Dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng, lấy ý kiến công khai đến hết ngày 7/5, trước khi trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XVI. Trong số các đề xuất đang được xem xét, có nội dung mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền với một số tội danh.
Cụ thể, hình phạt tiền sẽ được mở rộng thêm với một số trường hợp người phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, và cả một số trường hợp rất nghiêm trọng trong các nhóm tội nhất định do Bộ luật quy định.
Hiện, dự thảo chưa liệt kê cụ thể các tội danh thuộc diện mở rộng này.
Ngoài ra, khi áp dụng phạt tiền thay vì phạt tù, người phạm tội phải thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, đồng thời đã khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường toàn bộ thiệt hại.
Lý do nên phạt tiền thay phạt tù
Theo cơ quan soạn thảo, Bộ luật Hình sự hiện xác định phạt tiền là một trong các hình phạt chính. Chiến lược cải cách tư pháp và các quan điểm về phòng, chống tham nhũng cũng ưu tiên thu hồi tài sản bị thất thoát. Tuy nhiên, Bộ luật hiện chưa đặt ra chuẩn cứng, khi nào được phạt tiền, khi nào phải phạt tù, mà vẫn dừng ở quy định mang tính “có thể”, khiến chính sách hình sự vẫn nghiêng về trừng phạt hơn là phục hồi.
Theo đề xuất, khi sửa đổi, Bộ luật Hình sự sẽ tiến thêm một bước từ “cho phép”, “có thể” sang quy định chặt chẽ hơn, giúp tòa án có căn cứ pháp lý minh bạch khi áp dụng hình phạt tiền thay vì phạt tù.
Theo Bộ Công an, chính sách mở rộng các tội danh được áp dụng phạt tiền thay vì phạt tù sẽ giúp giảm chi phí giam giữ, quản lý trại giam, đồng thời tăng nguồn thu ngân sách từ các vụ án có động cơ vụ lợi.
Với xã hội và doanh nghiệp, chính sách này giúp người phạm tội, đặc biệt là người phạm tội lần đầu, ít nguy hiểm, có điều kiện duy trì việc làm, chăm sóc gia đình và tái hòa nhập tốt hơn. Đối với doanh nghiệp, việc áp dụng phạt tiền thay tù cũng giảm rủi ro đứt gãy lao động và quản trị khi người quản lý vi phạm các lỗi có thể xử lý bằng tiền mà không cần cách ly khỏi xã hội.
Tuy nhiên, để chính sách thực sự hiệu quả, Nhà nước cần đầu tư thêm cơ chế xác minh tài sản, thu nhập, tránh tình trạng bản án đã tuyên nhưng khó thi hành do người phạm tội tẩu tán tài sản.
Nhiều người đã được chuyển từ án tù sang phạt tiền
Trước đó, trong một số vụ án, các bị cáo đã được chuyển từ án tù sang phạt tiền, khi xét hậu quả đã được khắc phục xong.
Như vụ án xảy ra tại Tập đoàn FLC, tại giai đoạn sơ thẩm, 14 bị cáo gồm Chủ tịch HĐQT Trịnh Văn Quyết, 2 em gái, cùng 11 lãnh đạo, nhân viên của doanh nghiệp này, đều bị tuyên 2-3 năm tù về tội Thao túng thị trường chứng khoán với số tiền chiếm đoạt 700 tỷ đồng.
Nhưng tại giai đoạn phúc thẩm, HĐXX ghi nhận toàn bộ hậu quả đã được khắc phục, có người khắc phục thừa, cộng thêm các yếu tố sức khỏe, nhân thân… Do đó, cả 14 bị cáo đều được tòa chuyển án phạt tù sang phạt tiền. Người thấp nhất bị phạt 2 tỷ đồng, cao nhất là ông Quyết, bị phạt 4 tỷ đồng.
