An ninh năng lượng và an ninh lương thực nổi lên như hai yếu tố then chốt để bảo vệ không gian phát triển chung của khối.
Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu (Philippines) đang đặt an ninh năng lượng và an ninh lương thực vào trung tâm nghị sự – một điều không hề ngẫu nhiên.
Khi khủng hoảng Trung Đông phơi bày những mắt xích yếu trong chuỗi cung ứng khu vực, từ kho dự trữ dầu chiến lược mỏng của Philippines và Indonesia (chỉ 30 – 50 ngày tiêu thụ) đến sự phụ thuộc vào phân bón từ Tây Á, ASEAN buộc phải chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động xây dựng năng lực tự cường.
Theo TS Nguyễn Tuấn Khanh (Trường ĐH KHXH&NV – ĐH Quốc gia TP.HCM), hành lang thịnh vượng không đơn thuần là kết nối hạ tầng vật lý, mà là không gian tăng trưởng tích hợp – gắn kết hạ tầng, thương mại, đầu tư và con người, lan tỏa phát triển từ các trung tâm lớn đến vùng sâu vùng xa.
Trong cấu trúc đó, năng lượng và lương thực là hai trụ đỡ không thể thiếu: hành lang sẽ không thể vận hành nếu thiếu nguồn cung năng lượng ổn định, và không thể bền vững nếu an ninh lương thực bị đe dọa.
Hội nghị lần này tiếp cận vấn đề theo hướng thực dụng, thể hiện qua việc ký kết các thỏa thuận chia sẻ nhiên liệu, thực thi Hiệp định An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA) và tối ưu hóa Quỹ Dự trữ gạo khẩn cấp ASEAN+3 (APTERR).
Về dài hạn, TS Trương Quang Hoàn (Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng ASEAN cần đẩy mạnh chia sẻ tài nguyên điện qua sáng kiến Lưới điện ASEAN (APG), nâng cao kho dự trữ năng lượng chung và đa dạng hóa nguồn cung.
Về lương thực, trọng tâm là bảo đảm các chuỗi cung ứng thông qua tự do hóa dòng chảy hàng hóa, nâng cao năng lực công nghệ sản xuất, bảo quản và hỗ trợ tài chính cho nông dân cùng các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME).
Bên cạnh hai trọng tâm trên, hội nghị cũng được kỳ vọng thúc đẩy một loạt sáng kiến quan trọng: Kế hoạch Hành động kinh tế biển 2026 – 2030, Thỏa thuận khung Kinh tế xanh (GEFA) và các kế hoạch bảo vệ lao động di cư. Đáng chú ý, Thỏa thuận khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) được xem là điểm nhấn với tiềm năng đưa kinh tế số khu vực đạt 2.000 tỉ USD vào năm 2030.
Các chuyên gia đều nhìn nhận Việt Nam có tiềm năng đóng góp thực chất vào không gian thịnh vượng chung. Với vị thế xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, Việt Nam đang bảo đảm nguồn cung ổn định, giá cả hợp lý cho các nước nhập khẩu lương thực lớn trong khối như Philippines và Indonesia.
Về năng lượng, tiềm năng điện gió và điện mặt trời cho phép Việt Nam vươn lên thành trung tâm năng lượng xanh mới nổi của khu vực – mà dự án điện gió Monsoon (Lào – Việt Nam) là minh chứng điển hình cho mô hình tích hợp năng lượng tái tạo xuyên biên giới. Những bước tiến về thị trường carbon cũng tạo tiền đề để Việt Nam dẫn dắt các tiêu chuẩn xanh trong khu vực.
Ông Keith Leong, nhà nghiên cứu trưởng KRA Group, nhận định: nhờ nổi lên như một “công xưởng” mới đầy tiềm năng trên bản đồ sản xuất toàn cầu, sự hiện diện tích cực và cam kết của Việt Nam với các nguyên tắc cốt lõi của ASEAN góp phần không nhỏ vào việc khẳng định vị thế và tầm quan trọng của khối.
Ông Leong nhấn mạnh: “Việt Nam luôn ý thức rõ ASEAN là một phần không thể tách rời trong tương lai địa chính trị và địa kinh tế của mình. Chính vì vậy, sự hiện diện tích cực và tham gia sâu rộng của Việt Nam vào các cơ chế của ASEAN không chỉ mang lại lợi ích to lớn cho chính quốc gia này mà còn cho cả khu vực.
Trong bối cảnh hiện nay, năng lực nội tại và tầm nhìn chiến lược của Việt Nam trong các lĩnh vực trọng yếu như an ninh năng lượng và an ninh lương thực sẽ là những giá trị vô cùng quý báu, góp phần củng cố sức mạnh chung cho toàn khối”.
