Quân đội Mỹ rạng sáng 20/4 bắt một tàu container của Iran gần vùng Vịnh. Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) và Tổng thống Donald Trump cho biết tàu Touska của Iran bị bắt do từ chối tuân thủ mệnh lệnh hủy bỏ lộ trình đi qua eo biển Hormuz do Mỹ đưa ra. Washington đã áp đặt lệnh phong tỏa đối với các cảng Iran trong khu vực kể từ đầu tuần trước.
Theo dữ liệu từ trang theo dõi hàng hải Marine Traffic, điểm dừng chân cuối cùng của tàu Touska là cảng Klang, Malaysia vào ngày 12/4. Trước đó, con tàu này thường xuyên thực hiện các hải trình qua lại giữa thành phố Chu Hải, Trung Quốc và nhiều cảng biển khác nhau tại Iran.
Dữ liệu của Marine Traffic cho thấy khoảng 6 tiếng trước khi ông Trump đưa ra thông báo, tàu Touska đang ở cách thành phố Chabahar tại miền nam Iran khoảng 45 km.
Con tàu thuộc về Công ty Vận tải biển Mosakhar Darya có trụ sở tại Tehran. Marine Traffic cho biết tàu Touska bị Mỹ trừng phạt từ năm 2018, còn công ty chủ quản, đơn vị quản lý kỹ thuật và thương mại của tàu đã chịu lệnh trừng phạt từ năm 2012.
Đây là tàu dân sự đầu tiên của Iran bị lực lượng Mỹ tấn công trong cuộc xung đột đang diễn ra, đồng thời là tàu vận tải đầu tiên của nước này bị quân đội Mỹ bắt kể từ khi Washington áp lệnh phong tỏa đối với tàu đến và đi từ cảng Iran.
Chuyên gia phân tích Carl Schuster, cựu đại tá hải quân Mỹ, cho rằng tàu Touska sẽ được đưa đến một khu neo đậu hoặc cảng biển để kiểm tra.
“Theo quy tắc chiến tranh trên biển, bạn có thể bắt một con tàu trong những trường hợp nó cố tình vượt qua vòng phong tỏa như vậy”, Jennifer Parker, chuyên gia tại Viện Lowy, cựu sĩ quan Hải quân Hoàng gia Australia, nhận xét. “Nếu Mỹ muốn giữ tàu lâu dài, họ phải thành lập một tòa án chuyên trách về chiến lợi phẩm để xét xử và hợp thức hóa vụ bắt giữ này”.
“Nó có thể được coi là ‘chiến lợi phẩm’ giống như bất kỳ khí tài hay phương tiện nào bị thu giữ trong quá trình xảy ra xung đột vũ trang”, Schuster nói.
Quân đội Iran nói rằng tàu đã di chuyển từ Trung Quốc và gọi vụ bắt tàu là hành vi “cướp biển”, “vi phạm luật pháp quốc tế” và “vi phạm lệnh ngừng bắn”. Họ yêu cầu Mỹ ngay lập tức thả tàu và các thủy thủ.
“Iran không tin tưởng Washington. Phía Mỹ đang cho thấy họ không nghiêm túc trong việc theo đuổi con đường ngoại giao”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nói.
Iran tuyên bố sẵn sàng đối đầu với lực lượng Mỹ trước hành vi “gây hấn trắng trợn” này, nhưng buộc phải kiềm chế do có sự hiện diện của gia đình các thành viên thủy thủ đoàn trên tàu. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 20/4 nói họ đã phóng UAV vào tàu quân sự Mỹ trên biển Oman nhưng chưa rõ quy mô đòn đánh và liệu nó có gây ra thiệt hại hay không.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf khẳng định nước này sẽ không chấp nhận đàm phán với Mỹ khi đang bị đe dọa. “Bằng cách áp đặt lệnh phong tỏa và vi phạm thỏa thuận ngừng bắn, ông Trump đang muốn biến bàn đàm phán thành bàn đầu hàng, hoặc lấy cớ để tiếp tục gây chiến. Chúng tôi không chấp nhận đàm phán dưới bóng đen đe dọa. Hai tuần qua, chúng tôi đã chuẩn bị để tung ra những quân bài mới trên chiến trường”, ông viết trên X.
