Thậm chí có trẻ bị bỏ đói đến chết bởi cha mẹ “độc hại”, người thân trong gia đình mà các em đáng lẽ phải được yêu thương và bảo vệ.
Sau mỗi vụ việc, một câu hỏi lại được đặt ra: Tại sao không ai ngăn chặn sớm hơn?
Tuổi Trẻ đã có cuộc trò chuyện với ông Nguyễn Hoa Nam – nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, hiện là Phó chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam – về vấn đề này.
* Từ các vụ việc gần đây ông nhìn nhận như thế nào về mức độ và tính chất của bạo hành trẻ em trong gia đình hiện nay?
– Có thể thấy những vụ bạo lực trẻ em diễn ra ngay trong gia đình, do chính những người thân – những người vốn có trách nhiệm lớn nhất và dành tình thương nhiều nhất cho trẻ như cha mẹ – gây ra luôn khiến xã hội đau lòng, bức xúc tột cùng.
Điều khiến tôi day dứt nhất là nhiều cháu bé bị bạo hành khi còn quá nhỏ, hoàn toàn phụ thuộc vào người lớn, gần như không có khả năng tự bảo vệ hay tự lên tiếng cầu cứu. Khi nơi đáng lẽ an toàn nhất đối với trẻ em lại trở thành nơi gây tổn thương cho các em thì đó là điều rất đau xót.
Gần đây chúng ta thấy số lượng các vụ bạo lực nghiêm trọng đối với trẻ em ngay tại gia đình có dấu hiệu gia tăng, với tính chất ngày càng nguy hiểm. Không chỉ qua những vụ việc được báo chí phản ánh, dữ liệu từ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 cũng cho thấy số lượng thông báo, tố cáo liên quan đến bạo lực, xâm hại trẻ em đang có xu hướng tăng lên.
Nhiều vụ việc cho thấy trẻ em đã phải chịu đựng bạo lực trong một khoảng thời gian nhất định trước khi bị phát hiện. Vì vậy hệ thống bảo vệ trẻ em và cả cộng đồng trong việc nhận diện sớm các dấu hiệu nguy cơ, thay vì chỉ can thiệp khi hậu quả đã xảy ra.
Tôi cho rằng điều quan trọng hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy “xử lý vụ việc” sang tư duy “phòng ngừa từ sớm”. Nhiều vụ việc đau lòng hoàn toàn có thể được ngăn chặn nếu các dấu hiệu bất thường được phát hiện kịp thời, có sự can thiệp sớm từ gia đình, nhà trường, cộng đồng và cơ quan chức năng.
* Theo ông, đâu là nguyên nhân khiến những vụ việc bạo lực trẻ em trong gia đình gia tăng hơn, nghiêm trọng hơn trong thời gian qua?
– Thực tế rất khó quy nguyên nhân bạo hành trẻ em vào một yếu tố cụ thể, bởi đây là vấn đề xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.
Trước hết là những áp lực tâm lý, xã hội trong cuộc sống hiện nay. Nhiều gia đình rơi vào cảnh công việc bấp bênh, thu nhập không ổn định, đặc biệt là nhóm lao động di cư. Họ thường sống trong các khu nhà trọ tạm bợ, thay đổi chỗ ở liên tục nên việc quản lý, giám sát từ chính quyền địa phương và cơ sở cũng gặp nhiều hạn chế.
Bên cạnh đó, sự đổ vỡ trong cấu trúc gia đình cũng là một nguyên nhân đáng chú ý. Có những trường hợp cha mẹ ly hôn, không đăng ký kết hôn nhưng vẫn sống chung và sinh con, trong khi thiếu hoàn toàn kiến thức, kỹ năng làm cha mẹ, chăm sóc, giáo dục con cái, chủ yếu hành xử theo cảm tính, bản năng. Khi đối mặt với áp lực cuộc sống, một số người đã lựa chọn bạo lực như cách để giải tỏa căng thẳng.
Thậm chí có trường hợp trẻ bị bạo hành nhưng không được đưa đi cấp cứu, không được chăm sóc đầy đủ. Đây là những nguyên nhân xuất phát trực tiếp từ phía gia đình. Người lớn cần nâng cao nhận thức pháp luật và kiểm soát hành vi trong quá trình nuôi dạy trẻ.
