1. Những con đường nhỏ và lở lói. Những dãy nhà mái tôn tường gỗ, từng là các khu gia binh của quân đội VNCH giờ được sử dụng làm khu tập thể cho cán bộ công nhân viên. Dân thì ở trong những ngôi nhà thưng ván, xung quanh là đất đỏ…
Thời khó khăn, chỗ nào có đất là cuốc lên trồng khoai lang và su su. Là nói mùa mưa, còn mùa khô thì chịu. Nước không có, không cây gì sống nổi. Cả chục năm sau đấy, khi tôi đã có gia đình thì trong cái bếp phía sau của phòng tập thể, chỗ quan trọng nhất là… 2 cái thùng phuy đựng nước. Ông bố vợ làm giám đốc chi nhánh điện huyện Ayun Pa (cũ), cách Pleiku 80 km, thi thoảng chở lên cho gia đình con gái bao gạo kèm cái thùng phuy đựng dầu chạy máy điện. Dùng hắc ín quét kỹ trong ngoài rồi chứa nước. Hồi ấy nhà nào có 2 cái thùng phuy như thế giống như có… ô tô bây giờ. Lại còn khen: thùng phuy quét hắc ín nước trong và ngọt, hơn hẳn thùng phuy quét xi măng…
Dân Pleiku khi ấy, không tính cán bộ công nhân viên, có 2 loại chính, một là buôn bán, mà xịn nhất là mấy cửa hàng vàng, đa phần gốc gác từ làng Kế Môn, Huế, lên từ khoảng những năm 1950, mấy hiệu thuốc tây, mấy quán phở, còn lại là dân lao động.
Tôi nhớ hồi ấy, sau mỗi cái xe đạp lạch xạch thường cột cái cuốc, con dao… là công cụ làm rẫy. Mỗi buổi sáng hàng đoàn xe đạp như thế tiến ra ngoại ô, đa phần là phụ nữ. Nam giới chủ yếu đi dò phế liệu. Cả cái sân bay Cù Hanh to uỳnh thế, bao nhiêu căn cứ chiến tranh từng lừng lững thế, vào tay họ, món nào ra món ấy hết. Những tấm ghi lỗ lát làm đường băng và cả đường cho ô tô chạy, những cây sắt 3 cạnh để làm cọc rào thép gai, và những cuộn thép gai được cuộn rất khéo… là sản phẩm của họ mỗi chiều, là nguồn thu nhập chính của rất nhiều gia đình. Làm ăn lớn hơn, nhiều người rủ nhau vào rừng sâu, lên tận Sa Thầy, Đăk Tô tìm xác máy bay, xe tăng, và thẻ bài của lính Mỹ.
Đấy là phố, còn mươi cây số ra ngoại ô là tới các làng bà con bản địa Tây nguyên, nơi mưa kéo dài cả tháng trời, nước cuồn cuộn đỏ…
Nói Gia Lai có đặc sản cà phê nhưng quả là bà con Jrai, Bahnar hồi ấy không uống cà phê, và cũng rất ít người trồng. Người Ê Đê ở Đắk Lắk trồng nhiều hơn. Cà phê là món của người Kinh, người ở phố. Dưới nông thôn không có, kể cả những ngôi làng nổi tiếng như làng S’tơ, tức làng Kông Hoa trong Đất nước đứng lên, nơi mà ngay sau chiến tranh, nhà nước đầu tư rất lớn để xây dựng một xã kiểu mẫu. Máy cày, máy bơm đưa vào, đưa người Kinh và người Tày phía bắc vào sống cùng.
Ngã ba Phù Đổng – Gia Lai trước đây và hiện nay
ẢNH: HUY TỊNH
Ra khỏi Pleiku 5 km là miên man đất đỏ chói chang, dã quỳ vàng rờm rợp. Vậy nên theo tôi, công trình vĩ đại nhất đối với Tây nguyên khi ấy là các hồ thủy lợi. Bên Đắk Lắk còn đắp đập cái hồ thủy lợi rất lớn bằng chính đất bazan nữa, mà tới giờ, nghe nói vẫn còn tác dụng. Gia Lai thì có hồ Ayun Hạ được thiết kế để tưới cho 13.500 ha, một sự đổi đời không ngờ, một tầm nhìn hết sức đúng đắn.
