Trẻ em dùng mạng xã hội không còn là tranh luận xa xôi mà đã trở thành mối bận tâm toàn cầu. Ngày càng nhiều quốc gia nhìn thấy mặt tối của “thế giới số” đối với trẻ vị thành niên. Sau Úc, nhiều nước như Anh, Hy Lạp, Nhật Bản cũng đang xem xét siết độ tuổi sử dụng mạng xã hội.
Rõ ràng, mạng xã hội không giống với công nghệ học tập. Và trẻ em ở độ tuổi chưa hoàn thiện nhận thức rất dễ trở thành đối tượng bị dẫn dắt bởi những thuật toán gây nghiện.
Phụ huynh hay nói: “Thời đại này không cho con dùng công nghệ sao được?”. Tất nhiên, không ai có thể kéo trẻ em ra khỏi kỷ nguyên số, song cần phân biệt giữa sử dụng công nghệ và bị công nghệ “chiếm hữu”.
Mạng xã hội ngày nay không đơn thuần là nơi giao tiếp, kết nối mà là một cỗ máy khai thác sự chú ý. Những đoạn video ngắn liên tục, những nội dung giật gân, câu view, những chuẩn mực ngoại hình méo mó hay văn hóa công kích… đang bủa vây trẻ em mỗi ngày.
Một nghiên cứu tại Úc cho thấy 44% thanh thiếu niên từng trải qua trải nghiệm tiêu cực trên mạng; gần một nửa cảm thấy tự ti hơn về hình ảnh bản thân sau khi dùng mạng xã hội.
Các nghiên cứu quốc tế cũng ghi nhận việc trẻ dành quá nhiều thời gian trước màn hình liên quan đến lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và giảm khả năng tập trung. Vì vậy, khi Úc cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, điều họ nhắm tới không phải là chống lại công nghệ mà là bảo vệ trẻ em trước một môi trường mà ngay cả người lớn đôi khi còn không đủ khả năng tự vệ.
Tuy nhiên, nếu chỉ cấm mà không tạo ra môi trường thay thế lành mạnh, lệnh cấm rất dễ thất bại. Thực tế, tại Úc, nhiều trẻ vẫn tìm cách “vượt rào” bằng tài khoản giả hoặc nhờ người lớn đăng ký hộ. Điều đó cho thấy nghiện mạng xã hội là một vấn đề tâm lý – xã hội toàn cầu.
Trẻ ở thành phố sinh ra, lớn lên trong những căn hộ chật hẹp, thiếu sân chơi, thiếu không gian công cộng, thiếu cả thời gian trò chuyện với cha mẹ. Sau giờ học thêm, thứ dễ tiếp cận nhất là điện thoại. Mạng xã hội bấy giờ trở thành nơi giải trí rẻ tiền, nhanh chóng và gây kích thích liên tục.
Nếu trẻ không dùng mạng xã hội thì sẽ làm gì? Đọc sách? Chơi thể thao? Học nhạc? Tham gia hoạt động cộng đồng? Đi dạo công viên?… Đó lẽ ra phải là câu hỏi của quy hoạch đô thị, của giáo dục và của đời sống gia đình. Đáng lo là người lớn nhiều khi cũng vừa ăn cơm vừa lướt điện thoại, không ít người giao luôn chiếc smartphone cho con như một “bảo mẫu điện tử”. Bởi vậy, không chỉ cấm mà cần kiến tạo một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em.
Nhà nước cần có khung pháp lý mạnh hơn về xác minh độ tuổi, kiểm soát nội dung độc hại, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng công nghệ. Nhà trường phải dạy kỹ năng số, kỹ năng phản biện và sức khỏe tinh thần thay vì chỉ cấm đoán hình thức. Gia đình cần thiết lập “kỷ luật số” như giờ không điện thoại, không lướt mạng xã hội trong bữa cơm, tăng thời gian trò chuyện trực tiếp…
Không ai phủ nhận mạng xã hội có mặt tích cực. Người sử dụng có thể học ngoại ngữ, tiếp cận tri thức, kết nối bạn bè, phát triển kỹ năng sáng tạo… Nhưng vấn đề nằm ở chỗ trẻ dưới 16 tuổi chưa đủ khả năng phân biệt đâu là thông tin đúng sai, đâu là độc hại, đâu là sự thao túng cảm xúc từ thuật toán.
