Sau bốn tháng con gái đi học mẫu giáo tại Brussels (Bỉ), chị Kim Ngọc, 33 tuổi, quê Hà Nội bất ngờ nhận được thư mời họp từ hiệu trưởng. Lý do là con gái 18 tháng tuổi thường xuyên đi vệ sinh ra quần và người bố hiếm khi xuất hiện tại trường.
Bước vào phòng họp, thay vì những lời phàn nàn về thành tích hay kỷ luật, những câu hỏi của nhà trường khiến người mẹ Việt bất ngờ. “Gần đây bố mẹ có lớn tiếng trước mặt con không?”, “Nhà có sự xáo trộn nào về chỗ ở hay người thân chuyển đến không?”. Giáo viên giải thích, việc một đứa trẻ đã biết tự chủ bỗng nhiên đi vệ sinh không đúng chỗ thường là cảnh báo về sự bất ổn tâm lý.
Không khí cuộc họp chùng xuống khi giáo viên chất vấn sự vắng mặt của người bố. Chị Ngọc phân trần bản thân là nội trợ toàn thời gian, muốn quán xuyến mọi việc để chồng tập trung phát triển sự nghiệp. Tuy nhiên, lý do này bị nhà trường bác bỏ.
Trong triết lý giáo dục mầm non tại Bỉ, sự hiện diện của người cha là mắt xích không thể thay thế đối với quá trình định hình nhân cách trẻ. Người cha không được phép lấy lý do kinh tế để vắng mặt trong chuỗi ngày khôn lớn của con. Ngay sau buổi họp, chồng chị Ngọc buộc phải sắp xếp lại công việc để tham gia đón con và góp mặt trong các buổi biểu diễn văn nghệ tại trường.
“Tôi thực sự sốc. Tư duy giáo dục của họ quá khác biệt so với thói quen bao bọc và phân công vai trò trong gia đình tại Việt Nam”, chị Ngọc nói.
Cuộc va chạm giữa hai hệ giá trị
Trải nghiệm của chị Ngọc chỉ là một trong số vô vàn “cú sốc” mà phụ huynh Việt gặp phải khi đưa con hòa nhập vào nền giáo dục phương Tây. Trên các diễn đàn cộng đồng người Việt tại Bỉ, chủ đề rèn tính tự lập trong bữa ăn luôn nhận được nhiều sự đồng cảm.
Một bà mẹ có con hai tuổi kể lại cảm giác xót xa trong những ngày đầu con đi học. Tại trường, trẻ phải tự xúc ăn thay vì được giáo viên dỗ dành. Nếu đứa trẻ từ chối bữa trưa, giáo viên chỉ nhẹ nhàng hỏi lại một hai lần. Sau 30 phút, khay thức ăn sẽ được dọn đi, bất chấp việc đứa trẻ có thể phải chịu đói đến bữa phụ.
Nhiều phụ huynh Việt ban đầu tỏ ra bức xúc, cho rằng giáo viên thiếu trách nhiệm. Nhưng phía nhà trường lý giải, đây là phương pháp khoa học để trẻ học cách lắng nghe nhu cầu của cơ thể. Trẻ được quyền tự quyết định khẩu phần của mình, và quan trọng nhất, chúng học được bài học về hệ quả: Nếu từ chối đồ ăn, cơ thể sẽ phải nếm trải cơn đói.
Sự khác biệt không chỉ dừng ở bữa ăn. Khi con gái bước sang tuổi lên hai, chị Ngọc tiếp tục nhận thông báo về lớp học bơi. Vốn bé có thể trạng hay ốm vặt, việc để con lặn ngụp dưới nước vào mùa lạnh là điều chị Ngọc chưa từng nghĩ tới. Trái ngược với sự lo lắng của vợ, chồng chị lại tỏ ra bình thản. Ở phương Tây, việc rèn luyện thể chất và khả năng sinh tồn được đặt ngang hàng, thậm chí cao hơn việc học chữ. Những hoạt động ngoại khóa ngoài trời, bất chấp thời tiết, là bắt buộc tại nhiều hệ thống trường học nhằm tôi luyện sự dẻo dai.
Những trải nghiệm như của chị Ngọc không hề mới. Trong một nghiên cứu về “Nghịch âm văn hóa” đối với các gia đình gốc Á định cư tại phương Tây, Giáo sư Désirée Baolian Qin từ Đại học Bang Michigan (Mỹ) đã chỉ ra 60%-70% người nhập cư thừa nhận rơi vào áp lực thích nghi văn hóa (acculturative stress) trong hai năm đầu. Cảm giác lo âu này phần lớn xuất phát từ sự sai lệch giữa kỳ vọng của gia đình và thực tế vận hành của hệ thống giáo dục bản địa.
