"Những kim tự tháp này là của chúng tôi, là lịch sử của chúng tôi, là bản sắc của chúng tôi", Mostafa, 65 tuổi, nói khi đứng cạnh những cấu trúc đá sa thạch sẫm màu của quần thể lăng mộ Bajrawiya thuộc Vùng Meroe, di sản thế giới được UNESCO công nhận.
Mostafa là người kế thừa của gia tộc làm nghề trông giữ các kim tự tháp Meroe cổ đại. Mặc đồ trắng, hình bóng ông nổi bật khi đi lại giữa khu lăng mộ 2.400 tuổi, nơi có 140 kim tự tháp được xây dựng trong thời kỳ Meroitic của Vương quốc Kush.
Không có cái nào còn nguyên vẹn. Một số bị chặt cụt phần chóp, số khác chỉ còn là đống đổ nát. Chúng bị người châu Âu dùng thuốc nổ phá hủy vào những năm 1800 khi tới Sudan săn lùng kho báu, sau đó bị mưa gió và bão cát của sa mạc bào mòn suốt hai thế kỷ.
Cách thủ đô Khartoum ba giờ lái xe, nơi đây từng là điểm tham quan di sản thu hút nhiều khách nhất Sudan. Sau ba năm chiến tranh giữa quân đội Sudan và Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF), khu vực này chỉ còn tiếng gầm gừ của một con lạc đà phá vỡ sự im lặng.
Nhà khảo cổ học kiêm giám đốc khu di tích Mahmoud Soliman vừa dẫn đoàn phóng viên đi tham quan vừa giải thích về chế độ kế vị theo mẫu hệ của vương quốc Kush, các tuyến đường thương mại và mối quan hệ với nước láng giềng Ai Cập.
"Đây có lẽ là lần thứ tư tôi dẫn người đi tham quan kể từ khi chiến tranh bùng nổ", ông nói.
Ông cùng Mostafa và nhà khảo cổ trẻ Mohamed Mubarak thay phiên trông coi khu di tích, xoay xở từng nguồn lực ít ỏi để ngăn chặn mưa và cát xâm thực. Trừ một lượng khách nhỏ đến trong thời gian ngắn vào đầu cuộc chiến, chủ yếu là người sơ tán tìm việc làm, khu di tích bây giờ gần như bỏ hoang.
"Thời trước chiến tranh, cuối tuần nào cũng có những chuyến xe buýt chở 200 người từ Khartoum đến", Soliman nhớ lại.
Ông giải thích rằng các di tích của Sudan từng trải qua một thời kỳ hồi sinh sau cuộc nổi dậy 2018-2019, khi giới trẻ Sudan xuống đường biểu tình phản đối cựu tổng thống Omar al-Bashir.
"Tổ phụ Taharqa, Tổ mẫu Kandaka", là câu khẩu hiệu được dùng nhiều nhất khi đó. Taharqa là một Pharaoh của Kush, còn Kandaka là danh hiệu của các vị nữ vương cổ đại, cũng được dùng để tôn vinh những người phụ nữ là biểu tượng của cuộc cách mạng.
"Người trẻ bắt đầu quan tâm đến khu di tích nhiều hơn, họ tổ chức các chuyến đi đến các địa danh du lịch và tìm hiểu về đất nước mình", Soliman nói.
Người dân làng Tarabil gần đó, ngôi làng theo tiếng địa phương nghĩa là kim tự tháp, từng sống dựa hoàn toàn vào việc bán đồ lưu niệm và cho thuê lạc đà.
Vào một ngày lộng gió tháng 4, Khaled Abdelrazek, 45 tuổi, vội vã chạy đến khu di tích ngay khi nghe tin có khách. Anh ngồi xổm ở lối vào, khoe với phóng viên những mô hình kim tự tháp bằng đá sa thạch thủ công và nhớ về thời kỳ có "hàng chục người trong làng tôi cùng bán hàng".
Trước chiến tranh, nơi này từng đón các đoàn làm phim tài liệu và tổ chức lễ hội âm nhạc, nhưng tất cả đều tan biến khi chiến tranh nổ ra vào những ngày cuối của tháng Ramadan.
"Trước đây, tôi tự hào vì giúp mọi người hiểu thêm về cội nguồn", Mubarak, người gắn bó với nơi này từ năm 2018, tâm sự. "Bây giờ ai cũng chỉ lo chạy ăn, chạy mặc và tìm chỗ trú thân. Nhưng di sản này cũng quan trọng lắm chứ. Chúng ta phải giữ gìn cho con cháu đời sau, không thể nhìn nó bị tàn phá được".
Giữa những triền đồi đá sa thạch đen nhấp nhô, các kim tự tháp kiêu hãnh hiện ra với mỗi điện thờ nhỏ ở phía trước. Khung cảnh thật ngoạn mục nhưng Soliman nói rằng mắt ông chỉ nhìn thấy những hiểm nguy: "Vết nứt kia là mới phải không? Đống cát kia có bị dịch chuyển không? Giàn giáo đường ống ở lối vào hầm mộ đó có cần làm lại trước mùa mưa không?".
"Tôi nghĩ nếu các kim tự tháp được giữ nguyên trạng từ đầu, chúng ta đã không đối mặt tất cả những vấn đề này", Mubarak nói.
Kim tự tháp Sudan nhỏ và dốc hơn so với những người hàng xóm ở Ai Cập, vốn được thiết kế để "chẻ" những cơn bão cát và thoát nước mưa, nhưng mỗi vết nứt giờ đây là một tử huyệt.
Kim tự tháp lớn nhất trong quần thể thuộc về Nữ vương Amanishakheto, người trị vì vào thế kỷ thứ I, nhưng giờ đây chỉ còn là một hố cát. Năm 1834, thợ săn kho báu người Italy Giuseppe Ferlini đã dùng thuốc nổ phá hủy hàng chục kim tự tháp và san phẳng lăng mộ của Nữ vương để cướp đi số trang sức tùy táng quý giá. Kho báu này hiện được trưng bày tại các bảo tàng ở Berlin và Munich, Đức.
Dẫu vậy, bức tường bao quanh đền thờ của bà vẫn đứng vững, khắc họa hình ảnh nữ vương cầm giáo chế ngự quân thù.
Soliman chỉ cho phóng viên thêm nhiều phù điêu khác: thần sư tử Apademak và các họa tiết chung với Ai Cập, bao gồm thần Amun và Anubis, hoa sen và chữ tượng hình.
Ông khao khát ngày khách du lịch và các nhà khảo cổ quay trở lại.
"Đó chỉ là một giấc mơ xa vời, nhưng tôi thực sự hy vọng một ngày nào đó chúng tôi có thể trùng tu bài bản cho những kim tự tháp này", ông nói, không dám cho phép mình hy vọng quá nhiều. "Nơi này rất tiềm năng".
Tin Gốc: Vnexpress
