Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng Khoa Ngoại bụng 1, cho biết ung thư đại trực tràng thường bắt đầu âm thầm, không có dấu hiệu rõ ràng ở giai đoạn đầu. Đến khi bệnh tiến triển, triệu chứng có thể xuất hiện như đầy bụng, rối loạn tiêu hóa, đi ngoài ra máu, phân chuyển màu hoặc bị táo bón xen kẽ tiêu chảy. Nếu để muộn, người bệnh có thể gặp biến chứng nguy hiểm như tắc ruột, thủng đại tràng hay xuất huyết tiêu hóa.
Theo thống kê của Tổ chức Ung thư Thế giới (Globocan) năm 2020, Việt Nam có hơn 14.000 ca mắc mới và hơn 7.500 ca tử vong do ung thư đại trực tràng. Đáng lo ngại, bệnh đang có xu hướng gia tăng ở nhóm tuổi 30-40, thậm chí dưới 20 tuổi.
“Trong đó, chế độ ăn không khoa học trở thành yếu tố nguy cơ cao dẫn đến ung thư, thậm chí khiến bệnh tiến triển nhanh hơn”, bác sĩ Nam nói.
Đầu tiên, chế độ ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ít rau quả là thói quen gây hại sức khỏe, tiếp tay cho ung thư tiêu hóa. Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã đưa thịt đỏ, đặc biệt là thịt chế biến ở nhiệt độ cao như chiên hay nướng vào nhóm 2A, tức là “có thể gây ung thư cho con người”.
Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng việc tiêu thụ thịt đỏ hay thịt chế biến sẵn nhiều lần mỗi tuần làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư tiêu hóa. Ví dụ, chỉ cần ăn 100g thịt đỏ mỗi ngày đã có thể tăng nguy cơ ung thư lên 17%. Nếu thêm 50g thịt chế biến sẵn hàng ngày (như xúc xích, thịt xông khói), nguy cơ này sẽ thêm 18%. Các chất bảo quản thường dùng trong thịt chế biến sẵn như nitrat, nitrit khi vào cơ thể có thể chuyển hóa thành hợp chất gây ung thư. Một nghiên cứu từ Singapore cũng cho thấy những thực phẩm chế biến giàu đường và chất béo còn sản sinh ra hợp chất methylglyoxal, tác động đến gene chống khối u và tăng nguy cơ mắc ung thư.
Lạm dụng thức ăn chiên, nướng nhiều lần, sử dụng thực phẩm ôi thiu, quá hạn, hay lạm dụng gia vị không đảm bảo an toàn cũng là những yếu tố nguy hiểm. Nướng đồ ăn trên than hoa, than củi cũng gây độc.
Chế độ ăn mặn cũng là yếu tố nguy cơ. Thực tế, người Việt Nam đang tiêu thụ trung bình 8,1g muối/ngày và 46,5g đường tự do/ngày, cao gần gấp hai lần so với khuyến cáo của WHO về mức tiêu thụ có lợi cho sức khỏe.
Theo Quỹ dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) cho biết, Việt Nam là một trong 10 nước có người dân lười vận động nhất thế giới. Nghiên cứu của Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế, 30% người Việt trưởng thành thiếu vận động thể lực. Tố chất về thể lực, sức bền và sức mạnh của thanh thanh niên Việt Nam xếp vào mức kém so với tiêu chuẩn.
Tình trạng trẻ hóa người nghiện thuốc lá, nhất là loại thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng là nguyên nhân gây bệnh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hút thuốc lá gây nhiều bệnh mạn tính và nan y. Trong khói thuốc lá có khoảng 7.000 chất hóa học, bao gồm 69 chất gây ung thư và là nguyên nhân gây ra 25 nhóm bệnh khác nhau, như 11 loại ung thư, các bệnh về tim mạch, hô hấp, ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản của cả nam và nữ. Ước tính, cứ hai người hút thuốc lá thì một người sẽ chết sớm, trong đó 1/2 số ca tử vong xảy ra ở tuổi trung niên.
Bên cạnh chế độ ăn uống, các yếu tố khác như tuổi tác, tiền sử viêm ruột mạn tính, xạ trị vùng bụng, hoặc gia đình có người mắc ung thư đại trực tràng, đa polyp tuyến, cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Khoảng 5% trường hợp liên quan đến đột biến gene như hội chứng Lynch.
Ung thư đại trực tràng có thể liên quan đến một số yếu tố như bệnh viêm ruột (bệnh Crohn, viêm loét đại tràng), yếu tố di truyền từ gia đình.
Bác sĩ khuyến cáo mọi người có thể giảm nguy cơ ung thư bằng những thay đổi nhỏ trong cuộc sống hằng ngày. Ăn nhiều rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế thịt đỏ và đặc biệt nói không với thịt chế biến sẵn. Tăng cường vận động và duy trì tập thể dục ít nhất 30 phút/ngày sẽ không chỉ giúp cơ thể khỏe hơn mà còn đẩy lùi nguy cơ ung thư hiệu quả.