Thay vì phòng thủ, hãy chủ động thích nghi
Bà Joke Otter van Zuijlen, Hiệu trưởng một trường mầm non quốc tế tại phường An Khánh, Hồ Chí Minh, người có 30 năm kinh nghiệm trong ngành giáo dục châu Âu, cho rằng căn nguyên của sự ngột ngạt này đến từ triết lý văn hóa cốt lõi.
Văn hóa Á Đông coi gia đình là trung tâm vũ trụ, đề cao sự gắn kết đa thế hệ. Một đứa trẻ lớn lên thường nhận được sự chăm bẵm tỉ mỉ từ ông bà, cha mẹ. Thói quen đút cháo, bế ẵm tận cửa lớp hay xót xa khi thấy con đi chân trần trên đất là biểu hiện của tình yêu thương mang tính bảo bọc. Ngược lại, phương Tây tôn thờ chủ nghĩa cá nhân. Trẻ em từ 18 tháng tuổi đã được rèn thói quen tự chủ sinh hoạt: Tự đi giày, tự đeo balo, tự xử lý thức ăn thô.
Ngoài ra, bối cảnh kinh tế cũng là yếu tố chi phối. Ở Việt Nam, các gia đình trung lưu dễ dàng tìm kiếm sự hỗ trợ từ bảo mẫu. Trong khi đó, tại các quốc gia như Hà Lan hay Bỉ, chi phí dịch vụ chăm sóc tại nhà vô cùng đắt đỏ. Hoàn cảnh buộc những đứa trẻ phải tự lập để thích nghi với nhịp sống bận rộn của cha mẹ.
Dẫu vậy, bà Joke Otter van Zuijlen cho rằng không có phương pháp nào ưu việt tuyệt đối. Nhận thức được sự khác biệt tất yếu này, nhiều phụ huynh Việt chọn cách chủ động chuẩn bị hành trang thay vì để con chịu cú sốc khi chuyển môi trường.
Chị Ngô Thị Bắc (40 tuổi, sống tại Melbourne, Australia) là một ví dụ. Nhiều lần chứng kiến những đứa trẻ hàng xóm vô tư chạy nhảy lấm lem bùn đất, vục tay vào vũng nước lạnh buốt trong khi con mình được bọc kín bằng nhiều lớp áo len, chị Bắc nhận ra mình cần thay đổi.
Để chuẩn bị cho con gái ba tuổi bước vào mẫu giáo bản địa, vợ chồng chị bắt đầu thả lỏng sự kiểm soát. Từ 11 tháng tuổi, bé được tự cầm thìa xúc ăn dù thức ăn vương vãi khắp sàn. Cuối tuần, thay vì giữ con trong nhà, chị đưa con ra các khu vui chơi công cộng.
“Tôi để con tập quen với đất cát, thời tiết và những va vấp nhỏ. Việc học qua trải nghiệm thực tế giúp con xây dựng sức đề kháng và sự tự tin, nhờ đó những ngày đầu đến trường trôi qua nhẹ nhàng hơn rất nhiều”, chị Bắc đúc kết.
Lời khuyên từ các chuyên gia giáo dục là phụ huynh cần gạt bỏ tâm lý khép kín. Rào cản lớn nhất không nằm ở ngôn ngữ, mà ở tư duy phòng thủ. Khi giáo viên phương Tây đặt câu hỏi về đời sống gia đình, đó không phải là sự tò mò xoi mói, mà là nghiệp vụ để tìm kiếm mảnh ghép tâm lý của trẻ. Việc thẳng thắn chia sẻ văn hóa gốc sẽ giúp đôi bên tìm được tiếng nói chung.
“Nên để trẻ học cách đối mặt với những bất tiện nhỏ từ sớm, bởi đó chính là nền tảng của khả năng thích ứng linh hoạt trong một thế giới không ngừng biến đổi”, bà Joke Otter van Zuijlen nói.
Sự việc xảy ra ở Thái Lan gần đây được chia sẻ lại thu hút sự chú ý của cộng đồng mạng. Người phụ nữ 57 tuổi giấu tên này được tìm thấy tử vong ngay trên giường ngủ tại nhà riêng ở tỉnh Chaiyaphum, phía bắc Thái Lan.