Ngoài ra trách nhiệm cũng thuộc về chính quyền địa phương và cơ quan quản lý nhà nước. Ngay từ những dấu hiệu ban đầu lẽ ra phải có biện pháp hỗ trợ, can thiệp kịp thời nhưng thực tế lại thiếu nhân sự làm công tác bảo vệ trẻ em tại cấp xã.
Có thể nói các quy định trong Luật Trẻ em và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình liên quan đến việc bố trí nhân lực, đào tạo cán bộ và trách nhiệm của chính quyền địa phương trong công tác bảo vệ trẻ em vẫn chưa được thực hiện một cách nghiêm túc và đầy đủ.
Trong bối cảnh Chính phủ đang sắp xếp lại bộ máy công chức, viên chức ở các lĩnh vực văn hóa, xã hội, trẻ em và y tế, đây vừa là thách thức nhưng cũng là cơ hội để đánh giá lại hiệu quả của đội ngũ hiện nay. Sau một thời gian thực hiện, cần xem xét liệu số lượng nhân sự đã phù hợp chưa, năng lực chuyên môn đã đáp ứng yêu cầu hay chưa để có điều chỉnh kịp thời.
* Ông nói trẻ thường bị bạo hành trong thời gian dài trước khi bị phát hiện. Dấu hiệu nào để phát hiện sớm trẻ bị bạo lực gia đình?
– Trong rất nhiều vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng, các dấu hiệu nguy cơ thường không xuất hiện đột ngột mà đã âm thầm kéo dài trong một khoảng thời gian nhất định. Vấn đề là chúng ta chưa nhận diện đúng hoặc chưa coi đó là tín hiệu cần can thiệp khẩn cấp.
Tôi cho rằng một trong những điều chúng ta còn thiếu hiện nay là kỹ năng nhận diện nguy cơ và tinh thần “không thờ ơ” trong cộng đồng.
Nhiều người xung quanh có thể nghe tiếng trẻ khóc kéo dài, chứng kiến trẻ thường xuyên bị quát mắng, đánh đập hoặc thấy dấu hiệu bất thường nhưng lại ngại can thiệp vì cho rằng đó là chuyện nội bộ gia đình. Trong khi thực tế nhiều vụ việc đau lòng đã có thể được ngăn chặn nếu có sự lên tiếng sớm hơn.
Vai trò của nhà trường, y tế cơ sở, tổ dân phố và cộng đồng dân cư là đặc biệt quan trọng. Giáo viên, nhân viên y tế, hàng xóm hay người thân xung quanh chính là những người có điều kiện phát hiện sớm nhất các dấu hiệu bất thường ở trẻ em.
Điều rất quan trọng là khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ trẻ bị bạo hành hoặc có nguy cơ bị xâm hại, người dân cần chủ động thông báo cho chính quyền địa phương, cơ quan chức năng hoặc Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Trong bảo vệ trẻ em, nhiều khi chỉ một cuộc gọi sớm cũng có thể cứu được một đứa trẻ.
Bệnh nhi là em Th., học lớp 4 Trường tiểu học Lê Quý Đôn. Theo người nhà, chiều 9-5, em cùng hai người anh bà con đi chơi gần nhà. Trong lúc chơi trốn tìm để hù dọa nhau, Th. và một người anh chạy vào lùm cây thì bất ngờ gặp tổ ong vò vẽ.
Hậu quả, Th. bị ong tấn công với hơn 70 vết đốt khắp cơ thể, còn người anh là Kh. (13 tuổi) bị đốt 6 vết.
Khoảng 17h30 cùng ngày, bé gái được đưa vào cấp cứu trong tình trạng lơ mơ, môi tím tái, khó thở, mạch khó bắt, nhiều vết ong đốt. Các bác sĩ chẩn đoán bệnh nhi bị phản vệ độ III, nguy cơ tử vong cao.
Theo bác sĩ chuyên khoa II Trần Thiên Lý - Phó giám đốc bệnh viện, nọc ong vò vẽ có độc tính mạnh, có thể gây tổn thương nhiều cơ quan như gan, phổi, tim, thận và não.
"Bệnh nhi nhập viện trong tình trạng suy đa cơ quan, men gan tăng hơn 3.000 đơn vị, tổn thương phổi nặng, kèm nhiễm trùng da và nhiễm trùng huyết", bác sĩ Lý cho biết.