Theo tòa, hình phạt tiền với tội danh này “cũng đã đủ tác dụng răn đe, giáo dục” đối với bị cáo, đồng thời thể thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của pháp luật đối với những người phạm tội.
Trong vụ án khác được TAND khu vực 10, tỉnh Đăk Lăk xét xử tháng 12/2025, liên quan hành vi Trốn thuế, 5 bị cáo thuộc các doanh nghiệp khác nhau đã móc nối, mua bán 47 hóa đơn giá trị gia tăng để hợp thức hóa số hàng hóa không rõ nguồn gốc. Các bị cáo sau đó dùng hóa đơn đã mua để kê khai, báo cáo thuế đầu vào để được khấu trừ và giảm thuế cho doanh nghiệp, với số tiền mỗi người bị cáo buộc từ 160-580 triệu đồng.
Với khung hình phạt được quy định tại Điều 200, Bộ Luật Hình sự, các bị cáo bị truy tố ở 2 khung phạt: phạt tiền từ 100 đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm; hoặc phạt tiền từ 500 triệu đến 1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù 1-3 năm.
Nhưng tương tự vụ tập đoàn FLC, HĐXX xét thấy toàn bộ hậu quả đã được khắc phục, bị cáo là người dân tộc thiểu số, bị bệnh hiểm nghèo… để tuyên cả 5 bị cáo hình phạt tiền, mỗi người 175-325 triệu đồng, thay vì án tù.
Ngoài ra, tại dự thảo, Bộ Công an cũng đề xuất bổ sung một số tội danh, hành vi mới chưa được quy định trong Bộ luật Hình sự; mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại; điều chỉnh tăng, giảm ngưỡng tài sản để truy cứu trách nhiệm hình sự với một số tội.
Bên cạnh đó, Bộ Công an cũng đề xuất giảm các tội áp dụng án tử hình, đồng thời tăng gấp đôi tiền phạt với các tội liên quan kinh doanh, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm nhằm tăng tính công bằng, nhân đạo và khuyến khích người phạm tội khắc phục hậu quả.
Phiên tòa được Tòa án quân sự Trung ương mở ngày 12-5 tại trụ sở Tòa án quân sự thủ đô Hà Nội, đưa ra xét xử phúc thẩm đối với 5 trong 9 bị cáo vụ án xảy ra tại dự án khu trung tâm đô thị - thương mại - dịch vụ - tài chính - du lịch Nha Trang, ở khu sân bay Nha Trang cũ, do Công ty cổ phần Tập đoàn Phúc Sơn (gọi tắt là Công ty Phúc Sơn) làm chủ đầu tư.
Trong số 5 bị cáo kháng cáo bản án hình sự sơ thẩm, có 3 bị cáo đã bị tuyên án tù về tội "lừa đảo chiếm đoạt tài sản". Đó là: Nguyễn Văn Hậu - cựu Chủ tịch hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty Phúc Sơn - bị tòa cấp sơ thẩm phạt 11 năm tù; Nguyễn Thị Hằng - cựu Phó tổng giám đốc Công ty Phúc Sơn, chị ruột của Hậu: 7 năm 6 tháng tù và Trần Hữu Định - Giám đốc Công ty cổ phần Đầu tư Nam Á: 8 năm 6 tháng tù.
Hai bị cáo có kháng cáo còn lại đều là cựu thiếu tướng, bị hội đồng xét xử tuyên án tù cùng mức 2 năm 6 tháng về tội "vi phạm các quy định về quản lý đất đai", là Hoàng Viết Quang - cựu Phó cục trưởng Cục Tác chiến - Cơ quan tham mưu Bộ Quốc phòng và Nguyễn Duy Cường - cựu Hiệu trưởng Trường Sĩ quan Không quân, trước đây đóng ở sân bay Nha Trang.
Sau khi làm thủ tục mở phiên tòa, hội đồng xét xử phúc thẩm đã công bố quyết định hoãn phiên tòa.