Theo Oriental Daily, người phụ nữ được tìm thấy qua đời vào lúc 7h sáng. Nhận được tin báo cảnh sát địa phương đến điều tra, ngoài thời tiết thì nguyên nhân chính của cái chết là do chiếc quạt nhỏ được đặt phía dưới chân càng làm hạ nhiệt độ trong phòng khiến nạn nhân chết cóng.
Thời điểm cảnh sát có mặt tại hiện trường, chiếc quạt kia vẫn đang chạy bình thường. Được biết, hiện tại là mùa đông ở Chaiyaphum và nhiệt độ có thể xuống thấp dưới 10 độ C.
Điều đáng nói giữa thời tiết lạnh giá như vậy, người phụ nữ 57 tuổi kia không hề đắp chăn giữ ấm mà chỉ mặc quần ngắn và áo sát nách. Đồng thời, bà còn mở quạt xuyên suốt đêm.
Theo lời chị gái của người phụ nữ, người phụ nữ 57 tuổi này đã uống rượu và đi ngủ trong tình trạng say xỉn. Đến sáng hôm sau, chị gái phát hiện điều kỳ lạ khi em không thức giấc để làm bữa sáng như mọi ngày nên đi vào phòng kiểm tra thì phát hiện người cần tìm nằm tử vong trên giường.
Nhiệt độ bên trong cơ thể (CBT) con người dao động quanh 37 độ C. Một người được coi là bị hạ thân nhiệt khi CBT của người đó chỉ còn 35 độ C hoặc thấp hơn. Điều ngạc nhiên là người ta vẫn có thể bị hạ thân nhiệt trong điều kiện môi trường lạnh chứ chưa đến mức đóng băng, tức là khi nhiệt độ không khí trong khoảng 1 – 10 độ C, nhất là khi cơ thể bị ướt, ví dụ bị mưa, đổ mồ hôi hoặc rơi xuống hố nước lạnh.
Theo các chuyên gia, cơ thể mất nhiệt nhanh hơn đến 25 lần khi ở trong môi trường nước so với môi trường không khí, thông tin trên Dân Trí.
Đặc biệt hạ thân nhiệt trong môi trường nhiệt độ không khí tương đối lạnh như vậy thì cũng có nhưng ít xảy ra. Tuy nhiên, mức nhiệt dưới 0 độ C là một hoàn cảnh hoàn toàn khác. Ở nhiệt độ -34 độ C, nếu một người khỏe mạnh không mặc đủ ấm thì sẽ bị hạ thân nhiệt chỉ còn 10 độ C và nếu nhiệt độ ngoài trời xuống tới - 40 đến -45 độ C thì thân nhiệt người đó chỉ còn 10 độ C trong vòng 5 – 7 phút.
Có thể nhiều người không để ý, khi cơ thể bị hạ nhiệt, các bộ phận không hoạt động bình thường được nữa, kể cả bộ não và trái tim. Tim không hoạt động tốt dẫn đến kém lưu thông máu đến các bộ phận khiến cho cơ thể bị sốc và tăng nguy cơ gan và thận ngừng hoạt động. Trẻ em và người già còn gặp nhiều rủi ro hơn do cơ tim yếu. Ngoài ra, người già còn hay phải sử dụng thuốc chẹn beta nên còn dễ bị giảm nhịp tim, điều đó càng làm tăng nguy cơ hạ thân nhiệt trong thời tiết giá lạnh.
Các triệu chứng hạ thân nhiệt nhẹ như là run người, yếu mệt và nhầm lẫn có thể xảy ra khi CBT ở mức 34 độ C, nếu CBT hạ xuống 33 độ C, bạn có thể bị mất trí nhớ, hạ xuống 28 độc C, bạn có thể bất tỉnh và dưới 21 độ C gọi là hạ thân nhiệt sâu và nguy hiểm đến tính mạng.
Đối với người lớn, khi xuất hiện các dấu hiệu sau cần nghĩ ngay bệnh nhân bị hạ thân nhiệt:
Cơ duyên bắt đầu khi Duy Anh thực hiện một bản thảo sách khoảng 300 trang về lịch sử Trung Đông, trong đó tập trung vào vấn đề Israel và Palestine mà bạn vướng lại ở một vài vấn đề phức tạp cần được xác minh, góp ý để đảm bảo tính khách quan.
Vì cũng chưa rõ nên gửi đi đâu nên Duy Anh quyết định gửi bản thảo ấy đến nhiều nơi để xin ý kiến đánh giá. Và trong số những địa chỉ gửi đến đó có cả văn phòng Tổng thống Timor Leste mà theo Duy Anh: "Mình không kỳ vọng sẽ có hồi đáp, chỉ coi đây đơn thuần là một "phép thử" với chính mình".
