căng thẳng cortisol, trực tiếp làm tăng huyết áp và nhịp tim. Ngược lại, thực hành sự bao dung giúp con người bảo vệ thành mạch máu, cải thiện chất lượng giấc ngủ. Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan củng cố thêm quan điểm này thông qua công trình theo dõi 70.000 người trong 30 năm, chỉ ra nhóm sống lạc quan, vị tha có tỷ lệ thọ qua 85 tuổi cao hơn từ 50% đến 70% so với nhóm mang tâm lý tiêu cực nhờ khả năng triệt tiêu các phản ứng viêm mãn tính.
Cuối cùng, ông đề cao sự điều độ thay vì ép bản thân từ bỏ mọi thú vui. Vị bác sĩ 103 tuổi vẫn thỉnh thoảng thưởng thức một ly martini hay miếng bít tết ngon, đan xen cùng những bữa ăn dồi dào rau xanh do bà Sue - người vợ gắn bó 68 năm - chuẩn bị.
Ông khẳng định việc duy trì cái nhìn tỉnh táo, cân bằng trong ăn uống cũng như mọi mặt đời sống chính là chìa khóa tận hưởng niềm vui bền vững, giúp con người tránh khỏi trạng thái kiệt quệ do dư thừa hoặc suy sụp do quá thiếu thốn.
Trong những tháng đầu năm 2026, virus cúm đã có những biến đổi đáng chú ý. Cụ thể là ở chủng cúm A/H3N2, với một biến thể mới (variants) - biến thể K (J.2.4.1) - đã được ghi nhận lưu hành ưu thế. Theo dữ liệu từ Trung tâm Kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), biến thể này được phát hiện lần đầu vào tháng 8.2025 và sau đó nhanh chóng được ghi nhận tại hơn 34 quốc gia. Đến cuối năm 2025, biến thể K đã chiếm khoảng 50% số ca cúm tại châu Âu, cho thấy virus cúm vẫn đang tiếp tục thay đổi và lan rộng theo thời gian.
Theo PGS-TS-BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng bộ môn Khoa học y sinh - Viện Pasteur TPHCM, điểm đáng chú ý của biến thể K là có nhiều thay đổi ở gen hemagglutinin (HA) - gen tạo ra các "gai" trên bề mặt virus. Những gai này giúp virus bám và xâm nhập vào tế bào hô hấp ở người. Vì đây là vị trí rất quan trọng, nên khi cấu trúc này thay đổi, virus sẽ khác biệt so với các chủng cúm trước đây làm cho kháng thể của vaccine cúm mùa cũ có thể không nhận diện được. Bên cạnh virus cúm A/H3N2, virus cúm A/H1N1 và B vẫn đồng lưu hành với sự gia tăng của các đột biến mới.
Về mặt lâm sàng, mùa cúm 2025-2026 tại Hoa Kỳ được ghi nhận là một trong những mùa có tỷ lệ mắc bệnh hô hấp cao nhất trong vòng 30 năm qua. Tính đến tháng 12.2025, biến thể K chiếm 89% các virus A/H3N2 được phân tích, gây ra ít nhất 2,9 triệu ca bệnh, khoảng 30.000 ca nhập viện và 1.200 ca tử vong.
Ở châu Á, một số quốc gia cũng ghi nhận những thay đổi trong diễn biến cúm mùa. Nhật Bản ghi nhận mùa cúm nặng và đến sớm từ đầu tháng 10.2025. Úc và New Zealand cũng trải qua mùa cúm kéo dài bất thường do sự xuất hiện của biến thể K vào cuối mùa cúm 2025.
Trong bối cảnh đó, PGS Cao Hữu Nghĩa nhấn mạnh việc cập nhật vaccine cúm hằng năm là một phần quan trọng trong chiến lược phòng bệnh chung. PGS cho biết, hằng năm, Tổ chức Y tế Thế giới dựa trên hệ thống giám sát toàn cầu để khuyến nghị thành phần vaccine cúm phù hợp. Các nhà sản xuất sẽ cập nhật vaccine dựa trên những khuyến nghị này. Vaccine "cập nhật" không có nghĩa là vaccine mới hoàn toàn. Công nghệ sản xuất vẫn sử dụng những phương pháp đã được ứng dụng lâu năm và rộng rãi, vaccine vẫn trải qua các bước kiểm định chất lượng nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn quốc tế, và sau khi đưa vào sử dụng vẫn được theo dõi liên tục về an toàn và hiệu quả.