TS Hoàn cho rằng về lâu dài Việt Nam cần tham gia chủ động vào toàn bộ các sáng kiến tại hội nghị, đặc biệt là chia sẻ kinh nghiệm tự chủ chiến lược trong chuỗi cung ứng hàng hóa, dịch vụ và thúc đẩy phát triển công nghệ số “lấy người dân làm trung tâm”.
Quân đội Iran hôm nay cho biết bất chấp "hàng loạt cảnh báo và đe dọa" từ hải quân Mỹ, tàu dầu Sili City của Tehran đã đi vào lãnh hải đất nước sau khi di chuyển qua biển Arab vào tối 20/4, với sự hỗ trợ của hải quân Iran.
Phương tiện trên đã neo đậu tại một trong các cảng ở miền nam Iran "được vài giờ", theo quân đội nước này.
Hãng giám sát hàng hải Lloyd's List cho biết kể từ khi lệnh phong tỏa do Mỹ áp đặt có hiệu lực vào hôm 13/4, ít nhất 26 tàu thuộc "hạm đội bóng tối" của Iran đã tiếp tục ra vào cảng biển ở nước này và xuất khẩu hàng hóa có nguồn gốc từ quốc gia Tây Á. Theo Lloyd's List, 11 tàu dầu mang theo hàng hóa của Iran đã rời khỏi vịnh Oman hoặc vịnh Ba Tư kể từ thời điểm trên.
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, chưa bình luận về tuyên bố của Iran. Cơ quan này hôm 20/4 cho biết lực lượng Mỹ đã khiến 27 tàu hàng phải quay đầu hoặc trở về cảng ở Iran kể từ khi lệnh phong tỏa hàng hải với quốc gia Tây Á có hiệu lực.
Trước đó một ngày, CENTCOM thông báo lực lượng Mỹ đã bắt tàu hàng Touska mang cờ Iran ở vịnh Oman, với lý do phương tiện này tìm cách vượt qua vòng phong tỏa hàng hải. Iran lên án hành động trên là "bất hợp pháp".
Xung đột tại Trung Đông bùng phát hôm 28/2 sau khi Mỹ - Israel phát động chiến dịch tập kích Iran. Đáp lại, Iran đã tiến hành các cuộc tấn công trả đũa nhằm vào Israel và các quốc gia có lực lượng Mỹ đồn trú trong khu vực.
Các bên đạt được thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần vào hôm 8/4 dưới sự trung gian của Pakistan. Mỹ đã tiến hành cuộc đàm phán kéo dài 21 giờ tại Islamabad vào ngày 11-12/4, song không đạt được thỏa thuận.
Nỗ lực nhằm tổ chức vòng đàm phán thứ hai đang được tiến hành, song chưa rõ có thành công hay không. Các nguồn tin của đài CNN cho biết cuộc đối thoại này được lên kế hoạch diễn ra ở Pakistan vào ngày 22/4, thêm rằng Phó tổng thống JD Vance và các quan chức cấp cao của Mỹ dự kiến lên đường trong hôm nay.
Trong khi đó, hãng thông tấn Tasnim ngày 21/4 nói rằng "cho tới nay chưa có phái đoàn Iran nào tới Pakistan". Đài truyền hình nhà nước Iran IRIB cho biết giới chức nước này "không chấp nhận đàm phán trước những lời đe dọa và hành động vi phạm các cam kết".
Lệnh ngừng bắn sẽ hết hiệu lực vào tối 22/4 theo giờ miền đông Mỹ. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết "rất khó có khả năng" ông sẽ gia hạn thỏa thuận này.
Trong video do hãng thông tấn Fars công bố hôm nay, Gholamhossein Mohseni Ejei, người đứng đầu ngành tư pháp Iran, cho biết Tehran cần phải "duy trì 100% sẵn sàng" trong trường hợp Mỹ phát động tấn công trở lại.
Ông nhận định "khả năng cao" sẽ xảy ra những cuộc tập kích mới, thêm rằng Mỹ vẫn chưa đạt được các mục tiêu đề ra trong cuộc chiến dù đã hạ sát nhiều quan chức cấp cao Iran.
Ali Abdollahi, chỉ huy Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của Iran, tuyên bố lực lượng vũ trang nước này đã sẵn sàng đáp trả "ngay lập tức và dứt khoát" nếu kẻ thù nối lại các cuộc tấn công.
CNN ngày 15/5 dẫn lời quan chức Mỹ giấu tên cho biết những tin tặc này đã tấn công bằng cách lợi dụng hệ thống đo bồn chứa tự động (ATG) của Mỹ được kết nối Internet nhưng không được bảo vệ bằng mật khẩu. Theo nguồn tin, lỗ hổng này tạo điều kiện cho tin tặc can thiệp vào thông số hiển thị của bồn chứa xăng, dù không thể thay đổi lượng nhiên liệu thực tế bên trong.