Vậy mà vô cùng bất ngờ khi sau đó không lâu, cậu học trò 14 tuổi ấy nhận được một email phản hồi đầy ngỡ ngàng. Bức thư điện tử từ chính email cá nhân của Tổng thống José Ramos-Horta.
Trong thư, Tổng thống bày tỏ sự bất ngờ trước độ tuổi và nội dung bản thảo ông nhận được.
"Bạn thật tuyệt vời, bạn chỉ mới 13 tuổi thôi sao, tôi thật không thể tin được nhưng tôi phải tin và tôi rất ấn tượng...", Tổng thống viết. Và ngay trong thư phản hồi này, Tổng thống đã gửi lời mời Duy Anh đến thăm Timor Leste.
Ban đầu, khi nhận được email phản hồi từ văn phòng Tổng thống Timor Leste José Ramos-Horta, Duy Anh còn chưa tin đấy là thật.
Bạn kể đã phải đọc đi đọc lại nhiều lần, thậm chí còn nghĩ có thể ấy là email giả hoặc lừa đảo.
Nhưng khi đã xác minh được đó là email thật, Duy Anh kể điều khiến bạn ấn tượng hơn cả là sự giản dị của bức thư có nội dung ngắn gọn, rõ ràng và chữ ký cũng chỉ là tên riêng chứ không kèm chức danh.
Trước khi đến Timor Leste, Duy Anh đã có những bước thử sức đầu tiên ở môi trường quốc tế khi gửi bài viết góc nhìn cho một số tạp chí trong khu vực.
Chẳng hạn từ một hiện tượng văn hóa trong nước như bộ phim Mưa đỏ gây chú ý tại phòng vé, Duy Anh tìm hiểu thêm về bối cảnh phát triển của điện ảnh Việt Nam, xu hướng khán giả và cách một tác phẩm nội địa có thể tạo được sức lan tỏa.
Từ đó, bạn viết bài chia sẻ góc nhìn cá nhân, đặt ra nhiều câu hỏi về lý do bộ phim được đón nhận và ý nghĩa của nó trong bức tranh rộng hơn của điện ảnh Việt.
Viết xong Duy Anh gửi bài đến tòa soạn Asia Times với suy nghĩ rất đơn giản "cứ gửi chứ có mất gì đâu". Thế nhưng ngày 29-9-2025, bài viết này đã được đăng trong chuyên mục văn hóa - xã hội của tạp chí.
Trải nghiệm này trở thành dấu mốc đáng nhớ, giúp bạn thấy tự tin hơn khi đưa những câu chuyện từ Việt Nam ra khỏi phạm vi trong nước. Ngoài Asia Times, bạn cũng có bài cộng tác cho Asia Sentinel và một số trang trong nước...
Cô Trần Thị Thúy Phượng - giáo viên chủ nhiệm của Duy Anh - nhận xét bạn ấy là học sinh có tư duy nổi bật so với lứa tuổi, thể hiện ở khả năng nhìn nhận vấn đề đa chiều, logic và có chính kiến rõ ràng.
"Bạn luôn chủ động đặt câu hỏi, tự tìm kiếm và chọn lọc thông tin để hình thành quan điểm riêng. Hành trình của Duy Anh cho thấy học sinh Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp cận và bày tỏ quan điểm về các vấn đề toàn cầu nếu được định hướng đúng cách", cô Phương chia sẻ.
Những con số này không chỉ phản ánh khoảng trống và sự thiếu hụt những cơ hội cho người khiếm thính, mà còn cho thấy một hệ thống vẫn còn nhiều khoảng cách để giúp người khiếm thính hòa nhập.
Tại Việt Nam, mặc dù đã có những chính sách hỗ trợ người khuyết tật, việc phát hiện và can thiệp sớm đối với trẻ khiếm thính vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt ở cấp cộng đồng.
Nhiều trẻ khuyết tật nghe, nói tại Việt Nam không được phát hiện và can thiệp sớm. Việc thiếu tiếp cận ngôn ngữ (ngôn ngữ ký hiệu hoặc ngôn ngữ nói có hỗ trợ) trong những năm đầu đời dẫn đến "nghèo ngôn ngữ", ảnh hưởng trực tiếp đến tư duy và khả năng học tập.
Hệ quả là trẻ khó theo kịp chương trình học hòa nhập, tỉ lệ bỏ học cao, cơ hội học nghề bị thu hẹp ngay từ đầu.