Nên sàng lọc định kỳ để phát hiện sớm polyp tiền ung thư. Nếu cắt bỏ polyp kịp thời, nguy cơ ung thư giảm tới 90%. Theo khuyến cáo Hiệp hội Ung thư Mỹ, người từ 45 tuổi nên sàng lọc dù không có triệu chứng. Với người có yếu tố nguy cơ cao (tiền sử cá nhân ung thư đại trực tràng hoặc polyp đại trực tràng, gia đình ung thư đại trực tràng, bệnh ruột viêm, tiền sử xạ trị vùng bụng hoặc chậu), cần sàng lọc sớm hơn, thậm chí từ 20-30 tuổi.
Điều đáng lo là nhiều người dễ nhầm các dấu hiệu nguy hiểm với cảm giác mệt thông thường do tập luyện. Trên thực tế, cơn đau tim có thể xuất hiện trong lúc đang tập hoặc ngay sau buổi tập, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo sau sẽ giúp người bệnh được cấp cứu kịp thời và giảm nguy cơ tổn thương tim nghiêm trọng.
Đau tức ngực hoặc cảm giác đè nặng ở ngực là dấu hiệu phổ biến nhất của cơn đau tim khi đang vận động. Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ, nóng rát hoặc có cảm giác như bị vật nặng đè lên giữa ngực. Cơn đau đôi khi chỉ kéo dài vài phút rồi giảm bớt nhưng cũng có thể bị đau lại nếu tiếp tục tập luyện.
Nhiều người chủ quan cho rằng đó chỉ là đau cơ ngực hoặc mệt do tập quá sức. Tuy nhiên, nếu cơn đau xuất hiện khi chạy bộ, nâng tạ, chơi thể thao hoặc leo cầu thang thì có thể là tín hiệu cảnh báo nghiêm trọng. Tình trạng này đặc biệt đúng khi các dấu hiệu không cải thiện sau khi đã nghỉ ngơi.
Thở nhanh hơn khi tập thể dục là phản ứng bình thường của cơ thể. Tuy nhiên, nếu đang tập ở mức quen thuộc nhưng đột nhiên cảm thấy hụt hơi nghiêm trọng, khó lấy hơi hoặc có cảm giác thiếu không khí thì không được chủ quan.
Khi tim không bơm máu hiệu quả do động mạch vành bị tắc, lượng ô xy cung cấp cho cơ thể sẽ giảm. Hệ quả là khiến người bệnh cảm thấy khó thở. Một số trường hợp thậm chí có thể bị khó thở trước khi xuất hiện đau ngực.
Nếu đang tập mà đột nhiên cảm thấy hoa mắt, mất thăng bằng, choáng váng hoặc có cảm giác sắp ngất, thì người tập nên dừng lại ngay. Triệu chứng này có thể xảy ra khi tim không bơm đủ máu lên não. Ngoài cơn đau tim, đây cũng có thể liên quan đến rối loạn nhịp tim nguy hiểm.
Đổ mồ hôi khi tập thể dục là điều bình thường. Thế nhưng, mồ hôi lạnh đi kèm buồn nôn, cảm giác kiệt sức hoặc yếu sức đột ngột lại là chuyện khác.
Những dấu hiệu này dễ bị nhầm với mất nước hoặc tụt đường huyết. Tuy nhiên, chúng cũng có thể là biểu hiện của cơn đau tim, đặc biệt ở phụ nữ lớn tuổi, theo Healthline.
Ngày 10-5, tại buổi khám đầu tiên trong chương trình khám, tư vấn miễn phí sàng lọc ung thư phổi sớm cho người có nguy cơ cao tại Bệnh viện Bạch Mai, PGS.TS Phạm Cẩm Phương cho biết Việt Nam ghi nhận khoảng 24.000 ca mắc ung thư phổi mới/năm, chỉ 10-20% trong số này được phát hiện sớm, 80-90% đến bệnh viện khi đã ở giai đoạn muộn hoặc có di căn, dẫn đến chi phí điều trị cao nhưng tỉ lệ tử vong cũng cao.
"Tại nhiều nước, 10-20 năm trước cũng có tình trạng tương tự chúng ta hiện nay, nhưng nhờ áp dụng các chương trình sàng lọc bệnh sớm, hiện tỉ lệ bệnh nhân được phát hiện sớm đã lên tới 50%. Tại Đài Loan (Trung Quốc) đã khởi động chương trình sàng lọc ung thư phổi 10 năm trước và quản lý nốt mờ bằng thăm khám định kỳ tùy tình trạng bệnh, hiệu quả cũng rất tốt" - PGS Phương cho biết.
Chụp CT phổi liều thấp được khuyến nghị để sàng lọc ung thư phổi, là hình thức chụp mới và cập nhật hơn so với chụp X-quang truyền thống, phương pháp chụp này có thể phát hiện những tổn thương nhỏ hơn X-quang nên hiệu quả để chẩn đoán ung thư phổi ở giai đoạn sớm, giúp bệnh nhân có thể phải trải qua phẫu thuật xâm lấn tối thiểu và cắt bỏ ít mô phổi hơn.