Những vụ tấn công mạng này được cho là chưa gây thiệt hại, nhưng làm dấy lên lo ngại về an toàn. Theo các chuyên gia và quan chức Mỹ, nếu truy cập được vào hệ thống ATG, tin tặc về lý thuyết có thể vô hiệu hóa hệ thống cảnh báo rò rỉ, gây nguy cơ hàng nghìn lít xăng tràn ra môi trường, thấm vào nguồn nước.
Các nguồn tin cho hay Iran từng nhắm mục tiêu vào hệ thống bồn chứa nhiên liệu Mỹ, nên tin tặc nước này tiếp tục là nhóm nghi vấn hàng đầu trong vụ tấn công. Cơ quan An ninh mạng và Cơ sở hạ tầng Mỹ (CISA) chưa lên tiếng về thông tin này.
Các nhóm tin tặc Iran từ lâu được cho là đã chú ý vào những mục tiêu dễ bị nhắm tới, trong đó có các hệ thống máy tính trọng yếu của Mỹ được kết nối Internet, như hệ thống dầu khí hoặc cấp nước.
Sau vụ Hamas tấn công Israel ngày 7/10/2023, giới chức Mỹ từng quy trách nhiệm cho tin tặc có liên hệ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) về loạt vụ tấn công vào các công ty cấp nước ở Mỹ, khi thông điệp chống Israel hiển thị trên thiết bị quản lý áp lực nước.
Chiến dịch tấn công mạng lần này có thể là lời cảnh báo đối với nhiều đơn vị vận hành cơ sở hạ tầng trọng yếu của Mỹ, vốn vẫn chật vật trong việc bảo vệ hệ thống dù chính phủ đã hối thúc nhiều năm.
Các nhà nghiên cứu an ninh mạng đã cảnh báo về các hệ thống ATG kết nối Internet suốt hơn một thập kỷ qua. Năm 2015, công ty bảo mật Trend Micro từng đưa các hệ thống ATG giả lập lên mạng để xem loại tin tặc nào sẽ nhắm tới chúng, và một nhóm được Iran hậu thuẫn nhanh chóng xuất hiện.
Báo cáo năm 2021 của Sky News dẫn tài liệu nội bộ từ IRGC cho thấy hệ thống ATG từng được xác định là mục tiêu tiềm năng cho các cuộc tấn công mạng gây gián đoạn vào các trạm xăng.
Kể từ khi chiến sự Trung Đông bùng phát hồi cuối tháng 2, các tin tặc liên hệ với Tehran được cho là đã làm gián đoạn tại nhiều cơ sở dầu khí và cấp nước của Mỹ, gây chậm trễ vận chuyển tại hãng thiết bị y tế lớn Stryker, đồng thời làm rò rỉ email cá nhân của Giám đốc FBI Kash Patel.
Các nhà nghiên cứu đã biết ong xuất hiện tại nghĩa trang East Lawn, Ithaca, bang New York từ năm 1935, nhưng chưa ai biết chính xác có bao nhiêu cá thể sinh sống.
Nhóm chuyên gia Đại học Cornell đã quyết định thu thập ong tại nhiều điểm xung quanh nghĩa trang trong khoảng 45 ngày vào năm 2023, nhằm xác định số lượng ong làm tổ dưới lòng đất.
Kết quả cho thấy mật độ ong sinh sống dưới nghĩa trang này "nhiều bất thường", với khoảng 5,56 triệu con ong đã "vũ hóa", tức chui lên khỏi mặt đất để kiếm ăn và giao phối, trên khu vực rộng khoảng 6.500 m2, nhóm nghiên cứu viết trong bài báo được công bố hôm 13/4 trên tạp chí Apidologie.
Các chuyên gia cho biết một đàn ong mật bình thường chỉ có khoảng 30.000 cá thể. Tại các trang trại táo, mỗi hecta thường chỉ có khoảng hai đến ba đàn ong.
"Khi làm xong phép tính, tôi thực sự choáng váng. Tôi từng thấy những ước tính về lượng ong tập trung lên tới vài trăm nghìn con tại nghĩa trang này, nhưng chưa từng nghĩ con số ấy là 5,56 triệu con", Bryan Danforth, giáo sư côn trùng học dẫn đầu nghiên cứu, nói.
Các chuyên gia cho rằng nghĩa trang East Lawn là môi trường sinh thái cực kỳ lý tưởng cho loài ong, vì đất cát ở đây ít bị xới trộn, không sử dụng thuốc trừ sâu, nằm cách vườn ươm hoa quả Cornell Orchards chưa tới 1 km, nơi cung cấp nguồn phấn hoa khổng lồ vào mỗi dịp đầu xuân.
Đây là một trong những quần thể ong lớn nhất từng được ghi nhận tại Mỹ, cũng là quần thể lâu đời nhất. Liên đoàn Động vật Hoang dã Quốc gia Mỹ (NWF) cho biết khoảng 98% các loài ong bản địa tại Mỹ sống đơn lẻ, không theo bầy, trong đó 70% là ong làm tổ dưới đất.
