Các chuyên gia khí tượng cảnh báo chuỗi thiên tai dồn dập này cho thấy thời tiết đang xuất hiện những dấu hiệu cực đoan rõ rệt hơn thường lệ.
Trong tháng 4, cả nước ghi nhận 4 đợt mưa diện rộng, kèm theo 9 trận dông lốc, mưa đá, trải rộng trên cả 3 miền. Riêng từ chiều tối 2/5 đến sáng 4/5, 11 tỉnh thành từ miền núi phía Bắc đến Bắc Trung Bộ xảy ra dông lốc, mưa đá, sét mạnh. Thiên tai làm 12 người bị thương; hơn 3.100 ngôi nhà bị tốc mái, hư hỏng; gần 15.800 ha lúa, hoa màu bị thiệt hại; hơn 100 cột điện gãy đổ. Sét đánh làm vỡ bể chứa, khiến khoảng 2.000 lít mật mía ở Nghệ An tràn ra ngoài.
Nhiều trận mưa đá ghi nhận hạt đá lớn (4-5 cm), rơi dày, đi kèm gió giật mạnh, dấu hiệu của những ổ dông phát triển rất mạnh và có khả năng gây thiệt hại lớn.
Lý giải hiện tượng trên, ông Trương Bá Kiên, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng khí hậu (Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết, tháng 4-5 là thời kỳ chuyển mùa ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, vốn rất dễ xuất hiện dông mạnh, lốc, sét và mưa đá. Năm nay thêm một yếu tố là nền nhiệt tăng cao sớm hơn trung bình nhiều năm, khiến lớp không khí sát mặt đất nóng ẩm hơn và tích tụ nhiều năng lượng hơn.
Cùng nhận định, ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo Thời tiết (Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia), cho rằng, chính nền nhiệt cao trước đó kết hợp với các đợt không khí lạnh cuối mùa đã tạo thuận lợi cho dông mạnh phát triển. Khi không khí lạnh tràn xuống, dù cường độ không còn mạnh như mùa đông, nhưng gặp ngay khối không khí nóng ẩm sẵn có sẽ tạo ra sự xáo trộn mạnh trong khí quyển, kích hoạt dông, lốc và mưa đá.
Phân tích sâu hơn, ông Kiên cho biết, sự tương tác giữa hai khối khí trái ngược lạnh khô và nóng ẩm tạo ra chênh lệch lớn về nhiệt độ, độ ẩm, khiến khí quyển mất ổn định mạnh, hình thành các dòng thăng (luồng không khí bốc lên mạnh) phát triển nhanh, tạo ra ổ mây dông phát triển theo phương thẳng đứng. Chính các dòng thăng này từng đủ mạnh để giữ các hạt băng tồn tại lâu trong vùng nhiệt độ dưới 0 độ C, nay bị cuốn lên xuống nhiều lần, tích tụ thêm các lớp băng trước khi rơi xuống mặt đất thành mưa đá.
Các trận dông thường bùng phát rất nhanh vào chiều tối, thời điểm nhiệt tích tụ trong ngày đạt cực đại nên dễ gây cảm giác “đột ngột” và khó lường. Thực tế cũng ghi nhận chiều tối 2/5 (khoảng 16h30 đến 21h), nhiều tỉnh từ Điện Biên, Lai Châu đến Hà Nội xuất hiện mưa đá, gây thiệt hại về nhà cửa, hoa màu và hạ tầng.
Vì sao có sự cực đoan ấy? Ông Kiên cho rằng có liên quan đến biến đổi khí hậu. Yếu tố này không trực tiếp tạo ra từng trận mưa đá cụ thể, nhưng đang làm thay đổi nền khí hậu chung. Khi nhiệt độ trung bình tăng, khí quyển có thể chứa nhiều hơi nước hơn, đồng thời năng lượng đối lưu cũng lớn hơn, khiến các ổ dông có thể phát triển nhanh hơn, sâu hơn và mạnh hơn khi gặp các điều kiện kích hoạt như không khí lạnh, rãnh thấp, hội tụ gió hay nhiễu động trên cao.
Ở góc độ dự báo, ông Hưởng cho biết, dông lốc và mưa đá không chỉ xảy ra trong thời kỳ chuyển mùa mà còn có thể xuất hiện trong mùa hè khi nền nhiệt cao và đối lưu mạnh, hoặc trước khi bão, áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng. Điều này đồng nghĩa nguy cơ dông mạnh có thể xuất hiện ở nhiều khu vực trên cả nước nếu điều kiện khí quyển phù hợp.