Và sau đấy là một loạt những hồ thủy lợi khác, đưa văn minh nương rẫy truyền thống hòa nhập với văn minh lúa nước của người Kinh.
2. Sự giao thoa kinh tế kéo theo sự giao thoa văn hóa, tạo nên ở Gia Lai một vùng văn hóa độc đáo. Ấy là nói khi chưa nhập tỉnh, giờ thành tỉnh Gia Lai mới, một sự giao thoa văn hóa hết sức thú vị đang, đã và sẽ diễn ra, trong đó, năm 2026 này là năm du lịch quốc gia do tỉnh Gia Lai đăng cai với slogan “Đại ngàn chạm biển xanh”.
Và tới lúc ấy, những cao su, cà phê, tiêu, chanh dây…, các loại cây quả có giá trị kinh tế cao sẽ còn dư địa phát triển mạnh nữa.
Theo thống kê tôi vừa có thì diện tích cà phê năm 2025 của tỉnh Gia Lai đạt khoảng 108.389 ha, sản lượng ước đạt 340.612 tấn. Trong đó, diện tích cà phê sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, nông nghiệp hữu cơ có chứng nhận là 56.691,04 ha. Vùng nguyên liệu cà phê cung cấp nguyên liệu chủ yếu cho 3 nhà máy chế biến cà phê trên địa bàn tỉnh, với tổng công suất 157.000 tấn/năm.
Diện tích chanh dây năm 2025 đạt khoảng 5.650 ha, sản lượng ước đạt 213.150 tấn. Trong đó, diện tích chanh dây sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, có chứng nhận VietGAP là hơn 1.153 ha. Chanh dây đã được cấp 48 mã số vùng trồng xuất khẩu/1.153 ha và 6 mã số cơ sở đóng gói chanh dây xuất khẩu, với tổng công suất 365 tấn quả tươi/ngày.
Diện tích rầu riêng năm 2025 đạt khoảng 9.262 ha, sản lượng ước đạt 57.725 tấn. Trong đó, diện tích sầu riêng sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, có chứng nhận GlobalGAP hơn 1.081 ha, tiêu chuẩn VietGAP hơn 741 ha…
Dẫu còn điều này điều kia chưa tương xứng, chưa như kỳ vọng, nhưng khi tỉnh xác định lấy du lịch là một trong 5 trụ cột phát triển kinh tế thì yếu tố bản sắc văn hóa dân tộc trở thành điểm nhấn quan trọng. Lâu nay ai cũng bảo phải giữ gìn, tôn trọng rồi khai thác, nhưng làm như thế nào thì vẫn mỗi nơi mỗi phách, mỗi người mỗi kiểu. Nên có lúc phát triển nóng quá, cái khối băng bản sắc có nguy cơ bị vỡ, cần có sự can thiệp kịp thời của nhà nước. Sự kiện tỉnh Gia Lai quyết định phá bỏ cái công trình bê tông gần chục tỉ đồng án ngữ mặt chính của núi lửa Chư Đang Ya, trả lại mặt bằng, giữ nguyên hiện trạng ngay trước tết năm rồi là một ví dụ.
3. Tôi rất quý cô bé Uyên Nie, người Ê Đê (Đắk Lắk), học Trường ĐH Văn hóa Nghệ thuật quân đội, lấy một anh bác sĩ người Jrai ở làng Kép, Ia Mơ Nông, Chư Păh cũ. Thay vì bắt chồng phải về nhà vợ theo phong tục, thì Uyên về quê chồng, và trở thành thủ lĩnh du lịch của làng, biến làng Kép thành một mô hình du lịch cộng đồng.
Đây là một sự đổi đời rất lớn, vì chúng ta biết người Tây nguyên bản địa chủ yếu đang sống với phương thức tự cung tự cấp, không có chợ, cần gì thì trao đổi hàng lấy hàng trong làng. Thế mà giờ, biến ngay ngôi làng mình, lối sống thường ngày của mình, công việc hằng ngày của mình… thành sản phẩm để thu hút du khách.
