Dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2026, đang được Bộ Công an xây dựng và lấy ý kiến đến 7/5, đã đề xuất bổ sung các tội danh và hành vi phạm tội mới trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là công nghệ thông tin và mạng viễn thông.
Năm 2021-2025, cả nước phát hiện, xử lý hơn 4.300 vụ án trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông. Số này nhiều hơn 643,4% so với giai đoạn 2016-2020, tức gấp gần 7,5 lần.
Đây cũng là loại tội phạm có mức độ gia tăng nhanh nhất trong các lĩnh vực phạm tội ở Việt Nam, Bộ Công an nêu.
Các hoạt động tội phạm nổi lên chủ yếu là: lập các trang giả mạo cơ quan công an; giả danh cơ quan chức năng gọi điện, yêu cầu người dân thực hiện các dịch vụ công trực tuyến; kêu gọi tham gia các hội nhóm đầu tư Forex…
Nhà chức trách cũng ghi nhận bắt đầu xuất hiện các vụ tấn công mạng, gián điệp mạng nhằm vào hệ thống thông tin của cơ quan nhà nước, tập đoàn kinh tế lớn, ngân hàng, đánh cắp thông tin nội bộ, bí mật nhà nước, phá hủy dữ liệu, đánh sập hệ thống; rao bán thông tin, tài liệu…
Trong khi đó, các hành vi phạm tội này hiện chưa được mô tả đầy đủ trong Bộ luật hình sự hiện hành, không bao quát thực tiễn mới, cách định nghĩa hành vi phạm tội còn lạc hậu.
Nhiều hành vi trong thực tế không đủ điều kiện áp vào các cấu thành hiện có, phải xử lý bằng các tội danh gián tiếp, gây tranh cãi và dễ bỏ lọt hành vi nguy hiểm. Luật còn thiếu quy định về hành vi lạm dụng tình dục trẻ em (quay các bộ phận nhạy cảm, chat sex…) nên thiếu cơ sở pháp lý để trong đấu tranh, xử lý…
Bộ Công an cho rằng bối cảnh trên đòi hỏi Bộ luật Hình sự phải kịp thời cập nhật, bảo đảm tính đầy đủ, tránh bỏ lọt tội phạm. Vì thế, dự thảo lần này đề xuất bổ sung 9 tội trong nhóm tội phạm công nghệ thông tin như gián điệp mạng; lạm dụng trẻ em quay hình nhạy cảm, chat sex; lập trình AI để phạm tội…
>>Chi tiết 9 tội mới đang được đề xuất
Tăng cường tịch thu tài sản số
Cũng nằm trong chính sách xử lý tội phạm công nghệ, dự thảo đề xuất bổ sung các quy định về các dạng tài sản số như tiền số, tài sản số và giấy tờ có giá trên môi trường điện tử làm căn cứ pháp lý để tịch thu và thu hồi tài sản phạm tội.
Theo Bộ Công an, quy định hiện chỉ xác định “vật, tiền” là công cụ, phương tiện hoặc sản phẩm của tội phạm thuộc diện bị tịch thu sung công quỹ. Điều này đang bộc lộ những hạn chế đáng kể trong bối cảnh mới.
Thực tế đã xuất hiện những thực thể mới như đồng tiền điện tử, phần mềm máy tính, các loại game điện tử, sản phẩm AI, cũng có giá trị quy đổi vật chất rất lớn. Song luật lại chưa có sự điều chỉnh. Điều này dẫn đến khó khăn trong thu hồi tài sản, được tội phạm tẩu tán dưới dạng số hóa.
Việc quy phạm các dạng tiền ảo, tài sản mã hóa sẽ giúp áp dụng các biện pháp cưỡng chế để tịch thu và bồi thường thiệt hại cho nạn nhân.
Theo Bộ Công an, điều này đặc biệt có ý nghĩa trong các vụ án rửa tiền hoặc lừa đảo xuyên biên giới, nơi tội phạm thường tận dụng tính ẩn danh và khả năng dịch chuyển nhanh của tài sản số để che giấu nguồn gốc bất hợp pháp.