Về cơ hội việc làm, nhiều người khuyết tật nghe, nói có khả năng làm việc tốt, thậm chí có những lợi thế như tập trung cao, khéo léo, nhưng họ vẫn gặp rào cản trong việc tiếp cận việc làm. Có thể kể đến thiếu dịch vụ phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu (hoặc kinh phí cao và rất khó có thể chi trả cho các khoản này), doanh nghiệp chưa sẵn sàng tiếp nhận và điều chỉnh môi trường làm việc, định kiến không giao tiếp được nghĩa là không làm việc được,
Điều này khiến nhiều người phải chọn tự làm việc nhỏ lẻ, không ổn định, không được bảo vệ quyền lợi lao động.
Trong không gian công cộng, người khiếm khuyết như bị "vô hình hóa".
Ở nhiều nơi công cộng như nhà ga, sân bay chưa có các điều chỉnh tiếp cận thông tin với người khuêts tật nghe, nói, thông báo thiếu phụ đề, thiếu ngôn ngữ ký hiệu, thiết kế dịch vụ chưa tính đến người không nghe được. Khi đó, người khiếm thính trở thành người ngoài cuộc ngay trong chính xã hội của mình.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất là nhận thức. Gần đây các chương trình trên tivi có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, mọi người đã biết hơn về cộng đồng này. Nhưng vẫn còn đó quan điểm rằng người khuyết tật nghe, nói "kém thông minh", không thể học cao, không thể làm việc chuyên môn.
Thực tế trên thế giới đã có nhiều chứng minh về khả năng của người điếc/khiếm thính có thể trở thành giáo viên, nghệ sĩ, kỹ sư, doanh nhân. Tại Việt Nam cũng có một số bạn điếc/khiếm thính đã tốt nghiệp đại học, đi làm và thậm chí có bạn còn đi du học, lấy bằng thạc sĩ tại nước ngoài. Con số tuy chưa cao nhưng đấy cũng là một điều khích lệ và điều đó cũng chỉ ra vấn đề không phải là khả năng - mà là cơ hội và môi trường.
Phát hiện sớm và can thiệp sớm giúp trẻ điếc/khiếm thính và gia đình định hướng sớm và thực hiện việc can thiệp sớm nhằm rút ngắn khoảng cách về ngôn ngữ cho trẻ so với các trẻ không khiếm thính khác.
Ngoài ra cần có chính sách sàng lọc sơ sinh, hỗ trợ cha mẹ học giao tiếp với con (ký hiệu hoặc nói).
Giao tiếp là chìa khóa của thành công, vì vậy nếu chúng ta giải quyết được các vấn đề trên thì đây là "chìa khóa vàng" quyết định 70-80% khả năng hòa nhập sau này của trẻ.
• Đào tạo giáo viên giáo dục đặc biệt - chuyên ngành.
• Có trợ giảng hoặc phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu.
• Phát triển song ngữ: ngôn ngữ ký hiệu và tiếng Việt.
• Nên thống nhất ngôn ngữ ký hiệu phổ thông tại Việt Nam.
• Có các chương trình hướng dẫn cha mẹ giúp trẻ khuyết tật nghe, nói phát triển giao tiếp và ngôn ngữ tại gia đình, nâng cao năng lực cho cha mẹ trong việc đồng hành nuôi dạy trẻ khiếm thính.
• Xây dựng mô hình "nơi làm việc hòa nhập".
• Đào tạo nội bộ về giao tiếp với người khuyết tật nghe, nói.
• Có chính sách tuyển dụng rõ ràng.
Người khuyết tật nghe, nói chiếm một lực lượng không nhỏ, vì vậy nếu khai khác được và giúp họ các kiến thức kỹ năng để có thể bước chân vào thị trường lao động thì sẽ giải quyết được hơn cả một vấn đề việc làm mà cả vấn đề an sinh, hướng đến cuộc sống độc lập, bình đẳng cho người khuyết tật nghe, nói và tận dụng được nguồn nhân lực đang bị bỏ quên.
• Tăng nội dung có phụ đề, ngôn ngữ ký hiệu.
• Kể câu chuyện thành công.
• Đưa hình ảnh người khuyết tật vào đời sống bình thường, không phải "ngoại lệ".
Người khuyết tật nghe, nói không cần sự thương hại. Họ cần cơ hội để được lắng nghe, theo cách của riêng mình. Một xã hội hòa nhập không phải là nơi người khuyết tật nghe, nói phải nỗ lực gấp đôi để "theo kịp", mà là nơi mọi người cùng bước chậm lại một chút để đi cùng nhau.