Dự báo xa hơn về xu thế thời tiết từ tháng 5-7, Phó Trưởng phòng Dự báo khí hậu, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia Nguyễn Đức Hòa cho biết, từ tháng 5-7, mùa mưa ở khu vực Bắc Bộ ở mức tương đương so với trung bình nhiều năm (khoảng từ giữa tháng 5). Đối với Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, do gió mùa Tây Nam ở phía Nam có khả năng hoạt động từ khoảng nửa cuối tháng 5 gây mưa rào và dông gia tăng nên mùa mưa tại khu vực này xuất hiện muộn hơn so với trung bình nhiều năm (trung bình nhiều năm mùa mưa tại khu vực Cao nguyên Trung Bộ là khoảng tuần cuối tháng 4, tuần đầu tháng 5; khu vực Nam Bộ là khoảng nửa đầu tháng 5).
Cũng trong tháng 5, tổng lượng mưa trên toàn quốc phổ biến ở mức thấp hơn so với trung bình nhiều năm từ 15-30%; riêng tại khu vực phía Đông Bắc Bộ và Nam Bộ phổ biến ở mức xấp xỉ so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ.
Tháng 6, tại Tây Bắc, Đồng bằng Bắc Bộ, các tỉnh, thành phố từ Thanh Hóa đến Huế phổ biến cao hơn từ 5-20% so với trung bình nhiều năm, các khu vực còn lại phổ biến xấp xỉ so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ. Tháng 7, phổ biến cao hơn từ 5-10% so với trung bình nhiều năm, riêng khu vực duyên hải Nam Trung Bộ phổ biến ở mức xấp xỉ so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ.
Thời gian tới, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vẫn là khu vực cần theo dõi sát do còn trong giai đoạn giao mùa. Về dài hạn, khi bước vào cao điểm mưa bão, các hình thái nguy hiểm có thể chuyển sang mưa lớn diện rộng, lũ, ngập úng, lũ quét, sạt lở đất và gió mạnh trên biển, ven bờ. Đến giai đoạn chuyển mùa tiếp theo vào tháng 9-10, các hiện tượng dông mạnh, lốc, sét, mưa đá có thể gia tăng trở lại.
Trước diễn biến thời tiết ngày càng cực đoan, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động phòng ngừa. Do đặc thù dông lốc, mưa đá quy mô nhỏ, biến đổi nhanh, việc dự báo chính xác từng điểm, từng thời điểm là thách thức lớn. Vì vậy, giải pháp trọng tâm là cảnh báo sớm theo vùng nguy cơ, cập nhật liên tục theo thời gian thực và truyền tải thông tin đến đúng người, đúng nơi.
Ngày 15/5, thông tin từ Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các Khu công nghiệp tỉnh Quảng Ngãi cho biết, kết quả quan trắc môi trường tại Nhà máy Wood Pellets của Công ty CP Năng lượng Sáng tạo Á Châu (xã Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi) ghi nhận thông số khí thải Carbon monoxit (CO) vượt quy chuẩn cho phép.
Điều đáng chú ý là kết quả này khác với số liệu quan trắc do chính doanh nghiệp thực hiện trước đó. Theo UBND xã Bình Sơn, trong các báo cáo doanh nghiệp gửi cơ quan chức năng, các chỉ số môi trường đều nằm trong giới hạn cho phép.
Tuy nhiên, trước những phản ánh kéo dài của người dân về tình trạng ô nhiễm quanh khu vực nhà máy, địa phương cho rằng cần có một đợt quan trắc độc lập để đánh giá khách quan mức độ tác động môi trường.
Theo kết quả phân tích của Trung tâm Kỹ thuật quan trắc môi trường (EMC), mẫu khí thải được lấy tại ống khói sau hệ thống xử lý bụi của hệ thống sấy số 3, trong thời điểm nhà máy vận hành khoảng 75-80% công suất.
Cụ thể, mẫu lấy vào buổi sáng ghi nhận nồng độ CO ở mức 1.142 mg/Nm3/800, vượt 1,43 lần quy chuẩn cho phép. Mẫu lấy vào buổi chiều đạt 850 mg/Nm3/800, vượt khoảng 1,06 lần. Các chỉ số khác như bụi tổng, SO2 và NOx đều nằm trong ngưỡng quy định.
