Hôm qua (21.4), Reuters đưa tin Nhật Bản cùng ngày công bố cuộc đại tu lớn nhất về các quy định xuất khẩu quốc phòng trong nhiều thập niên, loại bỏ các hạn chế đối với việc bán vũ khí ở nước ngoài và mở đường cho xuất khẩu tàu chiến, tên lửa và các vũ khí khác.
Động thái trên củng cố cơ sở bứt phá của công nghiệp quốc phòng Nhật Bản khi đánh dấu bước chuyển mới khỏi những hạn chế từng nằm trong chính sách an ninh của Tokyo sau Thế chiến 2. Bước chuyển này được tiến hành song song việc Nhật Bản đang tăng cường hợp tác quốc phòng với các bên ở châu Á giữa bối cảnh trỗi dậy của Trung Quốc.
Trả lời Thanh Niên hôm qua, GS Stephen Robert Nagy (Đại học Cơ Đốc giáo quốc tế – Nhật Bản, học giả tại Viện Nghiên cứu các vấn đề quốc tế của Nhật) phân tích: “Mặc dù các quy định đã được nới lỏng một cách đáng kể, Nhật Bản vẫn duy trì một số rào cản kiểm soát nhất định. Chẳng hạn, việc xuất khẩu loại máy bay tiêm kích thế hệ mới hiện chỉ giới hạn ở những quốc gia đã ký kết hiệp ước quốc phòng với Nhật Bản và không đang trực tiếp tham gia vào các cuộc xung đột. Tuy nhiên, cuộc cải tổ này đánh dấu sự kết thúc dứt khoát của Tokyo đối với kỷ nguyên chủ nghĩa biệt lập quốc phòng nghiêm ngặt”.
Tương tự, cũng trả lời Thanh Niên, TS Satoru Nagao (Viện Nghiên cứu Hudson, Mỹ) đánh giá: “Nhật Bản nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí vì các quy định vốn dĩ không thực tế. Điển hình trong thỏa thuận mới đây Nhật Bản xuất khẩu tàu chiến lớp Mogami cho Úc, vì quy định mà hai bên phải áp dụng hình thức “phát triển chung” thay vì xuất khẩu vũ khí. Nhưng về bản chất thì vẫn là xuất khẩu vũ khí”.
“Trong khi đó, Nhật Bản cần xuất khẩu vũ khí để hỗ trợ việc tăng cường năng lực quân sự cho các đồng minh và đối tác trước các thách thức mới ở khu vực. Xuất khẩu vũ khí đòi hỏi quá trình đào tạo, bảo trì sửa chữa, cung cấp đạn dược để vận hành nên cần loại bỏ nhiều hạn chế để thực hiện. Ngoài ra, ngành công nghiệp quốc phòng toàn cầu đang tăng trưởng mạnh mẽ. Thị trường nước ngoài có thể đem đến nhiều cơ hội và duy trì dây chuyền sản xuất vũ khí của Tokyo. Thời gian qua, Mỹ thúc đẩy Nhật Bản chia sẻ gánh nặng an ninh trong khu vực này, nên nhu cầu nới lỏng quy định để xuất khẩu vũ khí càng lớn hơn với Tokyo”, TS Nagao phân tích thêm.
Những năm qua, Tokyo không ngừng tăng cường xuất khẩu vũ khí song song việc dần loại bỏ các hạn chế trong quy định pháp luật về vấn đề này. Năm 2023, Nhật Bản thông qua kế hoạch cho phép xuất khẩu chiến đấu cơ, tên lửa và một số loại vũ khí sát thương cho 12 quốc gia bao gồm: Úc, Ấn Độ, Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Ý và 5 quốc gia Đông Nam Á. Đến tháng 3.2024, Nhật Bản nới lỏng các quy định nghiêm ngặt về chuyển giao thiết bị quân sự để cho phép xuất khẩu chiến đấu cơ thế hệ tiếp theo đang được nước này phát triển với Anh và Ý. Cùng năm 2024, Nhật Bản thông báo sẽ bán tên lửa Patriot cho Mỹ để Lầu Năm Góc bù vào kho vũ khí đang thiếu hụt vì tài trợ cho Ukraine.
