Theo Hãng tin AFP ngày 27-4, các tay súng thánh chiến và lực lượng ly khai đã đồng loạt tấn công nhiều khu vực trên khắp Mali từ ngày 25-4, khiến Bộ trưởng Quốc phòng Sadio Camara thiệt mạng và làm dấy lên lo ngại về nguy cơ mất kiểm soát tại miền bắc.
Diễn biến được đánh giá là thách thức lớn nhất đối với chính quyền quân sự kể từ khi lên nắm quyền vào năm 2020.
Các cuộc tấn công bắt đầu từ rạng sáng 25-4, do liên minh nổi dậy người Tuareg thuộc Mặt trận Giải phóng Azawad (FLA) phối hợp với lực lượng vũ trang Hỗ trợ Hồi giáo và Tín đồ Hồi giáo (JNIM) thực hiện, nhắm vào nhiều khu vực trải dài trên lãnh thổ Mali.
Một trong những diễn biến gây chấn động nhất là cái chết của Bộ trưởng Quốc phòng Sadio Camara trong một vụ đánh bom xe nhằm vào nhà riêng của ông tại Kati – khu vực được xem là thành trì của chính quyền quân sự gần thủ đô Bamako. Vụ tấn công khiến vợ thứ hai và hai cháu của ông thiệt mạng.
Chính phủ Mali cho biết ông Camara đã trực tiếp chống trả các tay súng tấn công, thậm chí “vô hiệu hóa được một số đối tượng” trước khi qua đời do vết thương tại bệnh viện. Nhà chức trách thông báo sẽ tổ chức quốc tang cho vị tướng.
Hiện trường vụ tấn công nhà riêng Bộ trưởng Quốc phòng Mali – Video: X/@visegrad24
Giao tranh vẫn tiếp diễn trong ngày 26-4 tại nhiều khu vực, bao gồm Kati, các thành phố miền bắc như Kidal, Gao, cũng như Sevare ở miền trung. Tình hình tại một số nơi được mô tả là “hỗn loạn” với nhiều tiếng súng.
Trong khi đó, lãnh đạo chính quyền quân sự, tướng Assimi Goita, chưa xuất hiện công khai kể từ khi các cuộc tấn công nổ ra. Một nguồn tin an ninh cho biết ông đang ở “một nơi an toàn”.
Ở miền bắc, các nhóm nổi dậy Tuareg tuyên bố đã giành quyền kiểm soát hoàn toàn thành phố Kidal – một địa bàn chiến lược từng là thành trì của họ.
Theo các nguồn tin địa phương, các lực lượng hỗ trợ quân đội Mali, bao gồm đơn vị Africa Corps của Nga, đã rút khỏi thành phố sau một thỏa thuận chưa được công bố chi tiết.
“Khi đoàn xe quân sự rời đi, các tay súng đã nhanh chóng kiểm soát các tuyến phố”, một cư dân tại Kidal cho biết.
Binh sĩ cùng trang thiết bị của lực lượng Africa Corps của Nga – gồm xe bọc thép, pháo kéo và pháo phản lực – được ghi nhận rút khỏi doanh trại tại Kidal, sau khi đạt được thỏa thuận rút quân với lực lượng nổi dậy – Video: X/@sentdefender
Trước đó, quân đội Mali từng tái chiếm Kidal vào tháng 11-2023 với sự hỗ trợ của lực lượng quân sự tư nhân Nga Wagner, chấm dứt hơn một thập kỷ kiểm soát của phiến quân.
Việc thành phố này một lần nữa rơi vào tay lực lượng nổi dậy cho thấy cán cân quyền lực tại miền bắc đang biến động mạnh.
FLA cũng tuyên bố đã thiết lập hiện diện tại khu vực Gao, cho thấy phạm vi hoạt động ngày càng mở rộng.
Tại thủ đô Bamako, tình hình an ninh được siết chặt. Binh sĩ dựng rào chắn, phong tỏa các cơ sở quân sự, trong khi sân bay quốc tế đã hoạt động trở lại sau khi tạm gián đoạn vì giao tranh ở vùng ngoại ô. Nhiều người dân vẫn trong trạng thái hoang mang.
“Tôi vẫn còn nghe tiếng nổ vang trong tai, thật sự ám ảnh”, một cư dân chia sẻ.
Liên minh đối lập CFR cảnh báo Mali đang “lâm nguy”, cho rằng chính quyền quân sự đã không thể đảm bảo các cam kết về an ninh và ổn định.
Trong khi đó, Liên minh các quốc gia Sahel (AES) – gồm Mali, Burkina Faso và Niger – lên án các cuộc tấn công là “âm mưu nghiêm trọng” từ các thế lực thù địch.
Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres và Liên minh châu Âu cũng đồng loạt lên án bạo lực, kêu gọi tăng cường hỗ trợ quốc tế để đối phó với chủ nghĩa cực đoan và khủng bố trong khu vực.
Không quân Mỹ đã phê duyệt các yêu cầu đối với một mẫu máy bay mới nhằm thay thế UAV huyền thoại MQ-9A Reaper. Thông tin nói trên được Thiếu tướng Christopher J. Niemi, quyền lãnh đạo bộ phận phát triển tiên tiến của Không quân Mỹ, tiết lộ với các nghị sĩ, theo Aviation Week.
Tại các cuộc chiến ở Trung Đông hàng chục năm trước, dòng UAV này từng gây ra ám ảnh với các đối thủ của Mỹ. Tuy nhiên, trong xung đột với Iran gần đây, Mỹ đã ghi nhận những tổn thất đáng kể với dòng UAV đắt đỏ này.
Theo quan điểm của các quan chức không quân, Mỹ cần tận dụng lợi thế của công nghệ hiện đại để cuối cùng tạo ra một giải pháp linh hoạt nhưng đơn giản, có thể sản xuất hàng loạt và rẻ hơn.
Việc phê duyệt các yêu cầu đối với UAV mới mở đường cho quá trình mua sắm một UAV hạng MALE (bay tầm trung, thời gian hoạt động dài) nhằm thay thế MQ-9 Reaper, loại UAV mà quá trình tham chiến cường độ cao gần đây chống Iran đã bộc lộ rõ điểm yếu lớn nhất.
Điểm yếu đó là chi phí. UAV trinh sát - tấn công này đã trở thành mục tiêu tương đối dễ bị bắn hạ đối với đối thủ có năng lực phòng không không quá vượt trội.
Dù MQ-9 thường được giao các nhiệm vụ có mức độ rủi ro cao, đồng nghĩa tổn thất ở quy mô lớn phần nào đã được chấp nhận từ trước, nhưng việc mất nhiều UAV đắt đỏ như vậy được xem là không hợp lý trong chiến sự tương lai.
MQ-9 được huy động thực hiện nhiệm vụ thu thập tình báo lẫn tiến hành các cuộc không kích nhằm vào lực lượng Iran. Nó có thể hoạt động liên tục tại khu vực tác chiến trong 24 giờ mà không đặt phi công vào nguy hiểm. Nhưng loại máy bay này tương đối chậm và đã cho thấy mức độ dễ tổn thương trước các loại vũ khí phòng không của Iran.
Không quân Mỹ kết thúc năm tài khóa 2025 với 158 chiếc MQ-9 trong lực lượng thường trực và thêm 24 chiếc thuộc Không quân Vệ binh Quốc gia . Nhưng trong khoảng 18 tháng qua, nhiều chiếc MQ-9 đã bị bắn hạ bởi hỏa lực phòng không hoặc bị UAV tập kích làm hư hại khi đang đỗ dưới mặt đất. Ngoài ra, lực lượng Houthi hoạt động tại Yemen trước đó cũng đã phá hủy ít nhất 10 chiếc MQ-9 trong các chiến dịch khác.
Với giá thành 30 triệu USD mỗi chiếc, việc mất hàng chục UAV MQ-9 trong thời gian ngắn gây ra thiệt hại không nhỏ với Mỹ. Vì vậy, việc Mỹ muốn có UAV thay thế cho vũ khí này không phải là điều khó hiểu.
Mỹ đang đặt ra những yêu cầu cho UAV mới gồm tầm hoạt động khoảng 1.500km và thời gian bay liên tục 20 giờ. Con số này còn thấp hơn MQ-9A Block 5, phiên bản có thể hoạt động từ 26 tới hơn 40 giờ tùy cấu hình. Khi phát triển một giải pháp rẻ hơn, việc đánh đổi là khó tránh khỏi.
Không quân Mỹ muốn UAV mới rẻ hơn bao nhiêu hiện vẫn chưa được tiết lộ, cũng như phần lớn chi tiết khác của chương trình. Tuy nhiên, nhiều khả năng mẫu thay thế MQ-9 vẫn sẽ duy trì năng lực tấn công, đặc biệt khi Reaper gần đây đã được bổ sung khả năng mang tên lửa APKWS, tính năng rất phù hợp trong các cuộc xung đột hiện đại, nơi đối phương có thể phóng hàng trăm UAV tấn công tầm xa giá rẻ.
