Lầu Năm Góc ngày 22/4 phát đi thông báo gây bất ngờ về việc Bộ trưởng Hải quân John Phelan sẽ rời nhiệm sở “ngay lập tức”. Dù cơ quan này không đưa ra lý do cụ thể, theo các nguồn thạo tin, đây là kết cục tất yếu của một chuỗi mâu thuẫn âm ỉ và những cuộc đối đầu trực diện tại Lầu Năm Góc.
Bộ trưởng Hải quân là quan chức dân sự đứng đầu Bộ Hải quân Mỹ, chịu trách nhiệm về hành chính, nhân sự, ngân sách và mua sắm, không điều hành tác chiến trực tiếp.
Phelan từng được Tổng thống Donald Trump ca ngợi là hiện thân của “tinh thần táo bạo và tài năng kiểu Mỹ”, nhưng nhiệm kỳ của ông lại kết thúc trong ồn ào chỉ sau hơn một năm nắm chức vụ.
5 quan chức am hiểu vấn đề từ Lầu Năm Góc tiết lộ ông Phelan đã bị ép từ chức sau những xung đột nảy lửa lặp đi lặp lại với cả Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Thứ trưởng Steve Feinberg. Trọng tâm của mối rạn nứt nằm ở tầm nhìn phát triển chiến hạm mới lớp Trump dành cho hải quân Mỹ. Trong khi Phelan kiên trì với ý tưởng xây dựng những con tàu khổng lồ tốn kém hàng tỷ USD, giới lãnh đạo Lầu Năm Góc lại muốn chuyển hướng sang các tàu mặt nước không người lái nhỏ gọn, có giá thành rẻ và linh hoạt hơn.
Những con tàu khổng lồ như vậy sẽ khiến Bộ Quốc phòng tiêu tốn hàng tỷ USD chỉ riêng cho khâu phát triển, chúng “hoàn toàn không phù hợp với định hướng mà ông Hegseth và Feinberg mong muốn”, một nguồn tin cho hay.
Tình trạng lệch pha về chiến lược này nghiêm trọng đến mức Thứ trưởng Feinberg đã trực tiếp tước quyền kiểm soát nhiều chương trình đóng tàu then chốt khỏi tay Bộ trưởng Phelan. Đây là một dấu hiệu bất thường, cho thấy giới lãnh đạo cao nhất của Bộ Quốc phòng đang can thiệp sâu vào các kế hoạch mua sắm vốn thuộc thẩm quyền của quân chủng hải quân.
Ba quan chức Mỹ giấu tên cho hay chính quyền ngày càng thất vọng khi văn phòng của Phelan không thể vực dậy ngành đóng tàu. Một người còn nói thêm rằng nhiều chương trình của hải quân đang bị đình trệ và Phelan đã không tạo ra được chuyển biến hay bước tiến rõ rệt nào kể từ khi nhậm chức.
Hunter Stires, người từng là cố vấn cao cấp của hải quân trong cả chính quyền tổng thống Joe Biden và chính quyền Trump, nhận định Phelan còn mắc sai lầm nghiêm trọng khi tỏ ý sẵn sàng để các chiến hạm Mỹ được đóng tại nước ngoài.
“Những phát biểu Phelan đưa ra đã trực tiếp làm suy yếu chiến lược mà chính quyền Trump đang theo đuổi là thu hút những hãng đóng tàu hàng đầu của các nước đồng minh đầu tư vào hiện đại hóa và mở rộng nhà xưởng ngay tại Mỹ”, ông nói.
Căng thẳng không chỉ dừng lại ở các dự án khí tài mà còn lan sang cả vấn đề nhân sự và kỷ luật quân đội. Giữa ông Hegseth và Phelan từng nảy sinh tranh cãi gay gắt khi Bộ trưởng Quốc phòng yêu cầu xem xét hình thức truy cứu trách nhiệm đối với thượng nghị sĩ Mark Kelly, vì Kelly xuất hiện trong một video kêu gọi quân nhân không tuân theo các mệnh lệnh mà ông cho là “phi pháp”. Việc Phelan thiếu quyết đoán trong việc xử lý vấn đề này càng khiến ông dần mất đi chỗ đứng.
