Khác với các loại cá biển thường thấy, cá khoai (hay còn gọi là cá cháo) có ngoại hình khá… "yếu đuối". Thân cá thon dài, màu trắng đục nõn nà, không hề có vảy và xương thì mềm như sụn. Tên gọi "khoai" xuất phát từ đặc điểm thịt cá mềm, khi nấu chín, thịt cá trắng muốt, tan trong miệng như ăn cháo, ngọt lịm và hoàn toàn không có xương dăm (chỉ có một dây sống lưng rất mềm).
Cá khoai phân bố khá rộng ở vùng biển Việt Nam, tập trung nhiều tại các tỉnh ven biển miền Trung và miền Bắc như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và kéo dài vào một số vùng ven biển Nam Trung Bộ. Loài cá này thường sống ở tầng đáy, khu vực gần bờ, nơi có bùn cát pha, độ mặn vừa phải.
Mùa cá khoai rộ nhất thường từ khoảng tháng 10 âm lịch đến hết tháng Giêng, tháng Hai năm sau, trùng với thời điểm gió mùa đông bắc. Đây cũng là lúc ngư dân ven biển tranh thủ ra khơi gần bờ bằng thuyền nhỏ, sử dụng lưới kéo, lưới giăng để đánh bắt cá khoai. Do chỉ xuất hiện nhiều theo mùa, cá khoai thường được xem là "đặc sản thời vụ", hết mùa là rất khó tìm.
Về kích thước, cá khoai không lớn, con trưởng thành dài chừng 15–25cm. Tuy nhỏ và mềm, nhưng cá khoai lại có mùi thơm tự nhiên, vị ngọt thanh, rất phù hợp để nấu canh, nấu cháo hoặc nhúng lẩu. Chính đặc điểm này khiến cá khoai trở thành nguyên liệu quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình vùng biển.
Bởi vì tính mùa vụ của loại cá này nên bán rất được giá, trung bình 100.000 đồng mỗi kg, mua tại biển. Còn khi các tiểu thương đem lên chợ bán thì giá dao động 130.000 -350.000 đồng/kg.
Trong ẩm thực dân gian, cá khoai được đánh giá cao bởi sự "dễ ăn, dễ nấu". Món phổ biến nhất là canh cá khoai nấu chua với cà chua, dứa, me hoặc lá giang. Khi nấu, cá khoai gần như tan ra, làm nước canh sánh nhẹ, ngọt tự nhiên, rất hợp ăn trong những ngày se lạnh. Ngoài ra, cá khoai còn được dùng nấu cháo cho người ốm, trẻ nhỏ và người cao tuổi vì thịt mềm, dễ tiêu hóa.
Theo nghiên cứu, cá khoai rất giàu dinh dưỡng với nhiều protein, chất béo, vitamin và các dưỡng chất thiết yếu. Trong 100g cá khoai có chứa 220 calo, 10g chất béo, hơn 18mg cholesterol, 15g protein và 4g chất xơ.
Nhờ hàm lượng calo cao, cá khoai tạo cảm giác no mà không gây béo, hỗ trợ giảm cân hiệu quả. Đặc biệt, protein dồi dào trong cá khoai dễ tiêu hóa, giúp cải thiện quá trình tiêu hóa. Ngoài ra, loại protein này còn hỗ trợ xây dựng và duy trì khối cơ nạc, thúc đẩy quá trình trao đổi chất hiệu quả.
Theo Đông y, cá khoai có vị ngọt, tính mát, không độc, giúp bổ hư, làm mát huyết, nhuận tràng và hỗ trợ chức năng ngũ tạng. Nhờ những đặc tính này, cá khoai đặc biệt tốt cho người bị suy nhược, nóng trong, huyết hư, nhiệt miệng khô khát, táo bón, ho khan. Thậm chí những người mắc bệnh tiểu đường ăn rất tốt giúp ổn định đường huyết.