Trẻ em thì chưa đủ trưởng thành để lái xe, uống rượu hay chịu trách nhiệm pháp lý, do vậy cũng cần đặt giới hạn cho việc bước vào một “xa lộ tâm lý” đầy cạm bẫy của mạng xã hội. Nếu không, mạng xã hội sẽ tiếp tục nuôi lớn một thế hệ quen sống bằng lượt thích, phản ứng nhanh và sự cô đơn ngay giữa thế giới kết nối vô tận.
Đoạn clip ghi lại cảnh vị khách Tây chăm chú đảo nồi cám lớn trên bếp giữa sự cổ vũ của nhiều người xung quanh nhanh chóng viral trên TikTok. Với vẻ mặt nghiêm túc và thao tác thuần thục, anh chàng khiến nhiều người tưởng đang chế biến món đặc sản vùng cao.
Khoảnh khắc gây hài nhất là khi anh vô tư đưa tay quệt thử nước trong nồi rồi đưa lên miệng nếm. Chỉ vài giây sau, vị khách bật cười ngượng ngùng như nhận ra mình vừa "thử nhầm món".
Nhiều cư dân mạng thích thú bình luận: "Thần thái đúng kiểu bếp trưởng 5 sao đang nấu súp"; "Chắc anh tưởng món hầm truyền thống nên mới nếm kỹ vậy"; "Mấy chú lợn chắc tự hào vì có đầu bếp quốc tế kiểm định thực đơn".
Không ít người cũng tỏ ra thích thú với kiểu du lịch trải nghiệm ở Hà Giang, nơi du khách có thể tham gia các công việc đời thường như nấu cám lợn, làm nông hay chăm gia súc cùng người dân địa phương.
Clip hiện thu hút hàng triệu lượt xem cùng hàng nghìn bình luận hài hước trên mạng xã hội.
Nhận được thiệp mời, người thấy tiện hết nấc vì có mã QR đỡ ngại khi xin, người lại lắc đầu chê kém tinh tế.
Trước ngày cưới, nhiều cặp cô dâu chú rể đăng bài viết dài với tựa “Thay cho những tấm thiệp hồng chưa trao tay” kèm số tài khoản lên trang cá nhân, thậm chí in luôn trên thiệp mời mã QR thông tin tài khoản. Có người cho rằng việc này chỉ để tiện cho khách mời, nhất là những ai quên mang tiền mặt thì có thể chuyển khoản sau.
Tuy nhiên, Bảo An (24 tuổi, Huế) cho rằng cách làm này khá nhạy cảm. An nói nếu ai không mang tiền mặt thì có thể về nhắn tin chúc mừng rồi xin mã QR sau cũng được.
“Việc cô dâu chú rể để sẵn số tài khoản như vậy khiến mình cảm giác hơi vô duyên, giống như đang giao dịch hơn là một lời mời dự cưới”, An bày tỏ.
Theo An, nếu khách không tham dự đám cưới được thì có thể gửi lời chúc, còn việc công khai số tài khoản trước ngày cưới dễ khiến đám cưới mất đi sự tinh tế và ý nghĩa vốn có, thậm chí làm giảm đi giá trị tình cảm của ngày trọng đại.
Ngọc Yến (26 tuổi, TP.HCM) kể từng gặp tình huống dễ gây hiểu lầm với mã QR trên thiệp cưới.
“Thiệp cưới của mình có mã QR để quét ra bản đồ đến địa điểm tổ chức. Vì sợ mọi người hiểu nhầm là mã chuyển khoản nên mình phải ghi chú rõ là quét mã để xem hướng dẫn đường đi”, Yến kể.