Kỹ thuật chụp này có thể cho thấy bất thường phổi kích thước của một hạt gạo, trong khi chụp X-quang truyền thống có thể xác định ung thư phổi kích thước của một đồng xu. Khi phát hiện các bất thường (nốt mờ) ở phổi, người bệnh sẽ được đưa vào nhóm theo dõi định kỳ 6 tháng - 1 năm để theo dõi các tiến triển và nguy cơ, từ đó xử lý sớm nếu nốt mờ/bất thường trở thành ung thư.
Đợt này, Bệnh viện Bạch Mai tổ chức sàng lọc, khám, tư vấn và chụp CT liều thấp miễn phí cho 240 người từ 50 tuổi, có các yếu tố nguy cơ cao như hút thuốc lá, gia đình có người thân mắc ung thư phổi, có dấu hiệu nghi mắc ung thư phổi... vào các ngày 10, 17 và 24-5 tại Trung tâm Y học hạt nhân và ung bướu.
Trong ngày sàng lọc đầu tiên các bác sĩ đã ghi nhận một số trường hợp có nốt mờ ở phổi để đưa vào diện theo dõi. Mục tiêu của đợt tầm soát, theo PGS Phương, không chỉ là tìm ra bệnh nhân, quan trọng hơn là nâng cao nhận thức cộng đồng để người dân chủ động đi khám từ khi còn khỏe, từ đó có thể phát hiện bệnh sớm và được điều trị với kết quả tốt.
Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng đến đường huyết phụ thuộc vào loại yến mạch và cách chế biến. Lựa chọn đúng giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn ngay từ bữa sáng, theo trang sức khỏe Health.
Yến mạch là nguồn cung cấp carbohydrate, khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa thành glucose và đi vào máu, từ đó ảnh hưởng đến đường huyết. Mức tăng nhanh hay chậm phụ thuộc vào mức độ chế biến của yến mạch.
Theo bà Rachael Ajmera, chuyên gia dinh dưỡng tại Mỹ, các loại yến mạch ít chế biến như yến mạch cắt nhỏ được tiêu hóa chậm hơn, giúp đường huyết tăng từ từ và ổn định hơn.
Ngược lại, yến mạch cán hoặc yến mạch ăn liền thường được hấp thu nhanh, khiến đường huyết và insulin tăng cao hơn sau ăn.
Ngoài ra, nguyên liệu ăn kèm cũng ảnh hưởng đáng kể. Việc thêm đường, mứt hoặc các loại topping ngọt có thể làm tăng lượng carbohydrate, khiến đường huyết tăng nhanh hơn.
Chỉ số đường huyết (GI) đánh giá tốc độ làm tăng đường huyết của thực phẩm chứa carbohydrate theo thang điểm từ 0 đến 100. Thực phẩm có chỉ số cao làm đường huyết tăng nhanh hơn.
Yến mạch cắt nhỏ có GI khoảng 53, thuộc nhóm thấp; yến mạch cán ở mức 56, thuộc nhóm trung bình; trong khi yến mạch ăn liền có GI khoảng 75, thuộc nhóm cao. Những loại có GI thấp thường giúp kiểm soát đường huyết ổn định hơn.
Yến mạch cắt nhỏ và yến mạch cán có giá trị dinh dưỡng gần như tương đương. Sự khác biệt nằm ở tốc độ tiêu hóa. Yến mạch cắt nhỏ tiêu hóa chậm hơn nên có lợi cho kiểm soát đường huyết.
Yến mạch ăn liền thường chứa nhiều calo và carbohydrate hơn nhưng lại ít protein và chất xơ. Điều này khiến lựa chọn này kém lành mạnh hơn.
Người mắc tiểu đường cần kiểm soát lượng carbohydrate, đặc biệt là loại chế biến sẵn. Tuy nhiên, không cần loại bỏ hoàn toàn yến mạch.
Theo bác sĩ Stacy Heimburger (Mỹ), các loại yến mạch ít chế biến giúp làm chậm quá trình tiêu hóa, từ đó hạn chế mức tăng đường huyết và insulin sau ăn, giúp đường huyết ổn định hơn.
Ngoài ra, yến mạch còn giàu beta-glucan - một loại chất xơ hòa tan có khả năng làm chậm hấp thu glucose, nhờ đó giúp đường huyết tăng nhẹ và kiểm soát tốt hơn sau bữa ăn.
Chọn yến mạch cắt nhỏ hoặc yến mạch cán thay vì loại ăn liền giúp hạn chế tăng đường huyết nhanh. Khẩu phần phù hợp khoảng nửa cốc yến mạch khô mỗi lần ăn.
Kết hợp thêm thực phẩm giàu protein, chất béo tốt và chất xơ như hạt chia, sữa chua Hy Lạp, bơ hạt hoặc trái cây tươi giúp cân bằng dinh dưỡng. Hạn chế thêm đường, siro hoặc trái cây sấy ngọt.
Khi chọn yến mạch ăn liền, cần đọc kỹ thành phần và ưu tiên loại không đường hoặc ít đường. Lượng đường bổ sung nên dưới 4 gram mỗi khẩu phần.
