Deepfake – công nghệ tạo hình ảnh, video và âm thanh giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm mạo danh người thật – đang nổi lên như một mối đe dọa mang tính hệ thống tại châu Âu, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với an ninh số, quyền riêng tư và trật tự xã hội.
Theo các cơ quan giám sát và tổ chức nghiên cứu tại châu Âu, deepfake đang tạo ra “tác động kép” đáng lo ngại: vừa làm xói mòn niềm tin của công chúng vào thông tin, vừa mở rộng không gian cho các hành vi xâm hại cá nhân.
Điều khiến công nghệ này đặc biệt nguy hiểm là khả năng đánh trực tiếp vào phản xạ tự nhiên của con người – tin vào những gì mắt thấy tai nghe – khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng trở nên mờ nhạt.
Các dữ liệu giám sát cho thấy mức độ lan rộng đáng lo ngại của hiện tượng này. Trong hơn 2.000 trường hợp kiểm chứng thông tin được ghi nhận tại châu Âu trong năm nay, gần 1/3 có liên quan đến nội dung bị thao túng bởi AI.
Một khảo sát của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) trên 21 quốc gia cũng chỉ ra rằng người dân chỉ nhận diện chính xác thông tin thật trong khoảng 60% trường hợp – một lỗ hổng đáng kể trong khả năng phân biệt thông tin trên môi trường số.
Khác với tin giả thông thường – vốn có thể bị phát hiện thông qua đối chiếu nguồn hoặc bối cảnh – deepfake đánh lừa trực tiếp giác quan con người nhờ mức độ tinh vi ngày càng cao.
Theo Nhóm nghiên cứu Info-Tech, đây là hình thức tấn công mạng thế hệ mới, có khả năng vượt qua nhiều biện pháp an ninh truyền thống bằng cách “xâm nhập” vào nhận thức con người thay vì hệ thống kỹ thuật. Các chuyên gia cảnh báo nguy cơ mất dữ liệu, lừa đảo tài chính, thao túng chính trị và suy giảm uy tín tổ chức đang gia tăng với tốc độ đáng lo ngại.
Bên cạnh các rủi ro về an ninh thông tin, deepfake đang bị lạm dụng nghiêm trọng trong các hành vi xâm hại tình dục. Báo cáo của Liên hợp quốc cho biết phần lớn nội dung deepfake trên mạng mang tính chất khiêu dâm, với khoảng 98% video deepfake được xác định là nội dung khiêu dâm không có sự đồng thuận – và gần như toàn bộ nhắm vào phụ nữ.
Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) ghi nhận ít nhất 1,2 triệu thanh thiếu niên đã trở thành nạn nhân của việc bị tạo hình ảnh giả mạo mang tính khiêu dâm trong năm qua.
Tại một số quốc gia châu Âu, nghiên cứu cho thấy gần 1/4 người được khảo sát từng tiếp xúc với “deepnude” – hình ảnh khỏa thân giả mạo lan truyền trên các nền tảng như Instagram, Snapchat hay X.
Đáng lo ngại hơn, hơn 60% người từng biết đến công cụ này thừa nhận đã thử tạo nội dung tương tự, phản ánh xu hướng bình thường hóa hành vi xâm hại trong môi trường số.
Tại Bỉ – quốc gia được đánh giá là phản ánh rõ xu hướng chung của châu Âu – khoảng 13% thanh thiếu niên được khảo sát cho biết từng nhận nội dung “deepnude”. Các nghiên cứu của Đại học Vrije Brussel (VUB) cũng ghi nhận sự lan truyền công khai của deepfake tình dục trên các nhóm mạng xã hội và nền tảng nhắn tin.
Đáng chú ý, một thành viên hoàng gia Bỉ từng bị phát tán hình ảnh giả mạo bằng AI, trong khi tại châu Âu, nhiều nghị sĩ và quan chức cũng lên tiếng về việc bị sử dụng hình ảnh trái phép – cho thấy deepfake không còn giới hạn ở nạn nhân ẩn danh mà đã mở rộng sang các nhân vật có tầm ảnh hưởng.
Trước tình hình trên, nhiều quốc gia châu Âu đã có các phản ứng pháp lý. Ở cấp độ Liên minh châu Âu (EU), Đạo luật AI (AI Act) yêu cầu minh bạch và dán nhãn nội dung do AI tạo ra, đồng thời cấm các hành vi sử dụng AI để tạo nội dung tình dục không đồng thuận hoặc khai thác hình ảnh trẻ em.
Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số (DSA) cũng tăng cường trách nhiệm của các nền tảng, với mức phạt có thể lên tới 6% doanh thu toàn cầu nếu vi phạm.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng thách thức lớn nhất nằm ở khoảng cách giữa tốc độ phát triển công nghệ và khả năng điều chỉnh của pháp luật. Luật pháp vốn mang tính phản ứng, trong khi deepfake có thể lan truyền và gây hậu quả trước khi các biện pháp can thiệp kịp được triển khai.
Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia kêu gọi châu Âu chuyển từ cách tiếp cận bị động sang chủ động, kết hợp hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng công nghệ, phát triển công cụ nhận diện nội dung giả và tăng cường giáo dục kỹ năng số cho người dân.
Deepfake, theo các chuyên gia, không chỉ là vấn đề công nghệ mà là thách thức mang tính hệ thống, phản ánh sự đứt gãy trong quản trị không gian số toàn cầu – nơi câu hỏi đặt ra không chỉ là kiểm soát công nghệ như thế nào, mà còn là liệu xã hội có thể duy trì được niềm tin vào thông tin trong kỷ nguyên mà “thấy chưa chắc đã là thật”.
Trước làn sóng deepfake do AI tạo ra ngày càng tinh vi, các nghệ sĩ nổi tiếng đang tìm đến những lớp bảo vệ pháp lý mới. Taylor Swift vừa nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho giọng nói và hình ảnh cá nhân - động thái được giới luật sư đánh giá là chưa có tiền lệ.
Theo Hãng tin Reuters, ngôi sao nhạc pop Taylor Swift đã nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho hai đoạn âm thanh và một hình ảnh gắn liền với bản thân lên Văn phòng Sáng chế và nhãn hiệu Mỹ (USPTO) vào ngày 25-4 (giờ Mỹ).
Đơn vị thực hiện là Công ty TAS Rights Management - đơn vị quản lý quyền sở hữu trí tuệ của nữ ca sĩ. Đây được đánh giá là bước đi pháp lý mới nhằm đối phó với nguy cơ giọng nói và hình ảnh bị lạm dụng trong các nội dung deepfake do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra.
Hai đoạn âm thanh được đăng ký là phần lời giới thiệu cho album mới The Life of a Showgirl trên nền tảng nghe nhạc trả phí Amazon Music.
Hình ảnh được bảo hộ là khoảnh khắc Taylor Swift biểu diễn trên sân khấu trong trang phục lấp lánh, tay cầm cây đàn guitar màu hồng.
Luật sư nhãn hiệu Josh Gerben - người đầu tiên công bố thông tin về các hồ sơ đăng ký - cho rằng các động thái pháp lý này "được thiết kế đặc biệt để bảo vệ Taylor Swift trước các mối đe dọa từ AI".
Theo ông, dù luật hiện hành về quyền khai thác hình ảnh cá nhân (Right of Publicity) đã phần nào bảo vệ người nổi tiếng khỏi việc bị sử dụng hình ảnh trái phép, việc đăng ký nhãn hiệu có thể tạo thêm một lớp bảo vệ pháp lý bổ sung.
Ông Gerben phân tích: trong lịch sử, các nghệ sĩ thường dựa vào luật bản quyền để bảo vệ bản ghi âm. Tuy nhiên, với sự phát triển của AI, công nghệ hiện nay có thể tạo ra nội dung hoàn toàn mới mô phỏng giọng nói nghệ sĩ mà không cần sao chép bản ghi gốc - tạo ra khoảng trống pháp lý mà đăng ký nhãn hiệu có thể giúp lấp đầy.
Dù vậy ông thừa nhận đây là cách tiếp cận chưa có tiền lệ rõ ràng, và chưa thể xác định chắc chắn liệu các tòa án có chấp nhận hay không.
Taylor Swift không phải trường hợp duy nhất. Nam tài tử Matthew McConaughey cũng đã được chấp thuận các hồ sơ bảo hộ tương tự.
Chia sẻ với tờ Wall Street Journal vào tháng 1, ông cho biết: "Chúng tôi muốn tạo ra một ranh giới rõ ràng về quyền sở hữu, trong đó sự đồng thuận và ghi nhận là chuẩn mực trong một thế giới AI".