Lý do là bị hại có kháng cáo là Đào Thanh Hải có đơn xin hoãn phiên tòa để có thêm thời gian thu thập, bổ sung chứng cứ; bị cáo Nguyễn Văn Hậu có đơn xin hoãn phiên tòa vì "lý do bất khả kháng (lý do sức khỏe) ảnh hưởng tới việc xét xử vụ án".
Tòa thông báo sẽ mở lại phiên tòa xét xử phúc thẩm vào ngày 10-6-2026, vẫn tại Tòa án quân sự thủ đô Hà Nội.
Ngày 16/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh An Giang bắt tạm giam Vũ Thị Hương (55 tuổi, cư trú tại ấp Rạch Vược, phường Tô Châu, tỉnh An Giang) về tội Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, các nhân.
Thời gian qua, bà Hương đã lợi dụng các quyền tự do ngôn luận, quyền khiếu nại, tố cáo để liên tục gửi đơn thư đến nhiều cơ quan chức năng từ Trung ương đến địa phương. Đáng nói, nội dung các đơn thư này hoàn toàn không liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân bà này.
Dù các vụ việc nêu trên đã được các cơ quan có thẩm quyền rà soát, giải quyết theo đúng trình tự và quy định của pháp luật, song bà Hương không đồng tình. Bị can liên tục đưa ra yêu cầu đối với các cơ quan công quyền phải xử lý vụ việc theo ý kiến chủ quan của mình.
Khi không được đáp ứng, bà Hương tiếp tục khiếu nại, tố cáo với nội dung xuyên tạc, vu khống, xúc phạm các tổ chức, cá nhân, làm suy giảm uy tín của nhiều cơ quan tổ chức cá nhân, gây ảnh hưởng xấu đến tình hình an ninh trật tự tại địa phương.
Qua vụ việc của bà Hương, công an tỉnh An Giang khuyến cáo người dân cần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, sử dụng quyền tự do ngôn luận, quyền khiếu nại, tố cáo đúng quy định của pháp luật.
Sau một ngày thẩm vấn và nghị án, chiều 9-4 Tòa án nhân dân TP Hà Nội đã công bố bản án cáo buộc hai cựu cán bộ Đội cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ Công an quận Cầu Giấy (cũ) phạm tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng liên quan vụ cháy nhà trọ làm 15 người chết trên phố Trung Kính.
Hội đồng xét xử tuyên phạt các ông: Đỗ Tuấn Anh, cựu Phó đội trưởng Đội cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ Công an quận Cầu Giấy (cũ), 3 năm tù; Lê Quang Hưng, cựu cán bộ của đội này, lãnh 3 năm 6 tháng tù.
Tuy nhiên khi lượng hình, hội đồng xét xử xem xét vụ cháy có nguyên nhân do chập mạch ở xe máy điện, thuộc trách nhiệm của chủ nhà trọ. Tòa án cũng ghi nhận các tình tiết giảm nhẹ của hai cựu cán bộ công an để đưa ra mức hình phạt dưới khung truy tố.
Theo bản án, vụ cháy xảy ra rạng sáng 24-5-2024, do chập mạch trên đường dây điện của một xe máy điện trong lán sửa chữa xe dựng ở sân nhà trọ trên phố Trung Kính. Lửa sau đó lan nhanh sang hai ngôi nhà nằm đối diện nhau, bịt mất đường thoát nạn của những người bên trong.
Vụ cháy gây hậu quả nghiêm trọng, làm 15 người thiệt mạng, trong đó có 3 người nhà ông Quyết.
Kết quả điều tra xác định dãy nhà trọ của ông Quyết thuộc diện quản lý nhà nước về phòng cháy, chữa cháy của Đội cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn cứu hộ Công an quận Cầu Giấy (cũ).