Trở lại chuyện cà phê trên đất này. Quả là tôi đã từng rất ngạc nhiên khi hồi mới lên Tây nguyên mà chả thấy cây cà phê đâu, hay chính xác là rất ít. Các quán cà phê cũng không nhiều như từng hình dung. Nhớ quán chúng tôi hay “ngồi đồng” mỗi sáng chủ nhật hồi ấy là cà phê Kim Liên của ông Giáp, một người đàn ông lịch thiệp di cư. Giờ mới đây nhất, trong hội nghị kêu gọi đầu tư do tỉnh Gia Lai tổ chức, ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, Gia Lai – một trong những doanh nghiệp dẫn đầu về xuất khẩu cà phê, thuộc Top 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam – đã trình bày hệ sinh thái chiến lược cho ngành cà phê thông qua 5 dự án trọng điểm với tổng vốn đầu tư hơn 710 triệu USD, tương đương khoảng 18.000 tỉ đồng.
Từ một cơ sở gia đình, Vĩnh Hiệp đã trở thành nhà xuất khẩu cà phê hàng đầu Việt Nam, hiện diện tại hơn 60 thị trường, đóng góp hơn 769 triệu USD trong niên vụ 2024 – 2025, chiếm 9,3% kim ngạch xuất khẩu cà phê của cả nước.
Ông Hiệp là người đưa ra thông điệp: “Việt Nam không chỉ xuất khẩu cà phê; chúng tôi muốn chia sẻ giá trị, bản sắc và tinh thần sáng tạo của người nông dân Việt Nam với thế giới”.
Và tôi, người có tròn 45 năm ở đất này, được coi là người Pleiku, trở thành một phần ký ức ở đây, nhiều khi đi lại những con đường cũ đã ngỡ ngàng trước những đổi thay…
Trong công văn vừa gửi Bộ Xây dựng, UBND TP HCM và Đồng Nai, Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) cho biết sân bay Long Thành dự kiến có ba tuyến đường sắt kết nối trực tiếp, gồm tốc độ cao Bắc - Nam, Thủ Thiêm - Long Thành và dự án nối dài metro Bến Thành - Suối Tiên.
Cả ba tuyến dự kiến đi qua phần đất trống rộng khoảng 40 m dọc trục chính sân bay và xây dựng nhà ga kết nối ga hành khách của cảng hàng không này.
Theo ACV, với hai tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và Thủ Thiêm - Long Thành, đơn vị hiện đã thỏa thuận với các bên liên quan về hướng tuyến, vị trí nhà ga và phương án kết nối. Riêng dự án kéo dài metro Bến Thành - Suối Tiên, ACV chưa nhận được hồ sơ quy hoạch, phương án tuyến cũng như vị trí đặt nhà ga trong phạm vi sân bay.
Do chưa có sự thống nhất về quy hoạch, hướng tuyến và phương án xây dựng giữa các tuyến đường sắt, ACV cho biết chưa đủ cơ sở xem xét, phản hồi những nội dung liên quan cho từng chủ đầu tư. Doanh nghiệp kiến nghị Bộ Xây dựng chủ trì hoặc giao cơ quan có thẩm quyền rà soát tổng thể quy hoạch nhằm tránh tình trạng quá tải không gian xây dựng, xung đột trong quá trình thi công cũng như rủi ro trong quá trình khai thác.
ACV cũng đề xuất Bộ Xây dựng cùng TP HCM, Đồng Nai chỉ đạo chủ đầu tư các tuyến đường sắt phối hợp xây dựng hướng tuyến, vị trí nhà ga và phương án kết nối nhằm thống nhất quy hoạch cũng như đồng bộ trong quá trình xây dựng, khai thác.
Sân bay Long Thành là dự án trọng điểm quốc gia, xây dựng trên diện tích khoảng 5.000 ha với tổng mức đầu tư gần 337.000 tỷ đồng. Dự án đang triển khai giai đoạn một, dự kiến khai thác cuối năm 2026 với công suất phục vụ khoảng 25 triệu lượt khách mỗi năm.