Giọng nói và hình ảnh của Taylor Swift từng bị lạm dụng trong vô số nội dung deepfake, từ quảng cáo giả mạo, các tuyên bố ủng hộ chính trị sai lệch cho đến hình ảnh khiêu dâm giả - đặt ra áp lực ngày càng lớn buộc giới nghệ sĩ phải hành động.
Không chỉ người nổi tiếng, người thường cũng trở thành nạn nhân của deepfake. Theo Hãng tin AFP, người mẫu kiêm người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội Christine Li tại Hàng Châu (Trung Quốc) cho biết cô "sốc và hoang mang" khi phát hiện khuôn mặt mình xuất hiện trong bộ phim ngắn chiếu mạng mang tên Chiếc trâm tóc hoa đào trên nền tảng Hongguo thuộc Công ty ByteDance - dù cô không phải diễn viên và chưa từng đồng ý tham gia.
Cô Li nói: "Đó rõ ràng là tôi. Họ đã dùng ảnh tôi đăng trên mạng xã hội cách đây hai năm". Đáng lo ngại hơn, nhân vật mang khuôn mặt của cô bị xây dựng với tính cách tiêu cực và hành vi bạo lực.
Một nạn nhân khác có biệt danh Baicai cũng cho biết hình ảnh của anh bị dùng để tạo nhân vật "người chồng AI" với hình tượng tiêu cực trong cùng bộ phim.
Cả hai đều khẳng định mức độ tương đồng giữa nhân vật trong phim và ảnh cá nhân từng đăng tải trên mạng xã hội là rất cao.
Sau khi vụ việc bị phản ánh, nền tảng Hongguo đã gỡ bỏ bộ phim với lý do vi phạm quy định và nghĩa vụ hợp đồng của nhà sản xuất. Tuy nhiên, phim đã tồn tại một thời gian và các nhân vật bị thay thế âm thầm trước khi bị xóa hoàn toàn.
Luật sư của cô Li cho rằng việc dùng hình ảnh cá nhân mà không có sự đồng ý có thể vi phạm quyền hình ảnh và quyền danh dự, dù mức bồi thường thực tế có thể không lớn.
Trong báo cáo kinh doanh quý 1/2026, Samsung Electronics cảnh báo tình trạng thiếu chip nhớ toàn cầu sẽ trở nên tồi tệ hơn vào năm tới khi các đối tác đã bắt đầu đặt hàng cho năm 2027. Nhà sản xuất Hàn Quốc cho biết việc tăng nguồn cung toàn ngành sẽ không theo kịp nhu cầu thị trường do những tiến bộ trong ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI).
"Không giống như những năm trước, chúng tôi đã nhận được đơn đặt hàng cho năm 2027. Phần lớn khách hàng lo ngại về việc thiếu hụt nguồn cung nên đã đặt mua sớm", ông Kim Jae-june, người đứng đầu mảng kinh doanh bộ nhớ của Samsung cho biết.
Những bình luận của ông Kim được đưa ra sau khi công ty công bố kết quả lợi nhuận kỷ lục, tăng vọt 756% lên 38,6 tỉ USD trong ba tháng đầu năm nay so với cùng kỳ năm ngoái.
Samsung cho biết, tác nhân AI (agentic AI) - các hệ thống có khả năng lập kế hoạch và thực hiện các nhiệm vụ phức tạp một cách tự động - là yếu tố thúc đẩy nhu cầu vượt xa dự báo của ngành. Không giống AI suy luận thông thường, agentic AI duy trì các chuỗi suy luận mở rộng, đòi hỏi băng thông bộ nhớ lớn hơn đáng kể cho mỗi thao tác.
Trong báo cáo tài chính mới nhất của Apple, CEO Tim Cook cũng cho biết công ty đang phải đối mặt những hạn chế về nguồn cung, đặc biệt với iPhone, khi chi phí chip nhớ có thể tăng trong nửa cuối năm.
"Chi phí bộ nhớ sẽ ngày càng ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của công ty. Chúng tôi đang theo dõi sát sao và sẽ xem xét nhiều lựa chọn khác nhau khi chi phí tăng lên", CEO Apple nói.
Trước đó, nhà cung cấp chip nhớ hàng đầu SK Hynix cảnh báo tình trạng thiếu hụt nguồn cung chip nhớ toàn cầu có thể kéo dài đến năm 2030 do ngành công nghiệp này đang phải vật lộn để đáp ứng nhu cầu tăng vọt từ "cơn sốt" AI.
