AFP dẫn số liệu từ trang nghiên cứu Our World in Data cho hay muỗi giết chết khoảng 760.000 người/năm. Theo đó, muỗi đứng đầu danh sách động vật gây chết người nhiều nhất, còn con người đứng thứ hai với khoảng cách khá xa.
Lý do là muỗi chiếm 17% tổng số các bệnh truyền nhiễm, trong đó có sốt rét, sốt xuất huyết, sốt vàng, chikungunya và Zika.
Và khi trái đất ấm lên vì biến đổi khí hậu do con người gây ra, muỗi đang di chuyển đến những khu vực mới trong những mùa hè dài hơn, làm dấy lên lo ngại rằng chúng có thể gây ra các cuộc khủng hoảng sức khỏe trong tương lai.
Vậy làm thế nào nhân loại có thể chống lại vật trung gian truyền bệnh nguy hiểm nhất? Có cách nào an toàn để chúng ta có thể tiêu diệt những con muỗi sát thủ – và việc này sẽ gây hại như thế nào cho môi trường?
Trước hết, chúng ta không cần phải tiêu diệt tất cả muỗi. Trong số khoảng 3.500 loài muỗi, chỉ có khoảng 100 loài hút máu người.
Chỉ có 5 loài muỗi chịu trách nhiệm cho khoảng 95% các ca bệnh ở người, theo bà Hilary Ranson, nhà sinh học nghiên cứu về vật trung gian truyền bệnh tại Trường Y học Nhiệt đới Liverpool (Anh).
Nhìn chung, bà Ranson cho rằng việc mất đi 5 loài muỗi “có thể chấp nhận được nếu xét đến sự tàn phá khủng khiếp” mà chúng gây ra cho thế giới, từ cái chết hàng loạt đến những hậu quả kinh tế nghiêm trọng.
Ông Dan Peach, nhà côn trùng học nghiên cứu về muỗi tại Đại học Georgia (Mỹ), nhìn chung đồng ý, nhưng nhấn mạnh cần thêm thông tin để so sánh việc tiêu diệt 5 lòa muỗi truyền bệnh với những phương án thay thế.
Nhà sinh học Ranson giải thích rằng 5 loài muỗi truyền bệnh “đã tiến hóa để gắn bó rất chặt chẽ với con người”, bao gồm cả việc hút máu và sinh sản gần chúng ta.
Điều này có nghĩa là việc tiêu diệt chúng sẽ không có tác động lớn đến hệ sinh thái rộng lớn hơn – và các loài muỗi khác, có cấu trúc gen tương tự nhưng ít gây chết người hơn, có thể sẽ nhanh chóng “lấp đầy vị trí sinh thái đó”, theo bà Ranson.
Nhà côn trùng học Peach không tin rằng chúng ta đã biết đủ “về hệ sinh thái của hầu hết các loài muỗi để tự tin theo một hướng nào đó”, nhưng ông cũng đồng ý phần nào với lập luận của bà Ranson.
Muỗi “vận chuyển chất dinh dưỡng từ môi trường sống dưới nước của ấu trùng” đến các khu vực khác và là thức ăn cho côn trùng, cá và các động vật khác, theo ông Peach. Ông nói thêm rằng chúng cũng thụ phấn cho thực vật, nhưng điều này “chưa được hiểu rõ và có thể khác nhau tùy theo loài”.
Bà Ranson thừa nhận có một cuộc tranh luận về đạo đức của việc con người tiêu diệt hoàn toàn một loài sinh vật, nhưng cũng chỉ ra rằng hiện nay chúng ta đang vô tình xóa sổ một số lượng lớn các loài.
Một trong những lựa chọn công nghệ mới nổi bật nhất được gọi là gene-drive (tạm dịch: dẫn truyền gen), liên quan đến việc biến đổi gen động vật để chúng truyền lại một đặc điểm cụ thể cho con cái của chúng.
Khi các nhà khoa học điều chỉnh gen của muỗi Anopheles gambiae cái mang mầm bệnh sốt rét để làm cho chúng vô sinh, qua đó xóa sổ một quần thể trong phòng thí nghiệm chỉ sau vài thế hệ.
Dự án Target Malaria, được Quỹ Gates tài trợ, vẫn chưa thử nghiệm công nghệ điều khiển gen ở châu Phi, nhưng có kế hoạch tiến hành thử nghiệm tại một quốc gia có dịch sốt rét vào năm 2030.
Tuy nhiên, dự án Target Malaria đã gặp phải trở ngại vào năm ngoái khi chính quyền quân sự của Burkina Faso chấm dứt các thử nghiệm riêng biệt liên quan đến muỗi biến đổi gen trong nước. Dự án bị các nhóm xã hội dân sự ở Burkina Faso chỉ trích và trở thành mục tiêu của những chiến dịch thông tin sai lệch.