Để kết nối sân bay, cùng với hệ thống đường bộ, nhiều dự án đường sắt được xúc tiến đầu tư. Trong đó, tuyến Thủ Thiêm - Long Thành là trục quan trọng nhất nối TP HCM với sân bay, dự kiến khởi công vào tháng 7 tới. Mới đây, Chính phủ cũng đồng ý về nguyên tắc kéo dài metro Bến Thành - Suối Tiên đến trung tâm hành chính mới tỉnh Đồng Nai và sân bay theo cơ chế khẩn cấp nhằm rút ngắn thủ tục triển khai.
Ngoài hai tuyến trên, sân bay Long Thành tương lai còn là điểm kết nối của đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, theo quy hoạch quốc gia. Tuyến này sẽ đảm nhận chở hành khách liên vùng tốc độ cao, kết nối các trung tâm kinh tế lớn trên cả nước.
Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội (MRB), chủ đầu tư tuyến metro thí điểm Nhổn - ga Hà Nội, cho biết ngày 13/4, máy đào hầm Tunnel Boring Machine (TBM) số 2 mang tên Táo Bạo đã về đích an toàn tại ga cuối S12 (ga Hà Nội).
Đây là máy TBM cuối cùng của dự án, đánh dấu việc hoàn thành đào thông toàn bộ đoạn hầm đi qua các ga ngầm S9 (Kim Mã), S10 (Cát Linh), S11 (Văn Miếu) và S12 (ga Hà Nội).
Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội (MRB), chủ đầu tư tuyến metro thí điểm Nhổn - ga Hà Nội, cho biết ngày 13/4, máy đào hầm Tunnel Boring Machine (TBM) số 2 mang tên Táo Bạo đã về đích an toàn tại ga cuối S12 (ga Hà Nội).
Đây là máy TBM cuối cùng của dự án, đánh dấu việc hoàn thành đào thông toàn bộ đoạn hầm đi qua các ga ngầm S9 (Kim Mã), S10 (Cát Linh), S11 (Văn Miếu) và S12 (ga Hà Nội).
Phần ngầm của dự án dài 4.000 m, gồm 4 ga ngầm và một giếng thoát hiểm. Các hạng mục đang được triển khai đồng loạt, đạt khoảng 63% tiến độ; riêng gói thầu CP03 (xây dựng hầm và các ga ngầm) đạt gần 77%.
Phần ngầm của dự án dài 4.000 m, gồm 4 ga ngầm và một giếng thoát hiểm. Các hạng mục đang được triển khai đồng loạt, đạt khoảng 63% tiến độ; riêng gói thầu CP03 (xây dựng hầm và các ga ngầm) đạt gần 77%.
Phần ngầm của dự án dài 4.000 m, gồm 4 ga ngầm và một giếng thoát hiểm. Các hạng mục đang được triển khai đồng loạt, đạt khoảng 63% tiến độ; riêng gói thầu CP03 (xây dựng hầm và các ga ngầm) đạt gần 77%.
Hai máy đào TBM được thiết kế riêng cho tuyến metro số 3 đoạn Nhổn - ga Hà Nội, do hãng Herrenknecht (Đức) sản xuất, mỗi máy dài hơn 100 m, nặng khoảng 850 tấn.
Hai máy đào TBM được thiết kế riêng cho tuyến metro số 3 đoạn Nhổn - ga Hà Nội, do hãng Herrenknecht (Đức) sản xuất, mỗi máy dài hơn 100 m, nặng khoảng 850 tấn.
Hiện trên công trường, hàng trăm kỹ sư, công nhân trong và ngoài nước làm việc 24/24 giờ để hoàn thiện các hạng mục còn lại.
Hiện trên công trường, hàng trăm kỹ sư, công nhân trong và ngoài nước làm việc 24/24 giờ để hoàn thiện các hạng mục còn lại.