Trung Quốc bày tỏ lo ngại về việc tàu Touska bị bắt, coi đây là một rào cản tiềm tàng đối với giải pháp hòa bình cho cuộc xung đột. “Chúng tôi hy vọng các bên liên quan thực hiện nghĩa vụ và tuân thủ lệnh ngừng bắn, nhằm ngăn chặn leo thang căng thẳng và tạo điều kiện để tái bình thường hóa eo biển Hormuz”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Khôn cho biết hôm 20/4.
Về số phận của các thủy thủ trên tàu Touska, Parker cho rằng điều này còn phụ thuộc vào quốc tịch của họ.
“Nếu là thủy thủ người Ấn Độ hay Philippines, tôi tin là họ sẽ chỉ bị đưa rời khỏi tàu và được hồi hương”, bà nói. “Nếu là công dân Iran, các thủy thủ có thể bị bắt. Còn trong trường hợp có thành viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trên tàu, họ có thể bị coi là tù binh chiến tranh”.
Nếu Mỹ xác định tàu Touska chở theo vũ khí hay khí tài cho Iran, thủy thủ đoàn nhiều khả năng sẽ bị bắt bất kể quốc tịch, bà nói thêm.
Ian Ralby, chuyên gia phân tích an ninh hàng hải kiêm chủ tịch Auxilium Worldwide, tổ chức phi lợi nhuận chuyên nghiên cứu về quản trị hàng hải, luật biển và an ninh hàng hải, cũng nhận định các thủy thủ tàu Touska “có thể bị đối xử như tù binh chiến tranh nếu tàu bị coi là chở hàng cấm hoặc là tàu bổ trợ hải quân”.
Ralby chỉ ra rằng dù tàu treo cờ Iran, không có nghĩa rằng toàn bộ thủy thủ đoàn đều là người Iran. “Trên thực tế, hầu hết các tàu có thủy thủ đoàn gồm nhiều quốc tịch khác nhau. Họ có khả năng hoàn toàn là người nước ngoài, không liên quan gì đến cuộc xung đột”, ông cho hay.
Video đăng trên mạng xã hội hôm 6/4 và được chuyên trang quân sự Mỹ War Zone phân tích cho thấy phần đầu tên lửa đánh chặn thuộc Hệ thống Phòng thủ Tầm cao Giai đoạn cuối (THAAD) nằm tại bãi đất trống gần thành phố Suwayda, tây nam Syria.
Bộ phận này còn tương đối nguyên vẹn. Nắp che ở đầu tên lửa đã bung ra và để lộ cửa sổ của đầu dò ảnh nhiệt.
Thành phố Suwayda nằm cách biên giới với Jordan khoảng 40 km về phía bắc và Israel gần 90 km về phía đông. Mỹ dường như đang triển khai các khẩu đội THAAD tại hai quốc gia này, nhằm đối phó với các đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo từ Iran.
Lầu Năm Góc chưa bình luận về thông tin.
THAAD là một trong những lá chắn phòng thủ tên lửa hiện đại nhất trong biên chế quân đội Mỹ. Đây cũng là hệ thống phòng không duy nhất của Mỹ có khả năng chặn tên lửa đạn đạo từ tầm ngắn đến tầm xa ở giai đoạn cuối, khi chúng đang lao xuống mục tiêu, ở cả trong và ngoài khí quyển.
Tên lửa đánh chặn của tổ hợp THAAD có tầm bắn 200 km và trần bay 150 km, trang bị cảm biến ảnh nhiệt để bám bắt mục tiêu và phá hủy chúng bằng va chạm trực tiếp, không dùng thuốc nổ. Báo cáo ngân sách của Cơ quan Phòng thủ Tên lửa (MDA) thuộc Lầu Năm Góc cho thấy mỗi quả đạn THAAD có giá 12-15 triệu USD, tùy lô sản xuất.
