Một trong những thay đổi căn bản nhất của Luật Thủ đô 2026 là chuyển từ cơ chế “phân cấp” sang “phân quyền triệt để”. Khác với trước đây khi nhiều quyết định quan trọng vẫn phải xin ý kiến Trung ương, luật mới xác lập nguyên tắc trao quyền chủ động cho chính quyền Hà Nội trong tổ chức bộ máy, quản lý kinh tế – xã hội và điều hành đô thị.
Việc phân quyền không chỉ dừng ở giao nhiệm vụ mà bao gồm cả quyền quyết định, đi kèm trách nhiệm giải trình. Điều này giúp rút ngắn quy trình xử lý công việc, đặc biệt trong các lĩnh vực như đầu tư công, quy hoạch, tổ chức bộ máy và cung cấp dịch vụ công.
Về tổ chức bộ máy, Thành phố được quyền quy định số lượng, việc thành lập, giải thể cơ quan chuyên môn khác với quy định của trung ương; tự quyết định biên chế và chế độ quản lý công chức riêng. Hà Nội được áp dụng các chỉ tiêu quy hoạch, yêu cầu về không gian và sử dụng đất khác với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia tại các khu vực phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng.
Thành phố cũng được ban hành định mức kinh tế – kỹ thuật, đơn giá, giá dịch vụ sự nghiệp khác với quy định của trung ương. Đặc biệt, đối với các dự án lớn, quan trọng, HĐND Thành phố có quyền quyết định chính sách đặc biệt khác với luật hiện hành sau khi tham vấn cơ quan trung ương.
Luật Thủ đô 2026 mở ra cơ chế đặc biệt khi cho phép HĐND, UBND và Chủ tịch UBND thành phố ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung khác với quy định của cơ quan Trung ương trong một số trường hợp. Đó là điều chỉnh trình tự, thủ tục hành chính để phù hợp với thực tiễn thành phố, miễn là bảo đảm đơn giản hóa, không gây khó khăn thêm cho tổ chức, cá nhân.
Trước đây, sự khác biệt giữa nhu cầu thực tiễn của Hà Nội và khuôn khổ pháp lý chung thường dẫn đến tình trạng “vướng luật”. Cơ chế mới giúp tháo gỡ điểm nghẽn này, cho phép địa phương chủ động thiết kế giải pháp phù hợp hơn với điều kiện thực tế.
Hà Nội sẽ là đô thị thí điểm chính sách (sandbox)
Lần đầu tiên Luật Thủ đô quy định rõ cơ chế thí điểm chính sách mới, cho phép Hà Nội thử nghiệm các mô hình chưa có trong luật hoặc khác với luật hiện hành.
Thay vì chỉ gói gọn trong lĩnh vực khoa học công nghệ, Luật 2026 cho phép Hà Nội thí điểm cả trong xây dựng chính sách, cơ chế mới nói chung và phát triển công nghệ, sản phẩm, dịch vụ mới. Cụ thể, Hà Nội thử nghiệm các mô hình quản trị, kinh tế, nông nghiệp, và huy động nguồn lực hoàn toàn mới, thậm chí khác với quy định của luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc những vấn đề pháp luật chưa quy định.
Phạm vi sandbox gồm mô hình tổ chức bộ máy, chế độ công vụ, công chức mới; mô hình kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp đô thị ứng dụng công nghệ cao; huy động và phân bổ nguồn lực phát triển đô thị; giải pháp an sinh xử lý vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân.
Luật Thủ đô 2026 quy định thời gian thí điểm cơ chế, chính sách lên đến 5 năm và có thể được gia hạn thêm 5 năm (tổng cộng 10 năm). Điều này cho phép các dự án có đủ thời gian để bộc lộ hết hiệu quả và rủi ro trước khi quyết định nhân rộng chính thức.
Để sandbox “không chỉ nằm trên giấy”, Luật 2026 thiết lập cơ chế bảo vệ cán bộ và tổ chức. Cụ thể, người đứng đầu cơ quan, cán bộ, công chức và các tổ chức, cá nhân tham gia thi hành các nghị quyết thí điểm được loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không vụ lợi, đã thực hiện đúng trình tự, thủ tục nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.
Nếu việc thử nghiệm có ảnh hưởng tiêu cực vượt quá mức dự báo, UBND thành phố phải tạm dừng ngay và báo cáo HĐND thành phố. Đồng thời, mọi quy chế thử nghiệm cho từng dự án phải được ban hành rõ ràng, xác định rõ không gian, địa bàn và diện chịu tác động.