Đối với người dân, chính sách này sẽ là “phao cứu sinh” giúp tăng cơ hội đòi lại tài sản đã mất trong các vụ lừa đảo chiếm đoạt trên môi trường điện tử.
Song thách thức lớn là Nhà nước sẽ phải đầu tư nguồn lực rất lớn để phát triển hạ tầng kỹ thuật chuyên sâu như hệ thống giám định kỹ thuật số và các công cụ truy vết công nghệ blockchain.
Đồng thời, đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán cũng phải được đào tạo chuyên sâu về kiến thức tài chính số để có thể xác định, phong tỏa và định giá tài sản số một cách chính xác, tránh gây thiệt hại cho các bên liên quan ngay tình.
Với doanh nghiệp, dù có thể làm phát sinh thêm chi phí tuân thủ cho các nền tảng số và doanh nghiệp Fintech trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài, đây là bước đi tất yếu để xây dựng một nền kinh tế số bền vững và an toàn.
Ngày 15/5, TAND TPHCM tuyên phạt bị cáo Bá Minh Trí (47 tuổi, ngụ TPHCM) 14 năm tù về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Theo cáo trạng, Công ty cổ phần xây dựng Phát triển Địa ốc Trường Thịnh Phát do Trí điều hành hoạt động môi giới, chuyển nhượng đất nền tại nhiều khu vực thuộc tỉnh Bình Phước cũ (nay thuộc TP Đồng Nai).
Cuối năm 2021, thông qua các mối quan hệ làm ăn trong lĩnh vực bất động sản, Trí được thỏa thuận môi giới bán nhiều lô đất tại xã Lộc Hưng và xã Lộc Thái, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước (cũ). Dù biết các lô đất này chưa hoàn tất thủ tục tách thửa, chưa đủ điều kiện chuyển nhượng, bị cáo vẫn quảng bá thành các “khu dân cư” để tìm kiếm khách hàng.
Để tạo lòng tin, Trí đặt tên các dự án là “Khu dân cư Lộc Hưng 3”, “Khu dân cư Lộc Hưng 4”, đồng thời chỉ đạo nhân viên đăng tin quảng cáo, dẫn khách đi xem đất và ký hợp đồng đặt cọc.
Từ tháng 2 đến tháng 12/2022, Trí nhiều lần ký hợp đồng đặt cọc chuyển nhượng quyền sử dụng đất với khách hàng. Dù bên chuyển nhượng chưa ký hồ sơ, bị cáo vẫn đưa khách đến các văn phòng công chứng để ký trước hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, rồi yêu cầu thanh toán đến 95% giá trị giao dịch.
Tin tưởng sẽ sớm được sang tên quyền sử dụng đất, các bị hại đã giao cho Trí tổng cộng gần 2,9 tỷ đồng. Tuy nhiên, sau khi nhận tiền, bị cáo không thực hiện được việc chuyển nhượng như cam kết.
Cơ quan tố tụng xác định, số tiền chiếm đoạt được Trí dùng để chi trả tiền thuê mặt bằng công ty, phương tiện đi lại, chi phí vận hành doanh nghiệp và tiêu xài cá nhân.
Khi các bị hại yêu cầu giao giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc hoàn trả tiền, Trí không còn khả năng khắc phục hậu quả. Trong số tiền đã nhận, bị cáo mới trả cho một bị hại 70 triệu đồng, còn lại chiếm đoạt hơn 2,8 tỷ đồng.
Ngày 16/4, Thoại bị TAND TP HCM tuyên 2 năm 6 tháng tù về tội Nhận hối lộ. Liên quan vụ án, Trần Thị Điều bị phạt 2 năm tù về tội Đưa hối lộ. Trần Bình Thuận bị xác định hành vi Môi giới hối lộ, song đang trốn truy nã nên cơ quan điều tra tách thành vụ án khác.
Theo cáo trạng, Thoại được phân công giải quyết nguồn tin về tội phạm liên quan Lý Quang Duy - người sử dụng bằng lái giả, lao ôtô vào lực lượng công an ngày 28/11/2022.
Tháng 3/2023, Thuận (bạn Duy) gặp Điều (vợ Duy), nói có thể "lo" giảm nhẹ tội và xin lại ôtô, yêu cầu đưa khoảng 400 triệu đồng. Ngày 17/3, khi Duy lên công an làm việc theo giấy triệu tập, Thuận đi cùng, xin số điều tra viên Thoại và trao đổi về vụ án.