Sau khi tên lửa rời bệ phóng và đạt độ cao tối ưu, bộ phận chiến đấu được gọi là "phương tiện tiêu diệt" sẽ tách khỏi tầng đẩy. Nắp che mũi, có nhiệm vụ bảo vệ đầu dò ảnh nhiệt và phần còn lại của phương tiện tiêu diệt trong quá trình tăng tốc, cũng sẽ tách ra.
"Phương tiện tiêu diệt còn nguyên vẹn cho thấy khả năng tên lửa đã gặp trục trặc, phóng xịt hoặc trượt mục tiêu. Chưa rõ ai đang nắm giữ các bộ phận này", Joseph Trevithick, biên tập viên của War Zone cho hay.
Chuyên gia Mỹ cảnh báo nguy cơ rò rỉ bí mật công nghệ nếu đầu dò tên lửa THAAD rơi vào tay đối thủ của Washington.
"Tiếp cận được đầu dò tên lửa THAAD, cũng như toàn bộ phương tiện tiêu diệt, sẽ giúp đối thủ hiểu biết thêm về năng lực của nó. Thông tin sau đó có thể được sử dụng để phát triển các phương pháp đối phó mới, cũng như kỹ thuật và chiến thuật nhằm làm suy giảm hiệu quả đánh chặn", Trevithick cho hay.
Một hệ thống THAAD hoàn chỉnh có giá khoảng một tỷ USD, gồm đài điều khiển, radar đa chức năng AN/TPY-2, thiết bị kỹ thuật và 6 bệ phóng với tổng cộng 48 đạn sẵn sàng khai hỏa, thường cần khoảng 100 binh sĩ vận hành.
Hàng loạt khẩu đội THAAD của Mỹ và đồng minh Trung Đông đã hứng đòn trả đũa từ Iran, trong đó ít nhất hai "radar mắt thần" AN/TPY-2 bố trí ở Jordan và Arab Saudi đã bị phá hủy hoàn toàn. Nguồn cung tên lửa THAAD của Mỹ dường như cũng không thể bù đắp cho tốc độ tiêu hao trong chiến sự, dẫn tới nguy cơ các tổ hợp tại đây bị cạn đạn nếu xung đột tiếp tục kéo dài.
"Cộng hòa Hồi giáo Iran chưa bao giờ né tránh đàm phán, nhưng chúng tôi chắc chắn không chấp nhận sự áp đặt", Chánh án Tòa án tối cao Iran, ông Gholamhossein Mohseni Ejei, nhấn mạnh trong một video được đăng tải trên trang web Mizan Online ngày 1-5.
"Chúng tôi không hoan nghênh chiến tranh dưới bất kỳ hình thức nào. Chúng tôi không muốn chiến tranh, không mong nó tiếp diễn", ông Ejei nói tiếp.
Tuy nhiên, quan chức Iran nhấn mạnh nước này "nhất định sẽ không từ bỏ các nguyên tắc và giá trị của mình trước kẻ thù độc ác để tránh chiến tranh hoặc ngăn chặn chiến tranh tiếp diễn".
Cũng theo ông Ejei, Mỹ đã "không đạt được gì" trong suốt cuộc chiến, đồng thời nói thêm rằng Iran sẽ không "nhượng bộ" trong các cuộc đàm phán.
Iran và Mỹ chỉ mới tổ chức một vòng đàm phán duy nhất tại Pakistan hôm 11-4. Các cuộc đàm phán kể từ đó đã bị đình trệ sau khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, còn Iran tiếp tục đóng cửa eo biển Hormuz chiến lược.