Điểm mới quan trọng nhất tại Điều 10 của Luật 2026 là việc xác lập nguyên tắc trên địa bàn thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Quy hoạch này được lập trên cơ sở cụ thể hóa các quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng, đồng thời tích hợp, lồng ghép và thay thế hai loại quy hoạch trước đây là Quy hoạch Thủ đô và Quy hoạch chung Thủ đô.
Chủ tịch UBND Thành phố có thẩm quyền phê duyệt và phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tổng thể Thủ đô sau khi được HĐND thông qua. Đây là sự thay đổi lớn so với quy định trước đây khi quy hoạch chung thường phải đợi Thủ tướng phê duyệt.
Luật mới cũng trao cho UBND Thành phố thẩm quyền quyết định danh mục, lộ trình và biện pháp di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc, cơ sở sự nghiệp không phù hợp với quy hoạch tại đô thị trung tâm (trừ các cơ quan trung ương).
Không gian ngầm, tầm thấp và tầm cao được quy hoạch, phân vùng chức năng dựa trên Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Việc phát triển đô thị nén tại các khu vực ga đường sắt (TOD) và các chỉ tiêu quy hoạch kiến trúc đặc thù tại đây cũng phải tuân thủ và dựa trên nền tảng của quy hoạch tổng thể.
Các khu vực xung quanh ga đường sắt đô thị sẽ được quy hoạch với mật độ cao hơn, kết hợp phát triển nhà ở, thương mại và dịch vụ. Để thực hiện mô hình này, luật cho phép điều chỉnh một số chỉ tiêu quy hoạch, khai thác giá trị gia tăng từ đất và hạ tầng, đồng thời tạo cơ chế tài chính để đầu tư trở lại cho hệ thống giao thông công cộng.
Trong bối cảnh Hà Nội đang đối mặt với áp lực giao thông lớn, mô hình TOD được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và cải thiện chất lượng sống đô thị.
Hình thành đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt
Luật Thủ đô 2026 cho phép thành lập đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt trực thuộc thành phố, được tổ chức theo mô hình đặc thù và áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội. Đây là công cụ mới để Hà Nội xây dựng các khu vực phát triển trọng điểm, như trung tâm tài chính, khu công nghệ cao, khu đổi mới sáng tạo, với môi trường thể chế linh hoạt hơn.
Đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt thuộc thành phố Hà Nội do Quốc hội quyết định thành lập để thực hiện vai trò đô thị chức năng theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Đô thị này được tổ chức theo mô hình đặc thù, được áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội, thực hiện các chính sách mới về quản trị địa phương, thu hút đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô.
Quy định này nhằm cụ thể hóa vị trí, vai trò đặc biệt của Thủ đô; đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức không gian phát triển, quản trị đô thị và thử nghiệm các mô hình quản lý mới phù hợp với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của Hà Nội trong giai đoạn mới.
Mô hình này cho phép áp dụng các cơ chế, chính sách quản lý, điều hành linh hoạt, vượt trội so với mô hình đơn vị hành chính thông thường, qua đó thu hút nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khoa học – công nghệ và phát triển kinh tế – xã hội.
Chiều cuối tháng 4.2026, từ đường Tô Hiệu, phóng viên Báo Thanh Niên rẽ vào đường Trần Thị Báo, phường Phú Thạnh (TP.HCM) để khám phá miếu cổ tồn tại hơn 1 thế kỷ. Giữa khu dân cư đông đúc, miếu Hòa Tây hiện ra với vẻ trầm mặc, yên tĩnh, như tách biệt khỏi nhịp sống ồn ã bên ngoài.
Ít ai biết, phía sau ngôi miếu cổ này là một câu chuyện bi tráng được khắc lại trên tấm bia dựng ngày 11.6 âm lịch năm 2011.
Theo nội dung văn bia, vào khoảng năm 1885, tại vùng Tân Hòa Tây (nay là phường Phú Thạnh), 3 võ tướng là Bùi Văn Khoa, Nguyễn Văn Sốc và Trần Văn Lý đã chiêu mộ nghĩa quân, luyện tập quân sự tại gò Má Bảy, tổ chức khởi nghĩa đánh thực dân Pháp trong nhiều năm liền, khiến giặc Pháp khiếp sợ.