Hiện nay, vaccine cúm cập nhật chủng mới 2026 đã có mặt tại Việt Nam. Vaccine này đã được điều chỉnh thành phần theo khuyến cáo của WHO để phù hợp hơn với các chủng virus cúm đang lưu hành, trong đó có biến thể K của cúm A/H3N2. Nhờ vậy, hiệu quả bảo vệ dự kiến sẽ được tối ưu hơn trong mùa cúm sắp tới.
Từ góc độ y tế cộng đồng, PGS-TS-BS Cao Hữu Nghĩa cho rằng tiêm vaccine cúm hằng năm là biện pháp chủ động và cần thiết, giúp cơ thể duy trì hàng rào bảo vệ trước sự biến đổi không ngừng của virus cúm. Việc tiêm vaccine được cập nhật chủng ngay khi sẵn có giúp giảm nguy cơ mắc cúm, hạn chế biến chứng nặng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền và người cao tuổi.
Bên cạnh đó, cần kết hợp các biện pháp nâng cao sức khỏe như duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, tăng cường vận động thể chất, ngủ đủ giấc, cùng với việc giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống nhằm củng cố hệ miễn dịch, giảm nguy cơ lây nhiễm cúm và các bệnh đường hô hấp khác.
Quy định này được nêu tại khoản 4 điều 59 Nghị định 90 năm 2026 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, có hiệu lực từ ngày 15-5.
Theo đó hành vi bán thuốc kê đơn khi không có đơn thuốc sẽ bị phạt từ 10 - 20 triệu đồng, tăng gấp đôi so với mức phạt trước đây từ 5 - 10 triệu đồng.
Việc nâng mức xử phạt nhằm siết chặt tình trạng bán thuốc kê đơn không theo chỉ định của bác sĩ và tình trạng lạm dụng kháng sinh kéo dài nhiều năm qua.
Ngoài hành vi trên, mức phạt 10 - 20 triệu đồng còn áp dụng với các vi phạm mua bán thuốc thử lâm sàng; mua bán thuốc được sản xuất, bào chế, pha chế theo đơn để sử dụng trong cơ sở khám chữa bệnh ra ngoài cơ sở (trừ trường hợp được phép theo quy định), mua bán thuốc thuộc danh mục thuốc hạn chế bán lẻ khi chưa được phép...
Kinh doanh thuốc qua các phương tiện không phải sàn giao dịch thương mại điện tử, ứng dụng thương mại điện tử hoặc website có chức năng đặt hàng trực tuyến theo quy định cũng bị phạt 10 - 20 triệu đồng.
Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), từ năm 2020 - 2023 Việt Nam có gần 270.000 ca tử vong do đề kháng kháng sinh. Tức là bình quân mỗi năm có gần 70.000 ca tử vong liên quan đến kháng kháng sinh.
Theo đánh giá của các chuyên gia, tình trạng kháng kháng sinh (AMR) tại Việt Nam gây ra nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng, khiến các bệnh truyền nhiễm trở nên khó điều trị hơn, tăng tỉ lệ tử vong và chi phí y tế tăng cao.
Kháng kháng sinh cũng gây nguy hiểm cho nhiều tiến bộ y học như phẫu thuật và điều trị ung thư. Thêm vào đó, ô nhiễm môi trường do dư lượng kháng sinh trong nguồn nước làm tình trạng AMR xấu hơn, ảnh hưởng đến cả hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng trên khắp Việt Nam.
Bộ Y tế cũng đã ban hành Thông tư 26 quy định nhiều nội dung mới về việc kê đơn thuốc trong điều trị ngoại trú, hướng đến mục tiêu quản lý minh bạch, hiệu quả và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người bệnh.