Mới đây, hợp đồng Nhật Bản cung cấp tàu hộ tống lớp Mogami cho Úc được 2 bên ký kết vào ngày 18.4. Theo đó, Nhật cung cấp 11 chiến hạm loại này cho Úc với tổng giá trị đơn hàng lên đến 6,8 tỉ USD. Có độ choán nước toàn tải hơn 5.000 tấn, tàu hộ tống lớp Mogami có khả năng tàng hình, tích hợp nhiều công nghệ hiện đại và vũ khí mạnh mẽ.
Thực tế, Nhật Bản nhiều năm qua phát triển nền công nghiệp quốc phòng hàng đầu thế giới, sản xuất nhiều loại vũ khí hiện đại. Đến nay, Nhật Bản đã tự lắp ráp chiến đấu cơ F-35, đồng thời đang tự phát triển chiến đấu cơ thế hệ 6. Trước đó, nước này tự sản xuất chiến đấu cơ Mitsubishi F-2 từ dòng F-16 của Mỹ, đồng thời phát triển máy bay săn ngầm Mitsubishi P-1 để thay thế P-3 Orion do Mỹ cung cấp.
Tokyo cũng nâng cấp các tàu khu trục chở máy bay trực thăng lớp Izumo để trở thành các tàu sân bay có thể mang theo chiến đấu cơ thế hệ 5 tàng hình F-35. Dòng tàu ngầm chạy bằng dầu diesel và điện của nước này cũng được đánh giá tối tân và năng lực tác chiến mạnh mẽ. Tương tự, các lớp tàu khu trục của Nhật Bản cũng sở hữu các hệ thống vũ khí hiện đại, uy lực. Hay xe tăng chiến đấu chủ lực T-10 của nước này luôn đứng cao trong các bảng xếp hạng toàn cầu.
Với nền tảng như thế, khi đẩy mạnh xuất khẩu vũ khí có thể giúp Nhật Bản tăng cường hiệu quả các hoạt động ngoại giao khi nước này không ngừng thúc đẩy hợp tác quân sự với nhiều bên trong khu vực. Qua đó, Tokyo có thể càng khẳng định vai trò quan trọng về an ninh quân sự ở châu Á – Thái Bình Dương.
Lầu Năm Góc đã hủy kế hoạch triển khai tạm thời 4.000 binh sĩ Mỹ tới Ba Lan, hai quan chức Mỹ nói với Reuters. Đây được xem là một quyết định bất ngờ làm dấy lên thêm nhiều câu hỏi về kế hoạch cắt giảm hiện diện quân sự của Mỹ tại châu Âu của Tổng thống Donald Trump.
Người phát ngôn Lầu Năm Góc từ chối bình luận trong khi một nghị sĩ cho biết quyết định này vẫn chưa được thông báo tới Quốc hội và chưa có tuyên bố chính thức nào được đưa ra.
Quyết định này, lần đầu được Army Times đưa tin, được đưa ra chỉ 2 tuần sau khi Lầu Năm Góc thông báo rút 5.000 binh sĩ khỏi đồng minh NATO là Đức, một phần do căng thẳng giữa ông Trump và châu Âu liên quan tới cuộc xung đột với Iran.
Một quan chức Mỹ giấu tên cho rằng quyết định liên quan tới Ba Lan là một giải pháp ngắn hạn nhằm cuối cùng cho phép thực hiện kế hoạch cắt giảm lực lượng tại Đức đã được công bố trước đó, nơi hiện có khoảng 35.000 quân Mỹ đồn trú. Điều đó cho thấy số binh sĩ vốn dự kiến triển khai tạm thời tới Ba Lan có thể sẽ được điều động từ nơi khác.