Yến nói thêm nếu là QR tài khoản thì lại mang cảm giác khác. Nhiều khi giống như nhắc khéo những ai trước đây mình đã đi mừng cưới thì giờ đến lượt phải chuyển khoản lại theo số tài khoản đó.
Nhưng nhiều người cho rằng thời đại 4.0 việc gì cũng cần nhanh - gọn - lẹ, để số tài khoản ngân hàng hay in mã QR trên thiệp cưới cũng là cách để mọi người chúc phúc.
Kiều Trang (27 tuổi, TP.HCM) nói thẳng in mã QR trên thiệp cưới hay gắn số tài khoản trong bài đăng đơn giản là để thuận tiện cho đôi bên.
Cô hài hước ví dụ mấy năm trước đi chợ, hỏi xin số tài khoản để chuyển khoản vài chục nghìn đồng còn bị mắng. Nhưng bây giờ ra chợ mà sạp nào không có mã QR thì lại bất tiện, vì khách quen quét mã để thanh toán rồi.
Tương tự, Gia Khang (25 tuổi, TP.HCM) nói xã hội phát triển, công nghệ phát triển, đâu ai dám chắc 100% khách mời sẽ đi hết. Cho nên việc in QR ngân hàng hay gắn số tài khoản cũng là một sự tinh tế, bởi những khách mời không đi được họ sẽ chuyển luôn chúc mừng hạnh phúc dâu rể.
Anh kể thêm, đồng nghiệp mời cưới nhưng nhà bạn ấy ở xa, lại không tiện nhờ ai gửi thiệp. Khang phải chủ động gọi hỏi số tài khoản để chuyển tiền mừng, mà cả 2 đứa đều thấy ngại.
“Ngoài ra, cũng đỡ phải nhờ người này người kia gửi giúp, không mất công đếm tiền, không tốn phong bì. Những ai bận việc hoặc ở xa cũng thuận tiện hơn, vì việc gửi thiệp hộ đôi khi khá khó khăn”, anh nói.
Linh Chi (26 tuổi, TP.HCM) hài hước gọi mã QR là cứu tinh cho hội não cá vàng. “Có những hôm ăn diện lộng lẫy, xịt nước hoa thơm phức rồi đến sảnh tiệc mới chợt nhớ chưa rút tiền mặt. Lúc đó, mã QR đúng là cứu tinh giữa trời nắng”, Chi kể.
Chi nói thêm chủ tiệc cũng thảnh thơi, khỏi lo kiểm đếm hay thất lạc phong bì giữa đám đông. Tiền về tài khoản, đêm tân hôn dành để nghỉ ngơi thay vì ngồi đếm.
Căn bệnh viêm đa rễ thần kinh khiến tay chân Lan Anh bị teo cơ, việc đi đứng, cầm nắm cũng gặp nhiều khó khăn. Dẫu vậy, cô gái không than trách số phận mà luôn tích cực học hỏi.
Từ quê nhà Vĩnh Phúc, cô khăn gói vào TP.HCM nhập học năm 2020. Gần như mọi việc cô đều trông cậy vào những người bạn khi sống xa gia đình, di chuyển mỗi ngày bằng xe ôm công nghệ.
Thấm thoát đã sáu năm, nữ sinh viên khoa tâm lý học ngày ấy tốt nghiệp đại học loại giỏi và giờ đã trở thành chuyên viên tư vấn tuyển sinh chương trình học công nghệ tại một công ty ở TP.HCM. Đồng thời cô cũng là gương mặt tích cực trong các hoạt động dành cho người khuyết tật.
Lan Anh kể hồi 3 tuổi, các cơ vận động bắt đầu yếu dần, đi đứng hay ngã, vào cấp II thì hầu như việc di chuyển phải nhờ người khác hỗ trợ.
"Cảm giác tự ti lúc bé vơi dần và hoàn toàn biến mất. Tôi có gia đình yêu thương, có công việc ổn định, có những người bạn, đồng nghiệp đáng yêu. Tôi mong có thể kết nối những người khuyết tật với nhau, giúp nhau tự tin hơn", Lan Anh chia sẻ.