Đào xong hầm, các đơn vị tiếp tục thi công kết cấu bên trong, dốc hạ ngầm, các ga ngầm, đường chuyển làn, khu gara, đồng thời hoàn thiện đường ven hồ Thủ Lệ.
Đào xong hầm, các đơn vị tiếp tục thi công kết cấu bên trong, dốc hạ ngầm, các ga ngầm, đường chuyển làn, khu gara, đồng thời hoàn thiện đường ven hồ Thủ Lệ.
Tại ga S9 (Kim Mã), hai ống hầm được bố trí song song ở độ sâu khoảng 17,8 m. Đoạn sâu nhất của tuyến đạt khoảng 30 m, tại vị trí giếng thoát hiểm trên đường Kim Mã, nằm giữa ga S9 (Kim Mã) và ga S10 (Cát Linh).
Tại ga S9 (Kim Mã), hai ống hầm được bố trí song song ở độ sâu khoảng 17,8 m. Đoạn sâu nhất của tuyến đạt khoảng 30 m, tại vị trí giếng thoát hiểm trên đường Kim Mã, nằm giữa ga S9 (Kim Mã) và ga S10 (Cát Linh).
Ngày 26/4, nhìn từ trên cao, 5 trục đường xuyên qua khu trường đua Phú Thọ dần thành hình. So với ảnh năm ngoái, các đường đã kết nối với các tuyến xung quanh sau gần một năm thi công. Theo kế hoạch, hai đường chính số 1,2 sẽ thông xe kỹ thuật vào dịp lễ 30/4.
Dự án do Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực quận 11 làm chủ đầu tư với tổng mức đầu tư 200 tỷ đồng. Được người Pháp xây từ năm 1932, Phú Thọ là trường đua ngựa duy nhất của Sài Gòn và Việt Nam lúc bấy giờ thu hút nhiều người tham gia. Hoạt động đua ngựa kéo dài đến năm 2011 khi trường đua đóng cửa.
Ngày 26/4, nhìn từ trên cao, 5 trục đường xuyên qua khu trường đua Phú Thọ dần thành hình. So với ảnh năm ngoái, các đường đã kết nối với các tuyến xung quanh sau gần một năm thi công. Theo kế hoạch, hai đường chính số 1,2 sẽ thông xe kỹ thuật vào dịp lễ 30/4.
Dự án do Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực quận 11 làm chủ đầu tư với tổng mức đầu tư 200 tỷ đồng. Được người Pháp xây từ năm 1932, Phú Thọ là trường đua ngựa duy nhất của Sài Gòn và Việt Nam lúc bấy giờ thu hút nhiều người tham gia. Hoạt động đua ngựa kéo dài đến năm 2011 khi trường đua đóng cửa.
Đơn vị thi công giám sát công trình cho biết, hai tuyến số 1 và số 2 đang bước vào giai đoạn hoàn thiện cuối cùng, để kịp tiến độ khai thác.
Đơn vị thi công giám sát công trình cho biết, hai tuyến số 1 và số 2 đang bước vào giai đoạn hoàn thiện cuối cùng, để kịp tiến độ khai thác.
Tuyến số 1 dài hơn 500 m, rộng 32 m với 6 làn xe, tạo trục kết nối thẳng giữa Lê Đại Hành và Lý Thường Kiệt. Trong khi đó, tuyến số 2 dài tương tự, rộng 26 m, đóng vai trò nhánh liên kết từ đường Lữ Gia vào trục chính.
Tuyến số 1 dài hơn 500 m, rộng 32 m với 6 làn xe, tạo trục kết nối thẳng giữa Lê Đại Hành và Lý Thường Kiệt. Trong khi đó, tuyến số 2 dài tương tự, rộng 26 m, đóng vai trò nhánh liên kết từ đường Lữ Gia vào trục chính.
Hiện các đường đã thảm nhựa, lắp hàng rào phân cách, vỉa hè, cây xanh, đèn chiếu sáng và tín hiệu giao thông.
Hiện các đường đã thảm nhựa, lắp hàng rào phân cách, vỉa hè, cây xanh, đèn chiếu sáng và tín hiệu giao thông.