Một chiến lược khác liên quan đến việc lây nhiễm vi khuẩn Wolbachia vào muỗi Aedes aegypti, có thể làm giảm mạnh quần thể muỗi – hoặc đơn giản là giảm khả năng truyền bệnh sốt xuất huyết của chúng. Điều này đặt ra một câu hỏi khác: Chúng ta có thực sự cần phải tiêu diệt chúng?
Khi muỗi vô sinh nhiễm Wolbachia được thả ở thành phố Niteroi của Brazil, nghiên cứu năm ngoái cho thấy số ca mắc sốt xuất huyết đã giảm 89%.
Hơn 16 triệu người ở 15 quốc gia hiện đã được bảo vệ bởi những con muỗi này, mà “không có hậu quả tiêu cực nào”, theo ông Scott O’Neill, sáng lập Chương trình Muỗi thế giới.
Trong khi đó, một dự án có tên Transmission Zero đang cố gắng sử dụng công nghệ điều khiển gen để khiến muỗi Anopheles gambiae không còn lây lan bệnh sốt rét nữa.
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm được công bố trên tạp chí Nature vào cuối năm ngoái cho thấy các nhà khoa học đang tiến gần hơn đến mục tiêu này, với kế hoạch khởi động thử nghiệm tầm quốc gia vào năm 2030.
Thay vì chỉ dựa vào một “phép màu” công nghệ, thường được Quỹ Gates tài trợ, bà Ranson kêu gọi một “giải pháp toàn diện” hơn cho những căn bệnh do muỗi gây ra.
Điều này đòi hỏi phải cung cấp cho người dân ở các quốc gia bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh nhiều hơn nữa khả năng tiếp cận với việc điều trị, chẩn đoán, nhà ở tốt hơn và vắc xin tốt hơn.
Tuy nhiên, các tổ chức nhân đạo cảnh báo rằng việc cắt giảm viện trợ nước ngoài mạnh mẽ của các nước phương Tây đã đe dọa tiến trình chống lại hầu hết các bệnh do muỗi lây bệnh trong năm qua, theo AFP.
Ngày 19-4, lực lượng Mỹ nổ súng và bắt giữ tàu chở hàng M/V Touska của Iran tại Vịnh Oman vì tàu này cố vượt lệnh phong tỏa mà Washington đang áp đặt quanh các cảng Iran. Đáng chú ý, tàu Touska gần đây đã ghé nhiều cảng Trung Quốc và bị nghi vận chuyển hàng hóa lưỡng dụng.
Mỹ vẫn đang giữ tàu Touska để kiểm tra lô hàng. Các nguồn tin an ninh hàng hải nói với Hãng tin Reuters rằng lô hàng này nhiều khả năng mang tính "lưỡng dụng" - tức có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự - sau hành trình xuất phát từ châu Á.
Dữ liệu hàng hải cho thấy tàu Touska đã nhiều lần cập cảng Chu Hải, miền nam Trung Quốc, trước khi đi qua Đông Nam Á rồi hướng về Iran. Các nhà phân tích nhận định đây là một phần trong lộ trình giúp Iran duy trì dòng chảy thương mại bất chấp sức ép từ Mỹ.
Theo một quan chức Mỹ chia sẻ với Fox News, tàu Touska lần gần nhất cập cảng Klang (Malaysia) vào ngày 12-4, sau đó trên đường tới cảng Bandar Abbas của Iran thì bị lực lượng Mỹ chặn lại tại Vịnh Oman, ngay bên ngoài eo biển Hormuz, vào ngày 19-4.
Các nhà phân tích nhận định việc tàu vẫn cố di chuyển trong lúc Hải quân Mỹ gia tăng hiện diện trong khu vực cho thấy hàng hóa trên tàu có thể mang tính ưu tiên cao.
"Con tàu đã cố vượt vòng phong tỏa - dường như là hành động đặc biệt ngu ngốc. Điều đó cho thấy trên tàu có thể có thứ gì đó Iran thật sự đang cần" - ông Ray Powell, Giám đốc sáng kiến minh bạch hàng hải SeaLight, nói với Fox News.
Ông Powell lưu ý tuyến đường của tàu qua Malaysia là điều đáng chú ý.
Theo ông, vùng biển gần eo biển Singapore vốn "nổi tiếng về việc chuyển hàng giữa các tàu" do thực thi pháp luật tương đối lỏng lẻo - chiến thuật này khiến việc truy vết hàng hóa trở nên khó khăn hơn.
Ông cũng cho rằng các điểm dừng tại Trung Quốc đặt ra câu hỏi về nguồn gốc lô hàng, dù chưa rõ cụ thể tàu chở gì.