Tuy nhiên, Mỹ vẫn đang rà soát sự hiện diện quân sự tại châu Âu và từ lâu đã được dự đoán sẽ cắt giảm quy mô, sau khi ông Trump yêu cầu các đồng minh NATO đóng vai trò lớn hơn trong việc bảo đảm an ninh cho châu Âu.
Lầu Năm Góc hiện chưa công bố chi tiết về phương án bố trí quân trong tương lai trên khắp lục địa. Ông Trump cũng tỏ ra không hài lòng vì các đồng minh châu Âu không tham gia cuộc xung đột với Iran.
Thượng nghị sĩ Jeanne Shaheen, thành viên đảng Dân chủ thuộc Ủy ban Quân vụ Thượng viện, nói với các phóng viên rằng quyết định liên quan tới Ba Lan dường như là điều bất ngờ.
“Theo như tôi biết, chúng tôi chưa được thông báo về việc này”, bà nói với báo giới.
Khi việc rút quân khỏi Đức được công bố, một quan chức cấp cao Mỹ cho biết động thái này sẽ đưa quân số Mỹ tại châu Âu trở lại mức xấp xỉ trước năm 2022, trước khi chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine khiến chính quyền Tổng thống Joe Biden khi đó tăng cường lực lượng.
Các quyết định rút quân mới nhất cũng được đưa ra trong bối cảnh Washington gia tăng sức ép buộc các nước châu Âu tăng chi tiêu quốc phòng.
Tuần trước, ông Trump cho biết ông có thể chuyển quân Mỹ từ Đức sang Ba Lan, trong bối cảnh Lầu Năm Góc chuẩn bị rút khoảng 5.000 binh sĩ Mỹ khỏi Đức trong vòng một năm tới.
“Ba Lan muốn điều đó. Chúng tôi có mối quan hệ tuyệt vời với Ba Lan. Tôi có quan hệ rất tốt với tổng thống của họ... Tôi rất quý ông ấy, vì vậy điều đó là có thể", ông Trump nói với các phóng viên hôm 8/5 khi được hỏi về khả năng này.
Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki hôm 6/5 cho biết Ba Lan sẵn sàng tiếp nhận số binh sĩ Mỹ rút khỏi Đức và ông sẽ trực tiếp vận động Trump điều chuyển lực lượng này sang phía đông châu Âu.
Hôm qua, hãng thông tấn Tasnim dẫn lời người phát ngôn quân đội Iran Mohammad Akraminia cảnh báo các tàu từ những nước tuân theo lệnh cấm vận của Mỹ đối với Iran từ nay sẽ gặp khó khăn khi đi qua eo biển Hormuz. Ông nhấn mạnh: "Nếu kẻ thù lại tấn công Iran, họ sẽ bị bất ngờ trước những vũ khí mới, phương thức tác chiến mới và chiến trường mới". Tuyên bố được đưa ra khi Iran vẫn khẳng định nước này đang kiểm soát eo biển chiến lược và chuẩn bị phương án hợp thức hóa bằng cách thông qua một dự luật với điều khoản cấm tàu thuyền của "các nước thù địch", theo Reuters.
Trước đó, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đe dọa tấn công các lợi ích của Mỹ tại Trung Đông nếu tàu dầu và tàu thương mại của Iran bị gây hấn. IRGC cảnh báo rằng "tên lửa và máy bay không người lái đã khóa mục tiêu vào kẻ thù" và "đang chờ lệnh khai hỏa". Một ngày trước đó, Mỹ tấn công 2 tàu dầu Iran tại vịnh Oman với cáo buộc những tàu này tìm cách thoát sự phong tỏa của hải quân Mỹ.