Theo cơ quan chuyên môn, CO chủ yếu phát sinh từ quá trình đốt, sấy nguyên liệu gỗ trong điều kiện cháy chưa hoàn toàn. Việc thông số này vượt chuẩn cho thấy hệ thống đốt, sấy của nhà máy có thể vận hành chưa ổn định hoặc hiệu quả cháy chưa bảo đảm.
Cơ quan chuyên môn cũng lưu ý kết quả trên được đo tại nguồn phát thải của nhà máy, không phải chất lượng không khí tại khu dân cư xung quanh. Riêng các cột khói trắng phát ra từ ống xả được xác định chủ yếu là hơi nước và hiện chưa có quy chuẩn riêng đối với loại phát thải này.
Trước đó, nhiều hộ dân tại thôn Trung An, xã Bình Sơn liên tục phản ánh tình trạng khói bụi, mùi khét và tiếng ồn phát sinh kéo dài nhiều năm qua.
Theo người dân, nhà máy vận hành gần như liên tục, hoạt động mạnh vào ban đêm và rạng sáng. Mỗi khi chạy công suất lớn, các ống xả xuất hiện những cột khói trắng kéo dài hàng chục mét kèm mùi khó chịu.
Người dân cho biết, chỉ đứng cách khu vực nhà máy vài trăm mét cũng có thể dễ dàng quan sát các luồng khí phát ra từ khu sản xuất, đặc biệt vào cuối chiều.
Trao đổi với PV trước đó, đại diện Công ty CP Năng lượng Sáng tạo Á Châu cho rằng hiện tượng mà người dân nhìn thấy chủ yếu là hơi nước phát sinh trong quá trình sấy dăm gỗ.
"Các nhà máy viên nén gỗ sấy và đẩy ra hơi nước sinh ra trong quá trình sấy dăm. Khi trời nắng, nhiệt độ cao thì hơi nước sẽ khó nhìn thấy, nhưng thời tiết ẩm thì hơi nước ngưng tụ thành từng đám lớn khiến người dân lo ngại ô nhiễm", đại diện doanh nghiệp cho biết.
Tuy nhiên, qua kiểm tra thực tế, UBND xã Bình Sơn ghi nhận tại khu vực các ống xả xuất hiện những vệt khói trắng kéo dài thoát ra môi trường.
Thanh long là một trong những loại trái cây xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông nghiệp tại nhiều địa phương, đặc biệt là Bình Thuận cũ - "thủ phủ thanh long" của cả nước.
Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cho biết, bên cạnh những kết quả đạt được, ngành hàng thanh long vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Giá cả thị trường còn biến động; liên kết sản xuất và tiêu thụ chưa chặt chẽ; việc quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói còn gặp khó khăn; yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật và truy xuất nguồn gốc của các thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe. Một số nơi vẫn còn tình trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật chưa đúng quy định, ghi chép nhật ký sản xuất còn hình thức, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm và uy tín xuất khẩu của địa phương.
Trao đổi với PV Người Đưa Tin, ông Trần Đức Thiện – Phó Chi cục trưởng Chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng - cho biết, toàn tỉnh có khoảng 25.802 ha thanh long, trong đó diện tích kinh doanh đạt 25.787 ha. Riêng quý I/2026, sản lượng đạt khoảng 231.028 tấn, tương đương 40% kế hoạch năm. Thanh long vẫn là cây trồng chủ lực tại nhiều địa phương ven biển, tạo sinh kế cho hàng chục nghìn hộ dân.
Đáng chú ý, xu hướng chuyển đổi cơ cấu giống đang diễn ra rõ nét. Nếu trước đây thanh long ruột trắng gần như chiếm ưu thế tuyệt đối thì hiện nay các giống ruột đỏ, tím hồng đã mở rộng lên khoảng 35% diện tích nhằm đáp ứng nhu cầu của các thị trường cao cấp.
Song song đó, việc ứng dụng kỹ thuật canh tác hiện đại cũng từng bước được mở rộng. Hiện hơn 80% diện tích thanh long đã áp dụng hệ thống tưới tiết kiệm nước; gần 9.300 ha sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và khoảng 540 ha đạt GlobalGAP. Một số vùng trồng đã bắt đầu chuyển sang hướng hữu cơ nhằm nâng giá trị sản phẩm và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.
Cũng theo Phó Chi cục trưởng Chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng, toàn tỉnh hiện có 95 doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia thu mua thanh long phục vụ xuất khẩu. Sản phẩm đã có mặt tại 13 quốc gia được bảo hộ chỉ dẫn địa lý thanh long "Bình Thuận" và vùng lãnh thổ, trong đó các thị trường chủ lực gồm: Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, New Zealand và Châu Âu (EU).
Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy vẫn tồn tại nhiều khó khăn. Ngành chức năng nhìn nhận thị trường xuất khẩu thanh long hiện vẫn phụ thuộc lớn vào Trung Quốc, chiếm khoảng 70% sản lượng xuất khẩu. Trong khi đó, nhiều mã số vùng trồng trước đây do chính quyền địa phương quản lý, khiến việc giám sát, ủy quyền xuất khẩu và truy xuất nguồn gốc gặp không ít trở ngại sau khi sáp nhập đơn vị hành chính.
Ngoài ra, phần lớn cơ sở đóng gói hoạt động theo hình thức thuê kho, hoạt động phụ thuộc mạnh vào biến động giá cả thị trường nên thiếu tính ổn định. Quả thanh long tươi cũng có thời gian bảo quản ngắn, chỉ khoảng 5–8 ngày ở điều kiện thường, gây áp lực lớn cho khâu logistics và thông quan khi xuất khẩu sang các thị trường xa như châu Âu.
Đại diện Chi cục Kiểm dịch Thực vật Vùng 2 cho biết, để xuất khẩu thanh long sang các thị trường quốc tế, đặc biệt là thị trường châu Âu (EU), các lô hàng phải đáp ứng nghiêm ngặt quy định về kiểm dịch thực vật theo yêu cầu của nước nhập khẩu.
Theo đó, tất cả các lô thanh long xuất khẩu đều phải được cơ quan kiểm dịch thực vật của Việt Nam kiểm tra và cấp giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật xuất khẩu. Đồng thời, sản phẩm không được nhiễm các đối tượng kiểm dịch thực vật mà nước nhập khẩu quy định, không mang theo đất và phải bảo đảm yêu cầu về bao bì, vật liệu đóng gói. Riêng đối với vật liệu bao gói bằng gỗ phải được xử lý đúng theo tiêu chuẩn quốc tế ISPM 15.
Đối với thị trường châu Âu (EU), yêu cầu kiểm soát được đánh giá đặc biệt khắt khe. Thanh long xuất khẩu phải bảo đảm không nhiễm sinh vật gây hại thuộc diện kiểm dịch của EU và bắt buộc phải có giấy chứng thư kiểm dịch thực vật đi kèm lô hàng.
Bên cạnh yêu cầu đối với sản phẩm, các vùng trồng thanh long cũng phải đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất an toàn như VietGAP hoặc GlobalGAP và được cơ quan chuyên ngành cấp mã số vùng trồng để phục vụ truy xuất nguồn gốc.
Theo đại diện Chi cục Kiểm dịch Thực vật Vùng 2, các cơ sở đóng gói thanh long xuất khẩu cũng phải đáp ứng nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt. Nhà đóng gói cần được thiết kế liên hoàn với cơ sở xử lý hơi nước nóng, bảo đảm không có nguy cơ côn trùng hoặc ruồi đục quả xâm nhập. Hệ thống cửa hai lớp, đèn diệt côn trùng, quạt thổi và quy trình khử trùng định kỳ bằng thuốc diệt côn trùng đều phải được thực hiện đầy đủ và có xác nhận của cơ quan kiểm dịch trước khi thông tin được gửi đến nước nhập khẩu.
Theo ông Huỳnh Cảnh - Chủ tịch Hiệp hội thanh long Bình Thuận tỉnh Lâm Đồng, Lâm Đồng được đánh giá là địa phương có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển cây thanh long nhờ khí hậu nhiệt đới gió mùa ổn định. Đặc biệt, khu vực ven biển thuộc Bình Thuận cũ với đặc trưng nhiều nắng, ít mưa, khô hạn kéo dài cùng nền thổ nhưỡng riêng biệt đã tạo nên chất lượng thanh long nổi tiếng nhiều năm qua. Đất đai tại đây có khả năng thoát nước tốt, giàu khoáng chất, giúp trái thanh long có vị ngọt thanh, màu sắc đẹp, độ giòn cao và thời gian bảo quản lâu hơn so với nhiều vùng trồng khác. Chính những lợi thế tự nhiên đặc thù này đã góp phần xây dựng và khẳng định thương hiệu "Dragon fruit Binh Thuận" trên thị trường quốc tế, trở thành một trong những nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.
Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, Bắc Bộ bắt đầu ghi nhận những dấu hiệu của nắng nóng cục bộ. Theo phân tích dữ liệu, ngày 14/5 là thời điểm đỉnh của đợt nắng nóng này tại miền Bắc.