Nikkei dẫn lời Pua Khein Seng, CEO của công ty chip Phison Electronics, cho biết tình trạng thiếu hụt nguồn cung chip nhớ toàn cầu có thể kéo dài lâu hơn dự kiến do Trung Quốc và Mỹ đang chạy đua xây dựng cơ sở hạ tầng AI.
"Mỹ đang cố gắng đẩy mạnh cơ sở hạ tầng điện toán AI. Điều đó đã gây ra tình trạng thiếu hụt bộ nhớ nghiêm trọng. Trung Quốc có thể muốn làm điều tương tự", Pua cho biết.
"Tất cả nhà cung cấp dịch vụ đám mây đều bán gói liên quan đến AI suy luận. Suy luận đòi hỏi phải tích lũy một lượng dữ liệu khổng lồ. Khi đã có dữ liệu, bạn cần dung lượng lưu trữ", Pua phân tích. Theo đó, doanh thu của các nhà cung cấp dịch vụ đám mây (CSP) tỷ lệ thuận với dung lượng lưu trữ. Đây là lý do tại sao nhu cầu về bộ nhớ vẫn rất cao.
Theo công ty nghiên cứu Omdia, từ tháng 1 đến tháng 3, giá trung bình của bộ nhớ flash NAND đã tăng 150% so với cùng kỳ năm ngoái. So với năm 2025, dự kiến năm nay giá chip sẽ tăng tổng cộng 250%.
Việc giá chip nhớ ngày càng tăng khiến các nhà sản xuất tăng cường công suất dẫn đến nỗi lo về dư thừa nguồn cung trong tương lai. "Các nhà sản xuất chip nhớ hàng đầu hiện có tỷ suất lợi nhuận gộp khoảng 80%. Nếu giá tiếp tục tăng, có thể không tốt cho toàn bộ thị trường về lâu dài", ông Pua nhận định.
"Thị trường máy tính cá nhân tiêu dùng đang ở trong tình trạng trì trệ. Nhưng khi thiếu hụt trong một thời gian dài, sau đó nguồn cung dồi dào hơn, các công ty sẽ đổ xô đi mua. Thị trường điện tử sẽ phục hồi tốt trong vòng hai năm tới khi nguồn cung bộ nhớ ổn định", CEO Phison Electronics nhận định.
Theo Reuters, những cáo buộc được đưa ra tại tòa án liên bang ở Oakland hôm 14/5, trong phần tranh luận cuối cùng của phiên xét xử vụ kiện giữa Elon Musk với OpenAI và CEO Sam Altman.
Musk đệ đơn kiện tử năm 2024 với lý do OpenAI và Altman đi chệch sứ mệnh phi lợi nhuận và làm giàu bất chính. Vị tỷ phú cáo buộc công ty thao túng, khiến ông đóng góp 38 triệu USD, âm thầm đưa mô hình kinh doanh vì lợi nhuận vào tổ chức phi lợi nhuận ban đầu, nhận hàng chục tỷ USD từ Microsoft và các nhà đầu tư khác để phát triển. Musk đòi bồi thường khoảng 130-150 tỷ USD và số tiền sẽ được chuyển cho tổ chức phi lợi nhuận của OpenAI. Ông đồng thời yêu cầu cách chức Altman và Chủ tịch Greg Brockman. Phiên tòa diễn ra từ 28/4 và kéo dài khoảng ba tuần.
Trong phần tranh luận cuối cùng, Steven Molo, luật sư của Musk, nói với bồi thẩm đoàn rằng 5 nhân chứng gồm Musk, các cựu thành viên hội đồng quản trị và cựu nhà khoa học trưởng Ilya Sutskever của OpenAI, đều khai Altman là "kẻ nói dối". Luật sư cũng lưu ý, trong phiên đối chất hôm 12/5, Altman đã không trả lời "có" dứt khoát khi được hỏi liệu ông có hoàn toàn đáng tin cậy và không lừa dối trong kinh doanh hay không.
Molo cáo buộc Altman cố gắng làm giàu bất chính, gây thiệt hại cho tổ chức phi lợi nhuận, không ưu tiên an toàn AI. Ông cũng chất vấn mục tiêu kinh doanh của Brockman, dẫn lại tuyên bố của Brockman rằng cổ phần của ông tại OpenAI trị giá gần 30 tỷ USD.