Bên cạnh đó, tình hình chiến sự trong tuần qua bất ngờ leo thang khi Washington tấn công các cơ sở quân sự tại Iran để đáp trả đợt tấn công nhắm vào nhóm tàu chiến Mỹ. Tehran cáo buộc Washington là bên gây hấn trước khi tấn công tàu Iran, buộc nước này phải đáp trả. Sáng qua, Cơ quan Điều hành thương mại hàng hải Anh (UKMTO) cho biết một tàu chở hàng đã thông báo bị trúng đạn ngoài khơi Qatar nhưng chưa rõ bên nào tấn công, theo AP. Bất chấp những căng thẳng nêu trên, các quan chức Nhà Trắng khẳng định thỏa thuận ngừng bắn vẫn đang duy trì hiệu lực.
Trong khi đó, tình hình đàm phán vẫn chưa có dấu hiệu tiến triển rõ ràng. Tối qua, truyền thông nhà nước Iran đưa tin nước này đã gửi phản hồi về đề xuất của Mỹ thông qua trung gian Pakistan, nhằm chấm dứt xung đột trong khu vực Trung Đông. Tuy nhiên, các chi tiết cụ thể chưa được công bố và sự đồng thuận của hai bên về các điều khoản chưa được làm rõ.
Với việc Tổng thống Trump chuẩn bị thăm Trung Quốc vào ngày 14.5, cả Washington lẫn Bắc Kinh đều có động lực để tìm cách khép lại cuộc xung đột tại Trung Đông càng sớm càng tốt nhằm tránh thiệt hại kinh tế toàn cầu. Hôm 7.5, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, một trong những bên trung gian và là chủ nhà của cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran từ đầu xung đột, cho biết các nỗ lực ngoại giao vẫn tiếp tục và Islamabad đang liên lạc ngày đêm với các bên nhằm kéo dài ngừng bắn, hướng tới đạt một thỏa thuận hòa bình.
Ngoại trưởng Rubio hôm 9.5 đã gặp Thủ tướng Qatar Mohammed bin Abdulrahman al-Thani tại Florida để thảo luận về ngăn chặn các mối đe dọa, thúc đẩy ổn định và an ninh trên khắp Trung Đông. Cùng ngày, một tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Qatar di chuyển từ vùng Vịnh về hướng eo biển Hormuz để đến Pakistan. Reuters cho rằng đó có thể là tàu LNG đầu tiên của Qatar đi qua eo biển kể từ khi xung đột nổ ra và việc Iran để tàu đi qua là nhằm xây dựng lòng tin với Qatar và Pakistan.
Theo kênh NBC News, trong bài đăng trên nền tảng mạng xã hội Truth Social hôm 5-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo ông sẽ tổ chức họp báo tại Nhà Trắng cùng các thành viên quân đội Mỹ vào lúc 13h ngày 6-4 giờ Mỹ (0h ngày 7-4 giờ Việt Nam).
Trong bài đăng, ông đề cập đến chiến dịch giải cứu phi công Mỹ sau khi tiêm kích F-15 bị bắn rơi trong lãnh thổ Iran.
Xung đột Mỹ - Israel với Iran vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt kể từ khi bùng phát vào hôm 28-2.
Theo Hãng tin AP, các nhà trung gian Ai Cập, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã gửi cho Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff một đề xuất kêu gọi ngừng bắn 45 ngày và mở lại eo biển Hormuz.
Một quan chức Nhà Trắng cho biết Tổng thống Trump vẫn chưa ký duyệt đề xuất này. Trong khi Iran đã bác bỏ đề xuất ngừng bắn, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn.
Iran cũng đưa ra 10 điều khoản, bao gồm chấm dứt các xung đột trong khu vực, thiết lập quy trình bảo đảm lưu thông an toàn qua eo biển Hormuz, dỡ bỏ trừng phạt và tái thiết.
Phát biểu với phóng viên bên lề sự kiện Easter Egg Roll ngày 6-4, ông Trump khẳng định 20h ngày 7-4 giờ Mỹ (sáng 8-4 giờ Việt Nam) là "hạn chót" để Iran đạt thỏa thuận và mở lại eo biển Hormuz.
Ông cũng cho biết Iran đã đưa ra một đề xuất quan trọng. Theo ông, đây là một "bước tiến quan trọng" nhưng "vẫn chưa đủ tốt".