Tuy nhiên ông Lê Quang Hưng là cán bộ Đội cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn cứu hộ đã không thực hiện điều tra cơ bản đối với loại hình nhà trọ trên địa bàn phường Trung Hòa nói chung và dãy nhà trọ của vợ chồng ông Quyết nói riêng.
Ông Hưng cũng không lập hồ sơ quản lý, không tiến hành kiểm tra các vi phạm về phòng cháy và chữa cháy đối với dãy nhà trọ này.
Cựu đội phó Đỗ Tuấn Anh bị cáo buộc đã không kiểm tra đôn đốc, chỉ đạo cán bộ, chiến sĩ cấp dưới thực hiện nghiêm túc, đầy đủ việc rà soát, điều tra cơ bản, báo cáo và kiểm tra, xử lý theo quy định pháp luật đối với các cơ sở cho thuê trọ trên địa bàn.
Do đó để dãy nhà trọ của ông Quyết tồn tại có nhiều vi phạm về an toàn phòng cháy chữa cháy, không được xử lý kịp thời, triệt để dẫn đến xảy ra vụ cháy gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng về người và tài sản.
Theo bản án, hai cựu cán bộ công an phạm tội với lỗi vô ý. Hưng có trách nhiệm phải đưa nhà trọ của ông Quyết vào danh sách quản lý nhà nước về phòng cháy chữa cháy.
Tuy nhiên Hưng đã không thực hiện đúng chức trách nhiệm vụ, dẫn đến khu nhà trọ nằm ngoài danh sách quản lý và là nguyên nhân gián tiếp gây ra vụ cháy có hậu quả nghiêm trọng nên mức hình phạt cần cao hơn Tuấn Anh, bản án nêu.
Về trách nhiệm của chủ nhà trọ trong vụ án này, cơ quan tố tụng xác định bà Nguyễn Thị Thảo (vợ ông Quyết) là người trực tiếp quản lý điều hành việc cho thuê trọ. Quá trình quản lý cho thuê trọ, bà Thảo không thực hiện đúng quy định đảm bảo an toàn, có dấu hiệu phạm tội vi phạm các quy định về phòng cháy chữa cháy.
Tuy nhiên do bà Thảo đã tử vong trong vụ cháy nên cơ quan điều tra không xem xét xử lý. Còn ông Quyết được xác định có tham gia hỗ trợ bà Thảo trong việc quản lý nhà trọ nhưng không phải vai trò chính.
Hành vi của ông Quyết có dấu hiệu phạm tội vi phạm các quy định về phòng cháy chữa cháy. Tuy nhiên mẹ, vợ và con ông Quyết đã tử vong trong vụ cháy, nhà bị hư hỏng hoàn toàn sau vụ cháy.
Ông Quyết được ghi nhận đã tích cực phối hợp với cơ quan điều tra khắc phục hậu quả, đại diện gia đình các bị hại có đơn xin miễn trách nhiệm hình sự nên cơ quan điều tra đã miễn truy cứu trách nhiệm hình sự với ông.
Tuy nhiên, hội đồng xét xử cho rằng việc không truy tố, miễn trách nhiệm hình sự đối với ông Nguyễn Kim Quyết "là chưa phù hợp với tính chất, mức độ hậu quả vụ án".
Do đó tòa kiến nghị cơ quan điều tra và Viện Kiểm sát nhân dân TP Hà Nội tiếp tục xem xét trách nhiệm hình sự đối với ông Quyết để xử lý theo đúng quy định pháp luật.
Tòa sơ thẩm cũng kiến nghị UBND TP Hà Nội chỉ đạo các địa phương, cơ quan chức năng tăng cường tuyên truyền, siết chặt quản lý phòng cháy chữa cháy, tránh tái diễn các vụ việc tương tự.
Cùng với đó, lực lượng cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ được đề nghị tăng cường công tác kiểm tra, từ đó xử lý nghiêm vi phạm, hướng dẫn cán bộ chiến sĩ thực hiện đúng chức trách nhiệm vụ được giao.