Các bác sĩ đã khẩn trương điều trị theo phác đồ phản vệ độ III, hồi sức tích cực, hỗ trợ hô hấp và theo dõi nguy cơ phải lọc máu.
Sau hơn 48 giờ điều trị, sức khỏe bệnh nhi dần cải thiện, chức năng gan hồi phục, tổn thương phổi không tiến triển thêm. Tuy nhiên em vẫn tiếp tục điều trị nhiễm trùng và được theo dõi sát.
Theo người nhà, hiện bé đã tỉnh táo, có thể nói chuyện nhưng còn đau nhức và ăn uống kém.
Bệnh viện khuyến cáo phụ huynh hạn chế cho trẻ vui chơi ở khu vực cây cối rậm rạp, bụi rậm, nhất là thời điểm mùa hè. Khi bị ong đốt, cần nhanh chóng rửa sạch vết thương, sơ cứu ban đầu và đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất, không tự ý áp dụng các biện pháp dân gian.
Để đảm bảo sức khỏe, mọi người thường quan tâm đến việc ăn gì hơn là ăn vào lúc nào. Tuy nhiên, một bác sĩ nội khoa đã lên tiếng cảnh báo thời điểm ăn cũng rất quan trọng.
Đồng hồ sinh học bên trong cơ thể quyết định cách cơ thể xử lý thức ăn. Ngoài việc ăn khuya, có một kiểu ăn cũng có thể làm rối loạn lượng đường trong máu, chức năng gan và quá trình tích trữ mỡ.
Bác sĩ Sunil Rana, Trưởng khoa Nội, Bệnh viện Asian (Ấn Độ), giải thích: Cơ thể hoạt động theo đồng hồ sinh học. Mọi cơ quan đều tuân theo nhịp sinh học, từ kiểm soát hoóc môn, tiêu hóa đến trao đổi chất. Vào buổi sáng, insulin hoạt động tốt hơn, giúp thức ăn chuyển hóa thành nhiên liệu. Tuy nhiên, hiệu quả này giảm dần vào chiều tối. Nghiên cứu của Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) cho thấy ăn muộn hơn trong ngày làm giảm khả năng dung nạp glucose và tăng tích trữ mỡ. Thậm chí, cùng một bữa ăn nếu ăn lúc 22 giờ sẽ khiến lượng đường trong máu tăng cao hơn so với lúc 10 giờ sáng.
Bác sĩ Rana giải thích: Hầu hết mọi người chỉ tập trung vào những gì họ ăn, nhưng thời điểm ăn cũng quan trọng không kém đối với sức khỏe trao đổi chất. Cơ thể tuân theo nhịp sinh học tự nhiên, và ăn uống giờ giấc thất thường - như ăn tối muộn hoặc bỏ bữa sáng - có thể làm rối loạn độ nhạy insulin, dẫn đến lượng đường trong máu không ổn định, đồng thời, gan phải làm việc quá sức. Theo thời gian, điều này làm tăng nguy cơ mắc tiền tiểu đường, gan nhiễm mỡ và tăng cân, theo tờ Times Of India.
Gan là cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề từ thói quen ăn uống giờ giấc thất thường. Ăn khuya buộc gan phải xử lý chất dinh dưỡng khi nó cần được nghỉ ngơi, dẫn đến tích tụ mỡ ngay cả ở những người ăn thực phẩm "lành mạnh" hoặc không uống rượu. Bác sĩ Rana nhấn mạnh: Ăn uống giờ giấc không đều đặn khiến gan phải vật lộn để xử lý chất dinh dưỡng một cách hiệu quả, điều này có thể âm thầm thúc đẩy sự tích tụ mỡ.
Ngoài ra, ăn khuya làm thay đổi cách cơ thể lưu trữ mỡ. Do quá trình trao đổi chất chậm lại vào ban đêm, cơ thể chuyển từ chế độ đốt cháy sang tích trữ năng lượng. Bỏ bữa cũng không giúp giảm cân mà trái lại khiến cơ thể chuyển sang chế độ bảo tồn, làm chậm trao đổi chất và tăng cảm giác thèm thực phẩm nhiều đường.