Đợt nắng nóng diện rộng đang tăng tốc trên cả nước khi miền Bắc bước vào giai đoạn oi bức nhất từ ngày 14/5. Hà Nội và nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ có thể chạm ngưỡng 37-38 độ C, trong khi Trung Bộ tiếp tục hứng đợt nóng gay gắt do gió Lào hoạt động mạnh, nguy cơ cháy rừng ở mức báo động.
Trong hai ngày 14-15/5, khu vực đồng bằng Bắc Bộ, bao gồm Thủ đô Hà Nội, sẽ bước vào đợt nắng nóng diện rộng với nền nhiệt cao nhất phổ biến từ 35-37 độ C, có nơi vượt ngưỡng 37 độ C. Độ ẩm giảm thấp chỉ còn khoảng 45-50% khiến cảm giác oi bức, khô rát tăng mạnh.
Các chuyên gia khí tượng nhận định, khoảng thời gian từ 12h đến 16h sẽ là lúc người dân cảm nhận rõ nhất sự ngột ngạt của thời tiết, đặc biệt tại các đô thị lớn chịu tác động của hiệu ứng đảo nhiệt. Nền bê tông, mật độ phương tiện dày đặc cùng lượng nhiệt tích tụ khiến nhiệt độ thực tế ngoài trời có thể cao hơn mức dự báo.
Không chỉ miền Bắc, nắng nóng cũng đang mở rộng và gia tăng cường độ tại khu vực Trung Bộ. Từ Thanh Hóa đến Tp.Đà Nẵng và phía Đông các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Đắk Lắk tiếp tục xuất hiện nắng nóng gay gắt với nhiệt độ phổ biến 36-38 độ C, nhiều nơi trên 38 độ C.
Dưới tác động của vùng áp thấp nóng phía Tây kết hợp với hiệu ứng gió Phơn vượt dãy Trường Sơn, khu vực Bắc và Trung Trung Bộ được dự báo sẽ bước vào giai đoạn khắc nghiệt nhất của đợt nóng đầu mùa.
Tại các huyện miền núi phía Tây, nơi ít chịu ảnh hưởng điều hòa từ biển, nhiệt độ có thể vượt 38 độ C. Độ ẩm xuống thấp chỉ còn khoảng 45-50% làm tăng nguy cơ cháy rừng và khô hạn trên diện rộng.
Nhiều điểm đo nhiệt độ trong ngày 13/5 đã ghi nhận mức nắng nóng gay gắt. Một số nơi vượt ngưỡng 37 độ C như: Hương Sơn (Hà Tĩnh) 37,3 độ C; Tuyên Hóa và Đông Hà (Quảng Trị) trên 37 độ C; Trà My (Đà Nẵng) 37,8 độ C; Ba Tơ (Quảng Ngãi) 38 độ C; Sơn Hòa (Đắk Lắk) 38,2 độ C. Khu vực Nam Bộ cũng xuất hiện nắng nóng mạnh với nhiều nơi trên 37 độ C.
Tại miền Nam, nắng nóng tiếp tục duy trì trong ngày 15/5. Khu vực miền Đông Nam Bộ có nơi nắng nóng gay gắt với nhiệt độ cao nhất phổ biến 35-36 độ C, cục bộ trên 37 độ C. Độ ẩm thấp khiến thời tiết trở nên khô nóng, oi nồng kéo dài suốt cả ngày.
Cơ quan khí tượng dự báo, nắng nóng ở Bắc Bộ và Nam Bộ có khả năng giảm dần từ ngày 16/5. Trong khi đó, khu vực Trung Bộ có thể còn kéo dài đến khoảng ngày 16-17/5 trước khi dịu nhiệt.
Các chuyên gia cảnh báo, thời tiết nắng nóng kéo dài kết hợp độ ẩm thấp tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe như mất nước, kiệt sức, say nắng, đặc biệt với người lao động ngoài trời, người già và trẻ nhỏ. Ngoài ra, nhu cầu sử dụng điện tăng cao cũng làm gia tăng nguy cơ cháy nổ tại khu dân cư.
Cấp độ rủi ro thiên tai do nắng nóng hiện ở cấp 1, song người dân được khuyến cáo hạn chế ra ngoài trong khung giờ nắng gắt, bổ sung đủ nước và chủ động các biện pháp phòng chống cháy rừng, cháy nổ trong những ngày nền nhiệt tiếp tục duy trì ở mức cao.