Phelan cũng mất đi những nhân sự chủ chốt trong những tháng gần đây. Hồi tháng 10 năm ngoái, Bộ trưởng Hegseth đã sa thải Jon Harrison, chánh văn phòng đầy quyền lực của Phelan. Harrison từng là người tìm cách cải tổ sâu rộng các văn phòng chính sách và ngân sách thuộc lực lượng hải quân.
Cách quản lý của Phelan bị coi là “xa rời thực tế”, khiến cả Feinberg và Hegseth đều thất vọng, theo một nguồn tin.
Việc Bộ trưởng Phelan phải rời ghế diễn ra giữa lúc Mỹ đang thực hiện chiến dịch quân sự tại Iran và một tuần trước khi Bộ trưởng Hegseth chuẩn bị điều trần về đề xuất ngân sách 1,5 nghìn tỷ USD do Lầu Năm Góc đưa ra, trong đó có các khoản tăng cường đáng kể cho những chương trình then chốt của hải quân.
Theo báo Washington Post, ông Hegseth gần đây đang dẫn đầu một cuộc thanh lọc đối với các cấp bậc cao nhất trong quân đội. Những vụ bãi nhiệm gây xôn xao thường diễn ra mà không có lời giải thích rõ ràng, nhắm vào các tướng lĩnh và đô đốc đứng đầu mọi quân chủng trừ thủy quân lục chiến, cho đến một số luật sư quân đội và cả người đứng đầu lực lượng tuyên úy của lục quân.
Mâu thuẫn giữa Phelan với Hegseth và Feinberg nằm trong một chuỗi những vụ lục đục nội bộ diễn ra trên diện rộng suốt quãng thời gian kể từ khi Bộ trưởng Hegseth lãnh đạo Lầu Năm Góc. Ông Hegseth cũng từng nhiều lần va chạm với Bộ trưởng Lục quân Dan Driscoll liên quan đến việc Bộ trưởng Quốc phòng sa thải một số tướng lĩnh và chặn đường thăng tiến đối với những người khác.
Trong một tuyên bố hồi đầu tháng, Parnell khẳng định Bộ trưởng Hegseth “vẫn duy trì mối quan hệ làm việc tốt đẹp với bộ trưởng của mọi quân chủng”. Tuy nhiên, nhiều quan chức nói rằng thực tế không phải như vậy.
“Họ đã tìm cách loại bỏ ông Driscoll và Phelan từ lâu rồi”, Washington Post ngày 22/4 dẫn lời một quan chức Mỹ am hiểu vấn đề cho hay.
Dù căng thẳng nội bộ đã kéo dài nhiều tháng, thời điểm Phelan rời đi vẫn khiến không ít quan chức quốc phòng bất ngờ. Họ nói rằng ông vừa tới Đồi Capitol vào chiều 22/4 để gặp gỡ các nghị sĩ đảng Cộng hòa trong Ủy ban Quân vụ Thượng viện, chỉ vài giờ trước khi thông tin ông từ chức được công bố.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 8.5 (giờ Việt Nam) cho biết lực lượng Mỹ đã nhắm mục tiêu vào các cơ sở quân sự của Iran chịu trách nhiệm thực hiện một loạt các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và tàu nhỏ "không có lý do" nhằm vào các tàu chiến Mỹ đang di chuyển qua eo biển Hormuz.
"Lực lượng Mỹ đã đánh chặn các cuộc tấn công không có lý do của Iran và đáp trả bằng các cuộc tấn công tự vệ khi các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường của Hải quân Mỹ di chuyển qua eo biển Hormuz đến vịnh Oman vào ngày 7.5", CENTCOM cho biết trong một thông cáo báo chí.
Các cơ sở của Iran bị lực lượng Mỹ nhắm mục tiêu bao gồm "các địa điểm phóng tên lửa và máy bay không người lái, các địa điểm chỉ huy và kiểm soát, và các trung tâm tình báo, giám sát và trinh sát", theo CENTCOM.
CENTCOM cáo buộc lực lượng Iran đã phóng nhiều tên lửa, máy bay không người lái và tàu nhỏ khi tàu USS Truxtun (DDG 103), USS Rafael Peralta (DDG 115) và USS Mason (DDG 87) di chuyển qua tuyến đường biển quốc tế. Không có tài sản nào của Mỹ bị tấn công, tuyên bố của CENTCOM cho biết thêm.