Thoại cho biết hành vi sử dụng giấy tờ giả đã rõ, còn hành vi chống người thi hành công vụ đang tiếp tục củng cố, đồng thời hướng dẫn thủ tục xin tại ngoại.
Sau đó, Điều đưa Thuận tổng cộng 405 triệu đồng để "lo" cho chồng. Ngày 28/3, Thuận gặp Thoại tại quán cà phê gần Công an quận 5, đề nghị cho Duy tại ngoại và không xử lý hành vi chống người thi hành công vụ.
Thoại nói không có thẩm quyền quyết định, phải trao đổi với kiểm sát viên và gợi ý chi 100-150 triệu đồng. Hai bên sau đó thống nhất 120 triệu.
Ba ngày sau, Thoại đề xuất khởi tố Duy về tội Sử dụng giấy tờ, tài liệu giả, áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú; hành vi chống người thi hành công vụ sẽ trao đổi thêm. Do chưa nhận tiền, nam cảnh sát nhiều lần gọi điện, nhắn tin thúc giục; Thuận hứa nâng lên 150 triệu.
Tuy nhiên, chiều 5/4/2023, Thuận đến Công an TP HCM tố cáo hành vi của Thoại, đồng thời giao nộp các đoạn ghi âm. Cùng ngày, Thoại bị triệu tập, thừa nhận hành vi và hơn một tháng sau bị bắt.
Ngày 31/5/2023, Duy bị khởi tố bổ sung về tội chống người thi hành công vụ và bắt tạm giam. Bốn tháng sau, TAND quận 5 tuyên Duy tổng cộng 12 tháng tù.
Liên quan vụ án Đưa hối lộ, Môi giới hối lộ và Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ xảy ra tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa, cơ quan chức năng đã xử lý nhiều người và chuẩn bị xét xử đối với 42 bị cáo. Trong số này, có một bị can đang bị cơ quan điều tra truy nã.
Năm 2022, Phan Văn Thanh (39 tuổi, ngụ TPHCM) nhờ người làm giả sẵn hồ sơ bệnh án tâm thần nhằm sử dụng khi vi phạm pháp luật để cung cấp cho cơ quan chức năng.
Sau đó, thông qua các mối quan hệ quen biết, Thanh chi 100 triệu đồng để được nhập viện điều trị tâm thần từ ngày 29/11/2022 đến ngày 26/12/2022.
Ngày 14/4/2023, Thanh bị Công an huyện Tân Châu (cũ), tỉnh Tây Ninh, khởi tố bị can về tội Đánh bạc. Trong quá trình làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng, Thanh đã xuất trình hồ sơ bệnh án tâm thần của mình.
Căn cứ hồ sơ bệnh án của Thanh, ngày 26/5/2023, Cơ quan CSĐT Công an huyện Tân Châu ra quyết định trưng cầu giám định số 165/QĐ-CSHS gửi Viện Pháp y tâm thần Biên Hòa để xác định tình trạng tâm thần của người này.
Ngày 30/6/2023, Viện Pháp y tâm thần Biên Hòa ban hành kết luận giám định pháp y tâm thần số 453/KL-VPYTW, xác định tại thời điểm thực hiện hành vi và thời điểm giám định, Thanh mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi.
Trên cơ sở kết luận này, ngày 14/8/2023, Viện KSND huyện Tân Châu ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với Thanh.
Đến ngày 17/8/2023, Cơ quan CSĐT Công an huyện Tân Châu ra quyết định đình chỉ điều tra bị can đối với Phan Văn Thanh với lý do hành vi không cấu thành tội phạm.
Đối với hành vi đưa tiền nhằm làm sai lệch hồ sơ bệnh án tâm thần, Viện KSND Tối cao xác định Thanh có dấu hiệu cấu thành tội Đưa hối lộ. Tuy nhiên, trong quá trình điều tra, người này đã bỏ trốn khỏi địa phương, nên cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định truy nã; khi bắt được Thanh sẽ tiếp tục xử lý theo quy định pháp luật.