Như vậy: Ăn uống giờ giấc đều đặn, đặc biệt là bữa tối sớm, là chìa khóa để duy trì sự cân bằng. Điều chỉnh thời gian ăn uống phù hợp với nhịp sinh học tự nhiên không chỉ giúp ổn định đường huyết mà còn bảo vệ gan và ngăn ngừa tăng cân.
GS. Gerald Tulzer, Trưởng khoa Tim mạch nhi Bệnh viện Kepler (Áo), tại hội thảo tối ưu hóa tim mạch bào thai do Bệnh viện Từ Dũ tổ chức ngày 12/5, bày tỏ ấn tượng trước thành tựu can thiệp tim bào thai. Lần đầu đến Việt Nam, chuyên gia có hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực này đánh giá cao quy mô tiếp nhận bệnh nhân cùng năng lực triển khai các kỹ thuật khó hàng đầu thế giới của êkíp hai bệnh viện chỉ sau thời gian ngắn.
Theo BS.CK2 Trần Ngọc Hải, Giám đốc Bệnh viện Từ Dũ, bệnh viện mất 10 năm chuẩn bị và sau hai năm triển khai chính thức đã đạt kết quả vượt mong đợi. Đến nay, bệnh viện can thiệp thành công 13 trên 14 ca dị tật tim bẩm sinh phức tạp như hẹp van động mạch chủ, hẹp van động mạch phổi, thiểu sản thất phải và thất trái. Giáo sư Tulzer nhận định tỷ lệ thành công của Việt Nam không thua kém, thậm chí vượt một số trung tâm ở châu Âu.
Thành tựu này còn mang lại hy vọng cho bệnh nhân quốc tế. Mới đây, một sản phụ 37 tuổi quốc tịch New Zealand đã vượt hàng nghìn km đến Bệnh viện Từ Dũ để tìm cơ hội sống cho con đầu lòng mắc hẹp van động mạch phổi nặng từ tuần thai 19, nguy cơ tiến triển thành tim một thất.
Sau quá trình theo dõi sát từ tuần 21, bác sĩ nhận thấy tim thai chưa diễn tiến nặng thêm nên quyết định chưa can thiệp. Em bé được giữ ổn định đến tuần 38 và chào đời an toàn ngày 7/5, sau đó chuyển sang Bệnh viện Nhi đồng 1 điều trị tiếp. Theo bác sĩ Hải, ca bệnh cho thấy năng lực của y khoa Việt Nam không chỉ ở kỹ thuật khó mà còn ở khả năng đánh giá toàn diện, lựa chọn thời điểm can thiệp phù hợp và ít tốn kém nhất.
Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng có thể cứu chữa. Bệnh viện từng tiếp nhận một thai nhi 26 tuần tuổi chuyển lên khi bệnh đã diễn tiến thành tim một thất. Do gần như không còn cơ hội cứu sống, bác sĩ buộc phải chỉ định chấm dứt thai kỳ, thể hiện sự thận trọng và minh bạch trong điều trị.
Theo bác sĩ Hải, một ca can thiệp tim bào thai tại các trung tâm quốc tế có thể tốn 140.000 USD, trong khi tại Bệnh viện Từ Dũ, người bệnh chi trả chưa tới 20 triệu đồng. Với phương châm không để thai phụ nào bị bỏ lại phía sau, mọi bệnh nhân đều có cơ hội tiếp cận kỹ thuật tiên tiến.
GS. Gerald Tulzer đề xuất triển khai chương trình đào tạo chuyên sâu và trao đổi bác sĩ giữa Bệnh viện Từ Dũ và Trung tâm Tim mạch Trẻ em Linz (Áo), giúp các bác sĩ Việt Nam rút ngắn "đường cong học tập" từ 20 năm xuống còn khoảng vài năm.
Can thiệp tim bào thai là một thành tựu y khoa của Việt Nam, triển khai từ đầu năm 2024 và đến nay đã giúp nhiều em bé mắc tim bẩm sinh chào đời an toàn. Đây là kỹ thuật chuyên sâu, đòi hỏi trình độ cao và sự phối hợp đa chuyên khoa, hiện chỉ vài nơi trên thế giới thực hiện được. Năm ngoái, người phụ nữ Singapore mang thai lần đầu sau hơn 10 năm hiếm muộn nhờ thụ tinh ống nghiệm, được giới thiệu sang Việt Nam để thông tim cho con, sau đó về nước sinh con khỏe mạnh.