Microsoft, từng đầu tư cho OpenAI một tỷ USD năm 2019 và 10 tỷ USD năm 2023, cũng bị cáo buộc tiếp tay cho hành vi sai trái của nhà phát triển ChatGPT.
Elon Musk bị cáo buộc "mất trí nhớ có chọn lọc"
Sarah Eddy, luật sư của OpenAI, cho rằng Musk cùng nhóm luật sư của ông sử dụng "những câu nói ngắn gọn dễ gây chú ý và cáo buộc sai sự thật không liên quan". Theo Eddy, đến 2017, toàn bộ những người liên quan đến OpenAI - bao gồm Musk, khi đó vẫn trong hội đồng quản trị - đều biết rằng để hoàn thành sứ mệnh, công ty cần nhiều tiền hơn mức huy động được với tư cách tổ chức phi lợi nhuận.
"Musk muốn biến OpenAI thành công ty vì lợi nhuận mà ông ấy có thể kiểm soát. Nhưng các nhà sáng lập khác từ chối giao 'chìa khóa' trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) cho một cá nhân, chưa nói đến Elon Musk", Eddy nói. Bà nhận định, nếu Musk thực sự tin AI nên phục vụ nhân loại, ông đã không thúc đẩy việc sáp nhập OpenAI vào hãng xe điện Tesla hay biến xAI thành công ty vì lợi nhuận.
Các luật sư của OpenAI cho rằng việc tỷ phú khởi kiện vào tháng 8/2024 là quá muộn vì ông vốn đã biết về kế hoạch phát triển của OpenAI từ nhiều năm trước.
Eddy bày tỏ sự hoài nghi trước tuyên bố của Musk rằng ông không đọc bản điều khoản dài bốn trang về kế hoạch tìm kiếm đầu tư bên ngoài của OpenAI năm 2018. Bà cho rằng "một trong những doanh nhân tài ba nhất lịch sử thế giới" sẽ không mù mờ như vậy. William Savitt, một luật sư khác phía OpenAI, cũng nhận xét Musk "mất trí nhớ có chọn lọc".
Russell Cohen, luật sư phía Microsoft, khẳng định hãng không liên quan đến các sự kiện chính của vụ kiện và là "đối tác có trách nhiệm ở mọi giai đoạn".
Musk vắng mặt
Trong khi Altman và Brockman đều có mặt tại tòa, Musk tháp tùng Tổng thống Mỹ Donald Trump đến Trung Quốc ngày 12-14/5.
Savitt nhắc đến việc này trong phần tranh luận cuối cùng: "Musk không có mặt ở đây hôm nay, nhưng các thân chủ của tôi thì có. Họ ở đây vì quan tâm đến vấn đề này".
Theo CNBC, Molo sau đó phải xin lỗi bồi thẩm đoàn và khẳng định Musk rất chú trọng đến vụ kiện. "Ông ấy rất tâm huyết", luật sư này cho biết.
Thẩm phán tòa án quận Mỹ Yvonne Gonzalez Rogers trước đó đã đưa Musk vào "trạng thái triệu tập", tức ông phải luôn sẵn sàng trở lại tòa trong thời gian ngắn nếu cần để làm chứng. Thông thường, các nhân chứng trong một phiên tòa phải nộp đơn xin phép di chuyển và chờ thẩm phán chấp thuận trước khi đi xa. Người phát ngôn của tòa án cho biết họ không rõ Musk đã được phép di chuyển hay chưa.
Jeffrey Bellin, giáo sư luật tại Đại học Vanderbilt, nhận định tình huống này không phổ biến. "Nhân chứng thường sẽ không rời khỏi đất nước nếu thuộc diện có thể bị triệu tập lại", ông nói với NBC News, thêm rằng không có quy định cụ thể nào về việc nhân chứng nên ở gần tòa án bao nhiêu. Điều này tùy vào từng thẩm phán và luật sư của nhân chứng thường sẽ trao đổi trước với thẩm phán.
Theo Reuters, bồi thẩm đoàn gồm 9 người dự kiến bắt đầu thảo luận ngày 18/5 để đưa ra phán quyết về việc OpenAI nên được tái cấu trúc thế nào và mức bồi thường phải trả nếu Musk chiến thắng. Trong trường hợp Musk thua, sẽ không có biện pháp khắc phục nào được đưa ra.