Hiện các đường đã thảm nhựa, lắp hàng rào phân cách, vỉa hè, cây xanh, đèn chiếu sáng và tín hiệu giao thông.
Hiện các đường đã thảm nhựa, lắp hàng rào phân cách, vỉa hè, cây xanh, đèn chiếu sáng và tín hiệu giao thông.
Trước thời điểm khai thác, nhiều người dân đến đây tập thể dục. "Đường rộng rãi, thông thoáng hơn sẽ tạo thêm lối đi và giảm kẹt xe cho khu vực quanh trường đua", ông Nguyễn Văn Hải (phường Phú Thọ) cho biết.
Trước thời điểm khai thác, nhiều người dân đến đây tập thể dục. "Đường rộng rãi, thông thoáng hơn sẽ tạo thêm lối đi và giảm kẹt xe cho khu vực quanh trường đua", ông Nguyễn Văn Hải (phường Phú Thọ) cho biết.
Trước thời điểm khai thác, nhiều người dân đến đây tập thể dục. "Đường rộng rãi, thông thoáng hơn sẽ tạo thêm lối đi và giảm kẹt xe cho khu vực quanh trường đua", ông Nguyễn Văn Hải (phường Phú Thọ) cho biết.
Song song với hạ tầng giao thông, toàn bộ khu Trường đua Phú Thọ rộng hơn 48 ha này cũng đang được chỉnh trang mạnh mẽ. Ở gần khán đài đang xây dựng công viên rộng khoảng 6,5 ha cùng các công trình văn hóa, thể thao hiện đại.
Song song với hạ tầng giao thông, toàn bộ khu Trường đua Phú Thọ rộng hơn 48 ha này cũng đang được chỉnh trang mạnh mẽ. Ở gần khán đài đang xây dựng công viên rộng khoảng 6,5 ha cùng các công trình văn hóa, thể thao hiện đại.
Điểm nhấn của công viên là hình ảnh cặp ngựa đang dần thành hình. Ngoài ra khu khán đài với tuổi đời hơn nửa thế kỷ cũng được giữ lại.
Điểm nhấn của công viên là hình ảnh cặp ngựa đang dần thành hình. Ngoài ra khu khán đài với tuổi đời hơn nửa thế kỷ cũng được giữ lại.
Các tuyến còn lại cũng đang được triển khai song song. Đường số 3 và số 4 dự kiến hoàn thành trong tháng 6. Riêng tuyến số 5 vẫn đang vướng về mặt bằng đang chờ tháo gỡ. Trên công trường, công nhân cùng nhiều máy móc tất bật thi công cả trong những ngày nghỉ lễ.
Các tuyến còn lại cũng đang được triển khai song song. Đường số 3 và số 4 dự kiến hoàn thành trong tháng 6. Riêng tuyến số 5 vẫn đang vướng về mặt bằng đang chờ tháo gỡ. Trên công trường, công nhân cùng nhiều máy móc tất bật thi công cả trong những ngày nghỉ lễ.
Cạnh khán đài là rạp xiếc và biểu diễn đa năng Phú Thọ đã khai trương dịp 30/4 năm ngoái. Ngoài các tòa nhà, trung tâm thương mại, sắp tới khu vực trường đua sẽ xây dựng thêm nhiều công trình, công viên được triển khai giúp hoàn chỉnh quy hoạch.
Cạnh khán đài là rạp xiếc và biểu diễn đa năng Phú Thọ đã khai trương dịp 30/4 năm ngoái. Ngoài các tòa nhà, trung tâm thương mại, sắp tới khu vực trường đua sẽ xây dựng thêm nhiều công trình, công viên được triển khai giúp hoàn chỉnh quy hoạch.
Phối cảnh trường đua với các tuyến đường giúp hình thành khu liên hợp thể thao phục vụ Đại hội Thể thao toàn quốc năm 2026.
Phối cảnh trường đua với các tuyến đường giúp hình thành khu liên hợp thể thao phục vụ Đại hội Thể thao toàn quốc năm 2026.
Các tuyến đường trong trường đua Phú Thọ. Video: Quỳnh Trần