Trong tuyên bố của mình, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ cho biết lực lượng Mỹ "không tìm cách leo thang" nhưng quân đội "sẵn sàng bảo vệ lực lượng Mỹ".
Trong khi đó, Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ra tuyên bố cho rằng Mỹ đã vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội, IRGC cho biết quân đội Mỹ đã tấn công một tàu chở dầu của Iran gần cảng Jask. Hải quân Iran đã đáp trả bằng "các đầu đạn nổ mạnh" và "tình báo giám sát cho thấy thiệt hại đáng kể đối với kẻ thù Mỹ, và 3 tàu của đối phương đã nhanh chóng bỏ chạy khỏi khu vực eo biển Hormuz", theo tuyên bố trên X.
Hãng thông tấn bán chính thức Fars của Iran đưa tin nhiều tiếng nổ đã được nghe thấy gần thành phố Bandar Abbas của Iran. Hãng này cho biết nguồn gốc và vị trí chính xác của các tiếng nổ vẫn chưa được xác định.
Fars cho biết thêm rằng các cuộc điều tra của họ cho thấy đã có cuộc đấu hỏa lực giữa lực lượng vũ trang Iran và "kẻ thù", trong đó các khu thương mại của một bến tàu ở Qeshm (hòn đảo lớn nhất ở vịnh Ba Tư) bị nhắm mục tiêu.
Trong khi đó, hãng thông tấn Tasnim cho biết nhiều tiếng nổ đã được nghe thấy gần đảo Qeshm và Bandar Abbas. Hãng này cũng cho biết vẫn chưa có thông tin chính xác, nhưng nói thêm rằng một số nguồn tin cho rằng các tiếng nổ có liên quan đến hoạt động của Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran "nhằm cảnh báo một số tàu thuyền về việc đi qua trái phép eo biển Hormuz".
Truyền thông địa phương cho biết các tiếng nổ cũng đã được nghe thấy ở Tehran. Mỹ vẫn chưa bình luận về thông tin này.
Washington Post hôm 8/5 dẫn nội dung phân tích được Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) gửi đến các nhà hoạch định chính sách tuần này, trong đó kết luận Iran "có thể chống chịu được cuộc phong tỏa cảng biển của hải quân Mỹ trong ít nhất 3-4 tháng" trước khi phải đối mặt với khó khăn kinh tế nghiêm trọng hơn.
4 quan chức Mỹ am hiểu tình hình cho biết lệnh phong tỏa do nước này áp đặt khiến Iran phải dùng các tàu chở dầu trống làm kho chứa tạm thời, cũng như chủ động giảm sản lượng khai thác để bảo vệ các giếng dầu. "Tình hình kinh tế Iran thực tế không bi đát như một số người tuyên bố", một người cho hay.
Một quan chức khác tin rằng phân tích của CIA thậm chí còn đánh giá thấp khả năng chịu đựng của Iran, do nước này có thể đưa dầu sang các quốc gia khác bằng đường bộ. Dù vận chuyển bằng xe tải hay tàu hỏa không thể sánh được với quy mô của xuất khẩu đường biển, đây vẫn là bệ đỡ kinh tế quan trọng.
"Nhiều khả năng họ sẽ bắt đầu chuyển dầu bằng đường sắt qua khu vực Trung Á", quan chức Mỹ giấu tên nói.
Mỹ đã áp lệnh phong tỏa các cảng biển Iran từ ngày 13/4, vài ngày sau khi cuộc đàm phán giữa hai bên ở Pakistan không mang lại bước đột phá để chấm dứt xung đột. Mục tiêu của Washington là khiến Tehran không thể xuất khẩu dầu, nguồn doanh thu quan trọng với quốc gia này, từ đó gây áp lực kinh tế và buộc Iran nhượng bộ trước các yêu cầu của Mỹ.
Tuy nhiên, Iran vẫn tỏ ra cứng rắn về lập trường đàm phán và siết chặt kiểm soát eo biển Hormuz trong những ngày qua, bất chấp áp lực từ Mỹ.
Hãng thông tấn Fars News của Iran đưa tin đã xảy ra thêm nhiều cuộc đụng độ rải rác giữa lực lượng nước này và các tàu của Mỹ tại eo biển Hormuz trong ngày 8/5. Hãng tin Tasnim sau đó dẫn lời một nguồn tin quân sự Iran cho biết tình hình đã dịu bớt, nhưng cảnh báo khả năng sẽ có thêm các cuộc đụng độ.