Điều này cho thấy một thực tế, dòng UAV MALE quá đắt tiền để sản xuất đại trà và quá dễ bị tổn thương để sử dụng thoải mái trên chiến trường. Đó là lý do vì sao sự thay đổi là cần thiết để phù hợp với hoạt động tác chiến hiện tại khi những UAV giá rẻ chỉ vài chục nghìn USD có thể gây ra thiệt hại nghiêm trọng lên tới hàng triệu USD. Bên cạnh đó, với những UAV giá rẻ, việc mất chúng trong các đòn tấn công là có thể chấp nhận được.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News ngày 15/5, Tổng thống Donald Trump khẳng định các tàu Trung Quốc "chở đầy dầu Iran" và được đi qua eo biển Hormuz vì Mỹ "cho phép điều đó".
Phát biểu được đưa ra sau khi truyền thông nhà nước Iran đưa tin khoảng 30 tàu thương mại, trong đó có ít nhất một tàu Trung Quốc, đã đi qua eo biển Hormuz kể từ tối 13/5, đồng thời khẳng định động thái này được thực hiện "với sự cho phép của Tehran".
Tổng thống Trump trước đó nói rằng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đề nghị hỗ trợ chấm dứt xung đột với Iran và mở lại eo biển Hormuz. "Ông ấy muốn thấy eo biển Hormuz được mở cửa", Tổng thống Mỹ nói, thêm rằng Washington chỉ đang hành động để ngăn động thái của Tehran ở tuyến hàng hải quan trọng này.
Theo ông Trump, ông Tập cũng đề nghị làm trung gian hòa giải cho xung đột. "Ông ấy nói 'nếu tôi có thể giúp được gì, tôi rất muốn giúp'", Tổng thống Mỹ nhắc tới Chủ tịch Trung Quốc.
Ông chủ Nhà Trắng cũng tiếp tục gây áp lực lên Iran, yêu cầu nước này sớm đạt được thỏa thuận trước khi xung đột leo thang hơn nữa. "Họ nên đạt thỏa thuận. Bất kỳ người tỉnh táo nào cũng sẽ làm như vậy, nhưng họ có thể là những kẻ mất trí", ông nói.
Trước khi chiến sự bùng phát, mỗi ngày có hơn 1 triệu thùng dầu từ Iran được xuất sang Trung Quốc thông qua vịnh Ba Tư. Xung đột khiến eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa, nhưng tàu Iran và những phương tiên có liên hệ với Trung Quốc vẫn đi qua tuyến đường này với lưu lượng thấp hơn nhiều, chỉ vài tàu mỗi ngày.
Tờ The Hill ngày 12.4 đưa tin Anh đã tạm dừng việc chuyển giao quần đảo Chagos cho Mauritius sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây rút lại hợp tác của mình đối với thỏa thuận năm 2024.
Từ thập niên 1970, Anh và Mỹ đã cùng sử dụng một căn cứ quân sự trên đảo Diego Garcia, hòn đảo lớn nhất thuộc quần đảo Chagos. Thỏa thuận chuyển giao quần đảo này cho Mauritius, cho phép tiếp tục sử dụng căn cứ, xuất phát từ một cuộc chiến pháp lý kéo dài hàng thập niên nhằm giải quyết quá khứ thuộc địa của Anh.
Chính phủ Anh hôm 11.4 tuyên bố sẽ không tiếp tục thỏa thuận với Mauritius, khẳng định rằng họ không thể tiếp tục việc chuyển giao mà không có sự ủng hộ của Mỹ.
Tuy nhiên, chính phủ Anh lưu ý rằng việc đảm bảo "an ninh hoạt động lâu dài của căn cứ Diego Garcia đang và sẽ tiếp tục là ưu tiên hàng đầu của chúng tôi, đó là toàn bộ lý do của thỏa thuận", theo một thông cáo chính thức.
"Chúng tôi đang tiếp tục hợp tác với Mỹ và Mauritius", chính phủ Anh cho biết.
Vụ chuyển nhượng đã gặp khó kể từ khi ông Trump chỉ trích gay gắt thỏa thuận này đầu năm nay. Hồi tháng 2, ông Trump nói rằng việc chuyển giao là "sai lầm lớn". Gần đây nhất, ông kêu gọi chính phủ Anh "đừng giao Diego Garcia cho bên khác!", khi viết trên Truth Social hôm 6.4.
Thủ tướng Anh Keir Starmer đã phản bác ông Trump hồi tháng 1, nói rằng "những lời của Tổng thống về Chagos ngày hôm qua khác với những lời chào đón và ủng hộ trước đó khi tôi gặp ông ấy tại Nhà Trắng."
Vào cuối thập niên 1960 và trong thập niên 1970, Anh đã cưỡng bức di dời tới 2.000 người dân bản địa Chagos để thiết lập căn cứ trên đảo Diego Garcia, theo Reuters.