Đến ngày 17.3.1891 (năm Tân Mão), cả 3 ông hy sinh. Cảm phục tinh thần yêu nước ấy, người dân trong vùng đã lập miếu thờ, đặt tên là Hòa Tây Miếu. Trong miếu từng có bài vị nêu tên 3 võ tướng để thờ cúng, đồng thời lưu giữ tấm bia gỗ khắc 8 chữ vàng: "Công thần dũng sĩ võ tướng nghĩa binh".
Trải qua thời gian, miếu Hòa Tây được xây dựng lại vào năm 1936. Tuy nhiên, bài vị của 3 vị tướng đã bị thất lạc cho đến nay.
Dẫu vậy, trong tâm thức của nhiều thế hệ người dân địa phương, ngôi miếu vẫn là nơi linh thiêng để tưởng niệm công đức của những người đã ngã xuống.
Theo Danh mục kiểm kê di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2016 - 2020 của UBND TP.HCM có ghi: "Hiện miếu Hòa Tây thờ bài vị ông Nguyễn Quý Biểu và vợ là bà Trần Lũy Xuân. Ông là võ tướng thời Nguyễn, có công chống giặc Pháp xâm lược, ông lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp tại Bà Quẹo và vùng lân cận. Khi tử trận, ông được nhân dân chôn cất, đến năm 1978 được cải táng đem về Hòa Tây Miếu an táng và thờ cúng".
Tại miếu cổ, chúng tôi gặp ông Sơn (56 tuổi) là thủ từ gắn bó với miếu cổ gần 30 năm. Ông chia sẻ: "Miếu từng được trùng tu lớn vào năm 2011, gần như sơn sửa lại toàn bộ để khang trang hơn, nhưng bắt buộc phải giữ được nét tôn nghiêm vốn có".
Không chỉ là nơi thờ tự, miếu Hòa Tây - một miếu cổ lâu đời ở TP.HCM từ lâu đã trở thành điểm tựa tinh thần của người dân trong khu vực.
Theo lời ông Sơn, mỗi ngày đều có người đến dâng hương. "Sáng nào cũng có người tới cúng, ai bận thì ghé trưa, chiều. Người ta cầu cho công việc thuận lợi, sức khỏe bình an, lâu dần thành thói quen", ông nói.
Quan sát thực tế, dù mới được trùng tu, các chi tiết đã được sơn và thay mới nhưng miếu vẫn giữ được các kiến trúc truyền thống như: lợp mái ngói cam truyền thống và trên đỉnh mái là mô típ "lưỡng long chầu nhật".
Bên trong, không gian thờ tự được bài trí công phu với bao lam, hoành phi, liễn đối... Hai bên là tượng ngựa trắng và ngựa đen đứng chầu - biểu tượng sự giao hòa âm dương. Theo tín ngưỡng dân gian, tượng ngựa được xem có quyền năng canh giữ sự tôn nghiêm chốn thờ tự và là phương tiện để các bậc thần linh bảo an vùng đất.
Lúc chúng tôi đến, không gian miếu khá tĩnh lặng, thoang thoảng mùi hương khói. Tuy nhiên, vào lễ Kỳ Yên (17.3 âm lịch), nơi đây trở nên đông đúc hơn bao giờ hết.
"Đây là lễ lớn nhất của miếu, bà con tụ họp rất đông, vừa cúng bái vừa tưởng nhớ tiền nhân, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa", ông Sơn kể.
Giữa lòng TP.HCM hiện đại, miếu Hòa Tây không chỉ là một công trình tín ngưỡng lâu đời mà còn là chứng tích sống động của lịch sử, nơi lưu giữ ký ức về những võ tướng thời nhà Nguyễn đã hy sinh.
Ngày 20-4, UBND xã Tiên Hải cho biết quần đảo Hải Tặc nằm trong vịnh Thái Lan, ít chịu sự tác động của sóng gió. Do đó ngoài nghề truyền thống đi lặn biển, câu mực, chạy ghe cào trên biển, người dân địa phương còn tận dụng "điều kiện vàng" trên để đóng lồng bè nuôi cá mú, cá bớp và ốc hương, phát triển kinh tế gia đình.
Ông Trần Văn Lợi - người dân ở xã Tiên Hải - cho biết gia đình ông trước đây sinh sống chủ yếu bằng nghề lặn và đánh bắt thủy hải sản trên biển. Do nguồn lợi hải sản trên biển cạn kiệt nên ông đã chuyển sang đóng lồng bè nuôi cá mú, cá bớp, ốc hương trên biển.