Quân đội Mỹ cho biết họ đã tấn công hai tàu liên quan đến Iran đang cố gắng tiến vào một cảng của nước này.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 7/5 cho biết lệnh ngừng bắn vẫn đang được duy trì, trong khi Ngoại trưởng Marco Rubio nói với phóng viên rằng Washington "đang đợi câu trả lời" từ Tehran.
Iran tuần trước chuyển cho Mỹ đề xuất 14 điểm, nhưng nội dung không đề cập đến các yêu cầu then chốt của Washington, như Tehran dừng chương trình hạt nhân và mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz. Mỹ sau đó chuyển lại cho Iran câu trả lời và đang chờ phản hồi.
Các lãnh đạo từ 40 quốc gia và Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) dự kiến họp trực tuyến trong ngày 17/4 để bàn về hỗ trợ lệnh ngừng bắn giữa Iran với Mỹ, cũng như đưa ra kế hoạch đảm bảo eo biển Hormuz mở cửa trở lại cho hoạt động vận tải biển sau khi chiến sự Trung Đông kết thúc.
Thủ tướng Anh Keir Starmer dự kiến đến Paris vào sáng nay để đồng chủ trì hội nghị cùng Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Thủ tướng Đức Friedrich Merz cũng sẽ tới Paris tham dự, theo một quan chức chính phủ Đức.
Văn phòng Thủ tướng Anh hôm 16/4 cho biết các lãnh đạo sẽ thiết lập một sứ mệnh quốc tế nhằm mở lại tuyến hàng hải này, khẳng định đây sẽ là nhiệm vụ mang tính phòng thủ thuần túy và các quốc gia sẽ triển khai lực lượng quân sự phối hợp ngay khi điều kiện cho phép.
Hội nghị cũng sẽ thảo luận về hỗ trợ công việc của IMO nhằm đảm bảo an toàn cho tàu thuyền và thủy thủ đoàn.
"Mở lại eo biển Hormuz vô điều kiện và lập tức là trách nhiệm toàn cầu. Chúng ta cần hành động để khôi phục dòng chảy tự do của năng lượng và thương mại", CNN dẫn dự thảo phát biểu của ông Starmer tại hội nghị.
Lãnh đạo Anh cũng sẽ đề cập yêu cầu trấn an các tàu thương mại, hỗ trợ hoạt động rà phá thủy lôi "để đảm bảo sự ổn định và an ninh toàn cầu được khôi phục".
Quan chức Đức cho biết nước này sẵn sàng đóng góp nhằm đảm bảo lưu thông an toàn qua eo biển, với điều kiện phải có cơ sở pháp lý rõ ràng. Đóng góp này có thể bao gồm triển khai tàu rà phá thủy lôi hoặc hoạt động giám sát hàng hải, lĩnh vực mà quân đội Đức có nhiều kinh nghiệm.
Trước khi chiến sự Trung Đông bùng phát hôm 28/2, eo biển Hormuz là huyết mạch lưu thông của khoảng 20% nguồn cung dầu thô và khí đốt thế giới, cùng với 1/3 nguyên liệu sản xuất phân bón cho ngành nông nghiệp toàn cầu. Iran đồng ý mở lại eo biển Hormuz theo thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần đạt được với Mỹ ngày 8/4, nhưng lưu lượng tàu thuyền qua lại vẫn hạn chế.
Lực lượng Mỹ bắt đầu thực thi lệnh phong tỏa các cảng Iran từ 13/4, một ngày sau khi cuộc đàm phán hòa bình ở Pakistan kết thúc mà không đạt được thỏa thuận nào. Theo đó, Mỹ sẽ chặn bắt mọi tàu đến hoặc đi từ các cảng Iran ở khu vực vịnh Ba Tư và vịnh Oman, cũng như những tàu đã nộp phí cho Iran để được đi qua eo biển Hormuz.
Tehran tuyên bố Washington đang "gây mất an ninh cho các tàu thương mại và tàu chở dầu của Iran", coi đây là động thái "vi phạm lệnh ngừng bắn". Iran cảnh báo nếu tình trạng này còn tiếp diễn, họ sẽ chặn hoạt động thương mại qua vịnh Ba Tư, biển Đỏ và vịnh Oman để đáp trả.