Ngày 20-4, Trung Quốc lên tiếng chỉ trích vụ chặn bắt. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn (Guo Jiakun) nói Bắc Kinh quan ngại về việc Mỹ "chặn bắt bằng vũ lực" tàu chở hàng Iran.
"Tình hình tại eo biển Hormuz hiện nhạy cảm và phức tạp" - ông Quách nói tại họp báo, đồng thời nhấn mạnh các bên cần tránh làm leo thang căng thẳng và "tạo điều kiện cần thiết để hoạt động lưu thông bình thường qua eo biển được nối lại".
Về diễn biến vụ chặn bắt, CENTCOM cáo buộc thủy thủ đoàn tàu Touska "không tuân thủ các cảnh báo lặp đi lặp lại trong suốt 6 giờ".
Tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã bắn nhiều phát từ pháo MK 45 vào khoang máy, vô hiệu hóa hệ thống đẩy của tàu Touska, trước khi lính thủy đánh bộ Mỹ lên boong kiểm soát tàu.
Tehran xác nhận tàu bị chặn bắt khi đang trên hành trình từ Trung Quốc tới Iran, đồng thời gọi hành động của Mỹ là "cướp biển có vũ trang".
Phát biểu với các phóng viên trên chuyên cơ Không lực Một trên đường trở về từ Trung Quốc ngày 15/5, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông đã thảo luận về cuộc xung đột Nga - Ukraine với Chủ tịch Tập Cận Bình và cả 2 nhà lãnh đạo đều nhất trí rằng họ muốn giao tranh chấm dứt.
"Đó là một cuộc chiến mà chúng tôi muốn thấy nó được dàn xếp. Cho đến đêm qua, mọi thứ trông có vẻ tốt đẹp, nhưng rồi Ukraine đã phải hứng chịu một đòn nặng nề vào đêm qua", ông Trump nói, ám chỉ đến làn sóng tấn công quy mô lớn của Nga vào Ukraine từ ngày 13/5.
Theo Không quân Ukraine, trong 2 ngày 13/5 và 14/5, Nga đã phóng khoảng 1.600 máy bay không người lái (UAV) cùng hàng chục tên lửa vào các mục tiêu trên khắp Ukraine, trong đó có thủ đô Kiev.
Tổng thống Ukraaine Volodymyr Zelensky chỉ đạo quân đội chuẩn bị "các phương án phản ứng khả thi" trước các cuộc tấn công quy mô lớn của Nga.
"Chúng tôi đang chuẩn bị các bước có thể tăng cường phản ứng chung: các lệnh trừng phạt phải khiến tác động đến Nga nhiều hơn", Tổng thống Zelensky viết trên Telegram ngày 14/5, kêu gọi các đồng minh phương Tây thắt chặt các lệnh trừng phạt đối với Moscow.
Về phía Nga, Bộ Quốc phòng nước này cho biết, từ ngày 12/5 đến ngày 15/5, các lực lượng vũ trang Nga đã thực hiện một cuộc tấn công trả đũa ồ ạt và 2 cuộc tấn công trả đũa theo nhóm nhằm vào các mục tiêu liên quan đến quân đội Ukraine.
"Từ ngày 12/5 đến ngày 15/5, để trả đũa các cuộc tấn công của Ukraine vào lãnh thổ Nga, quân đội Nga đã thực hiện một cuộc tấn công ồ ạt và 2 cuộc tấn công kết hợp bằng vũ khí tầm xa có độ chính xác cao, bao gồm cả tên lửa đạn đạo siêu vượt âm phóng từ trên không Kinzhal và các UAV, đánh trúng các doanh nghiệp thuộc tổ hợp công nghiệp - quân sự của Ukraine, các địa điểm cơ sở hạ tầng nhiên liệu, năng lượng, giao thông và cảng biển được quân đội Ukraine sử dụng, các sân bay quân sự, các địa điểm lắp ráp, lưu trữ và phóng máy bay không người lái, các kho đạn dược và nhiên liệu, cũng như các khu vực đồn trú tạm thời của các thành phần vũ trang Ukraine và lính đánh thuê nước ngoài", Bộ Quốc phòng cho hay.
Thông qua đợt tấn công này, Nga đã giành quyền kiểm soát 3 ngôi làng ở Kharkov, Zaporizhia và Donetsk.
Moscow cũng cáo buộc các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine vào thành phố Ryazan rạng sáng 15/5 đã khiến 4 người thiệt mạng.
Bất chấp những cáo buộc này, cả Nga và Ukraine đều tuyên bố chỉ nhắm đến các mục tiêu quân sự, không cố ý nhắm mục tiêu vào thường dân.
Tổng thống Nga Vladimir Putin dự kiến sẽ thăm Trung Quốc và hội đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tuần tới. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết ông Putin hy vọng sẽ thảo luận với ông Tập về chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump, cũng như các mối quan hệ song phương và các vấn đề quốc tế.