Với ngư dân, cá khoai tuy không phải loài cá có giá trị kinh tế cao như cá thu, cá ngừ, nhưng lại mang ý nghĩa quan trọng trong việc "lấy ngắn nuôi dài". Vào mùa biển động, không thể ra khơi xa, việc đánh bắt cá khoai gần bờ giúp ngư dân có thêm thu nhập, trang trải chi phí sinh hoạt.
Tuy nhiên, do cá khoai thân mềm, khó bảo quản, nên chủ yếu được bán tươi trong ngày. Một số địa phương đã bắt đầu nghĩ đến việc chế biến cá khoai thành sản phẩm giá trị gia tăng như cá khoai đông lạnh, cháo cá khoai đóng gói, nhưng quy mô còn nhỏ lẻ.
Cá khoai nấu canh: Canh cá khoai ghi điểm bởi cách chế biến nhẹ nhàng nhưng mang lại hương vị thanh mát, dễ ăn. Cá khoai muốn ngon phải còn tươi, được rửa kỹ với nước muối loãng để khử mùi tanh, sau đó ướp cùng chút gừng giã nhỏ, tiêu xay, sả, hành tỏi băm và ớt để dậy mùi.
Khi nấu, cá được cho vào nồi nước dùng đã phi thơm hành, đun liu riu để thịt cá chín mềm mà không bị nát. Cà chua, rau thơm và gia vị được thêm vào sau cùng, tạo nên bát canh hài hòa giữa vị chua dịu, cay nhẹ và vị ngọt tự nhiên của cá khoai. Món canh này đặc biệt thích hợp dùng nóng trong bữa cơm gia đình.
Cháo cá khoai: Cháo cá khoai từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc của người dân vùng biển vào những ngày mưa gió. Cá khoai được làm sạch, sau đó nấu cùng gạo đến khi hạt gạo bung nở, cháo sánh mịn. Trong quá trình ninh, thịt cá tan đều, quyện vào cháo, tạo nên vị ngọt nhẹ tự nhiên.
Khi thưởng thức, người ăn sẽ cảm nhận được độ mềm mượt, thơm ấm của cháo hòa cùng vị cá khoai thanh tao, rất dễ ăn và phù hợp với mọi lứa tuổi.
Lẩu cá khoai chua cay: Lẩu cá khoai chua cay là món ăn đặc trưng, được nhiều thực khách nhắc đến khi nói về ẩm thực Quảng Bình. Cá khoai được làm sạch, cắt khúc vừa ăn, bày sẵn để nhúng vào nồi lẩu đang sôi.
Khi ăn, từng miếng cá được thả vào nước lẩu chua cay đậm đà, chỉ cần chín tới là có thể thưởng thức. Thịt cá mềm, ngọt, không bị bở, kết hợp cùng nước lẩu nóng hổi tạo nên trải nghiệm ẩm thực khó quên, nhất là trong tiết trời se lạnh.
Cá khoai chiên giòn: Với những ai yêu thích món chiên, cá khoai chiên giòn là lựa chọn không thể bỏ qua. Cá sau khi làm sạch sẽ được lọc bớt xương, tẩm qua lớp bột mỏng rồi cho vào chảo dầu nóng.
Thành phẩm là những miếng cá vàng ruộm, giòn bên ngoài nhưng vẫn giữ được vị ngọt bên trong. Món này thường được dùng kèm tương ớt hoặc nước chấm chua ngọt, rất được trẻ nhỏ và các tín đồ ăn vặt ưa chuộng.
Cá khoai kho tiêu: Cá khoai kho tiêu mang hương vị đậm đà, hao cơm không kém các món cá kho truyền thống. Cá được ướp gia vị vừa phải, kho trên lửa nhỏ để thịt cá thấm đều mà vẫn giữ được độ mềm đặc trưng.
Vị cay nồng của tiêu hòa quyện với vị ngọt tự nhiên của cá khoai tạo nên món ăn dân dã nhưng cuốn hút, thích hợp cho những bữa cơm gia đình giản dị mà ấm cúng.
Tin Gốc: Người Đưa Tin