Đến nay ông Lợi có 2 lồng bè nuôi cá mú, cá bớp, cá chuộng với sản lượng ước đạt hơn 1,5 tấn.
"Thương lái mấy ngày qua vào thu mua cá bớp với giá dao động 150.000 - 180.000 đồng/kg; cá mú 230.000 - 240.000 đồng/kg; cá chuộng giá 120.000 - 130.000 đồng/kg. Giá cá này tôi và bà con sống được. Tôi còn nuôi ốc hương và thu lợi nhuận khoảng 600 triệu đồng/năm", ông Lợi nói.
Còn ông Thạch Văn Xuyên - người dân ở xã Tiên Hải - cho hay gia đình ông có 8 lồng nuôi cá mú. Nếu môi trường nước ổn định, cá ít hao hụt thì nuôi cá mú có lời và sống khỏe hơn đi đánh bắt ngoài khơi.
Theo ông Nguyễn Công Tước - Phó trưởng Phòng Kinh tế xã Tiên Hải - thông tin năm 2000, xã Tiên Hải có ít hộ dân nuôi cá lồng bè. Sau này mô hình nuôi cá lồng bè có hiệu quả kinh tế nên bà con ở đảo tập trung nuôi nhiều.
Phòng Kinh tế đã có kế hoạch phối hợp đơn vị liên quan mở lớp tập huấn nuôi cá lồng bè trên biển cho người dân. Qua đó mọi người sẽ nắm vững kỹ thuật lựa chọn cá giống khỏe, cho cá ăn đúng cách và phòng chống dịch bệnh, hạn chế hao hụt sản lượng cá nuôi.
Ngoài ra địa phương sẽ tìm thêm các loài nhuyễn thể khác như hàu sữa, vẹm xanh để người dân nuôi góp phần gia tăng thêm thu nhập.
Ông Mai Quốc Thắng - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Tiên Hải - cho biết địa phương định hướng nuôi biển là kinh tế mũi nhọn. Năm 2025, địa phương có sản lượng cá mú, cá bớp thương phẩm ước đạt hơn 821 tấn. Xã cũng khuyến khích bà con vào tổ hợp tác, hợp tác xã để tạo chuỗi liên kết ổn định đầu ra.
"Chúng tôi cũng tăng cường liên kết với doanh nghiệp, nhà hàng du lịch trên đảo để phục vụ du khách, giảm bớt trung gian, nâng cao lợi nhuận cho dân. UBND xã Tiên Hải đang quy hoạch chi tiết vùng nuôi và hướng dẫn bà con làm thủ tục giao mặt nước biển để đảm bảo khu vực nuôi lâu dài, ổn định", ông Thắng nói.
Thông tin được Chủ tịch UBND TP Đồng Nai Nguyễn Văn Út đưa ra khi kiểm tra Dự án thành phần 1 cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu sáng 7/5. Đây là đoạn cuối cùng trên tuyến chưa hoàn thành, sau khi hai dự án thành phần 2 và 3 dài 38 km đã thông xe tạm từ ngày 29/4.
Dự án thành phần 1 dài 16 km, đi qua địa bàn các phường Phước Tân, Tam Phước, Bình An, Long Thành và An Phước. Đến nay, giá trị thực hiện đạt hơn 2.200 tỷ đồng, tương đương khoảng 90% hợp đồng.
Ngoài việc đẩy nhanh thi công các hạng mục còn lại, chủ đầu tư đang hoàn thiện phương án tổ chức giao thông, phối hợp cơ quan chức năng nghiệm thu để hoàn tất thủ tục thông xe.
Lãnh đạo Đồng Nai yêu cầu các nhà thầu huy động tối đa nhân lực, thiết bị, tăng ca thi công nhằm bảo đảm tiến độ, hoàn thành toàn bộ dự án trước thời hạn đề ra.
Cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu dài gần 54 km, tổng vốn đầu tư khoảng 17.800 tỷ đồng, chia thành ba dự án thành phần. Khi toàn tuyến đi vào hoạt động, áp lực giao thông trên quốc lộ 51 sẽ giảm đáng kể, đồng thời rút ngắn thời gian di chuyển từ TP HCM đến khu vực Vũng Tàu xuống còn khoảng 70 phút, thay vì hơn hai giờ như hiện nay.