Hôm 30-4, trang tin Axios của Mỹ đưa tin Tổng thống Donald Trump dự kiến sẽ nhận được báo cáo về hành động quân sự tiềm tàng chống lại Iran. Đô đốc Brad Cooper, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, được cho là sẽ trình bày kế hoạch liên quan sử dụng bộ binh để buộc Iran mở cửa lại eo biển Hormuz.
Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz sau đó cảnh báo "có thể sẽ sớm phải hành động lần nữa" để đạt được các mục tiêu của cuộc chiến chống lại Iran. Điều này càng làm dấy lên lo ngại Mỹ và Israel sắp sửa phá lệnh ngừng bắn, phát động các đợt tấn công mới vào lãnh thổ Iran.
Trong một thông điệp ngày 30-4, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei tuyên bố Mỹ đã phải chịu một "thất bại nhục nhã" trong cuộc chiến. Ông nói thêm rằng người Iran sẽ bảo vệ năng lực "hạt nhân và tên lửa" như một phần của "nguồn lực quốc gia".
Một quan chức cấp cao của lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran kế đó cảnh báo bất kỳ cuộc tấn công mới nào của Mỹ vào Iran, ngay cả khi hạn chế, cũng sẽ dẫn đến "những cuộc tấn công kéo dài và đau đớn" cho các căn cứ của Mỹ tại khu vực.
Theo Hãng tin Reuters, ngày 30-4, quân đội Trung Quốc thông báo vừa tổ chức tuần tra chiến đấu trên biển và trên không tại khu vực gần bãi cạn Scarborough ở Biển Đông.
Thông cáo của Bộ Tư lệnh Chiến khu Nam bộ của Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) khẳng định các hoạt động này là "biện pháp đối phó hiệu quả với mọi hành vi xâm phạm chủ quyền và khiêu khích". Đồng thời "kiên quyết bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của Trung Quốc và duy trì hòa bình, ổn định ở Biển Đông".
Cuối ngày 30-4, lực lượng Hải cảnh Trung Quốc cũng phát thông cáo riêng cho biết đã tiến hành các đợt "tuần tra thực thi pháp luật" gần bãi cạn Scarborough.
Hoạt động tuần tra được thực hiện giữa lúc Philippines và Mỹ đang tiến hành cuộc tập trận chung thường niên Balikatan, kéo dài từ ngày 20-4 đến 8-5. Cuộc tập trận này quy tụ lực lượng từ 7 nước gồm Úc, New Zealand, Philippines, Mỹ, Nhật Bản, Canada và Pháp.
Giới chức Mỹ và Philippines cho biết Balikatan 2026 có số nước tham gia đông đảo nhất từ trước đến nay, với mục tiêu phô diễn năng lực vũ khí tiên tiến và khả năng sẵn sàng tác chiến.
Phản hồi tuyên bố của PLA, Lực lượng vũ trang Philippines khẳng định các hệ thống giám sát của họ "không ghi nhận bất kỳ hoạt động quân sự bất thường hay quy mô lớn nào trong khu vực" trùng khớp với tuyên bố của Bắc Kinh.
Trên cơ sở đó, người phát ngôn Hải quân Philippines phụ trách vấn đề Biển Đông Roy Vincent Trinidad khẳng định tuyên bố của Trung Quốc thực chất là động thái tác chiến thông tin "nhằm tạo ra ảo giác về sự kiểm soát trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines".
Trung Quốc chưa bình luận về tuyên bố này của Philippines.
Bãi cạn Scarborough nằm cách đảo Luzon của Philippines khoảng 230km và cách bờ biển đông nam Trung Quốc khoảng 1.000km.
Cả Trung Quốc và Philippines đều tuyên bố chủ quyền đối với bãi cạn Scarborough. Năm 2012, Trung Quốc giành quyền kiểm soát bãi cạn Scarborough từ tay Philippines.
Trong vài năm gần đây, bãi cạn này trở thành một trong những điểm nóng tranh chấp chủ quyền đáng chú ý giữa Bắc Kinh và Manila trên Biển Đông.
