Phong trào đòi tách tỉnh Alberta khỏi Canada đang tạo ra áp lực chưa từng có đối với Ottawa. Phe ly khai tại Alberta ngày 5/5 cho biết họ đã nộp khoảng 302.000 chữ ký lên cơ quan bầu cử ở thủ phủ Edmonton, vượt xa ngưỡng cần thiết để đề xuất tổ chức trưng cầu dân ý.
Chính quyền Alberta cuối năm 2025 cho phép Stay Free Alberta bắt đầu thu thập chữ ký cử tri về tổ chức trưng cầu dân ý độc lập khỏi Canada. Ngưỡng tối thiểu mà phong trào này cần đạt được để yêu cầu tổ chức trưng cầu dân ý là 178.000 chữ ký.
“Đây là ngày lịch sử đối với Alberta. Chúng tôi đã vượt qua vòng loại trực tiếp và giờ bước vào trận chung kết”, Mitch Sylvestre, lãnh đạo nhóm vận động Stay Free Alberta, nói, ví von nỗ lực như một giải đấu khúc côn cầu.
Nếu trưng cầu dân ý diễn ra, cử tri Alberta sẽ phải trả lời câu hỏi: “Bạn có đồng ý rằng Alberta nên chấm dứt là một phần của Canada để trở thành một quốc gia độc lập hay không?”. Dù vậy, khoảng cách từ một cuộc trưng cầu dân ý tới việc tỉnh 5 triệu dân này thực sự rời Canada vẫn còn rất lớn, khi nỗ lực ly khai đối mặt rất nhiều trở ngại.
Rào cản đầu tiên đến từ các cộng đồng bản địa First Nations ở Alberta, những người hồi tháng 1 đệ đơn kiện phản đối nỗ lực của Stay Free Alberta, cho rằng động thái vi phạm các quyền theo hiệp ước giữa họ với Ottawa.
Theo luật Canada, chính quyền có nghĩa vụ phải tham vấn các cộng đồng First Nations khi ra các quyết định có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của họ. Vì Alberta cho phép tiến trình ly khai diễn ra mà chưa tham vấn đầy đủ người bản địa, các nhóm này cho rằng quy trình đó là “phi pháp”.
“Cộng đồng bản địa sẽ tiếp tục dùng các cơ chế pháp lý như tòa án để ngăn tiến trình ly khai diễn ra”, Daniel Beland, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học McGill ở Montreal, nói.
Thẩm phán Shaina Leonard tại Edmonton đầu tháng 4 yêu cầu giới chức Alberta không xúc tiến quá trình bỏ phiếu trước khi bà ra phán quyết về vụ kiện của cộng đồng bản địa First Nations. Nếu thuận lợi, một cuộc trưng cầu dân ý có thể diễn ra sớm nhất vào tháng 10. Nếu tòa đứng về phía cộng đồng bản địa, tiến trình trưng cầu dân ý có thể bị đình chỉ.
Trong khi đó, việc Stay Free Alberta thu thập đủ chữ ký không đồng nghĩa chính quyền tỉnh này chắc chắn sẽ tổ chức bỏ phiếu trưng cầu dân ý. Cơ quan bầu cử Alberta cần phải xác minh các chữ ký thu thập được, đề phòng các trường hợp gian lận.
Trên thực tế, mức độ ủng hộ của người dân Alberta dành cho phong trào ly khai chưa đủ mạnh, khiến nhiều chuyên gia chính trị cho rằng khả năng cuộc trưng cầu dân ý được thông qua là không cao. Một cuộc thăm dò do CBC thực hiện tháng 4 cho thấy chỉ 27% người tham gia khảo sát nói rằng họ sẽ bỏ phiếu ủng hộ việc tách khỏi Canada, trong khi 67% cho biết sẽ phản đối đề xuất này.
“Phong trào ly khai đã tồn tại từ lâu. Trong vài tháng gần đây, họ trở nên ồn ào hơn, nhưng dường như không tìm thêm được sự ủng hộ”, Janet Brown, chuyên gia thăm dò dư luận, cho biết.
Thomas Lukaszuk, cựu phó thủ hiến Alberta có quan điểm thân chính quyền Canada, nói với AFP rằng phong trào ly khai này đại diện cho điều mà phần lớn người dân Alberta và Canada vốn không ủng hộ.
“Đây là một dạng phản quốc”, theo ông Lukaszuk.
Ngay cả khi cuộc trưng cầu dân ý được đưa lên lá phiếu và được thông qua, tỉnh Alberta cũng sẽ không lập tức trở thành một quốc gia độc lập.
Thủ tướng Canada Mark Carney khẳng định mọi nỗ lực ly khai phải tuân thủ Đạo luật Minh bạch, được ban hành sau cuộc trưng cầu dân ý tại Quebec năm 1995, khi phe ủng hộ ly khai chỉ thua sít sao.
Theo Đạo luật Minh bạch, Hạ viện Canada có quyền quyết định nội dung câu hỏi trưng cầu dân ý có “rõ ràng” hay không. Kết quả bỏ phiếu cũng phải có cách biệt đủ lớn, thay vì chỉ thắng sát nút. Ngay cả khi trưng cầu dân ý thành công, tỉnh đó cũng không tự động độc lập mà phải đàm phán với chính phủ liên bang và các bên liên quan về biên giới, tài sản, nợ công và quyền của người bản địa.
“Có pháp quyền, có Đạo luật Minh bạch”, ông Carney nói. “Mọi cuộc trưng cầu dân ý ở bất kỳ nơi nào tại Canada đều phải phù hợp với khuôn khổ đó”.
Kinh tế cũng là bài toán nan giải đối với phe ly khai. Alberta dù giàu dầu khí nhưng là tỉnh không giáp biển, phụ thuộc lớn vào hệ thống hạ tầng vận chuyển năng lượng xuyên Canada cũng như thị trường Mỹ. Một Alberta độc lập sẽ phải đối mặt hàng loạt câu hỏi về tiền tệ, thương mại, biên giới, quốc phòng và quan hệ quốc tế.
Các chuyên gia cảnh báo một cuộc ly khai, ngay cả khi không thành công, cũng có thể gây bất ổn đầu tư kéo dài. Trong khi đó, Canada đang cần hàng tỷ USD cho các dự án năng lượng và cơ sở hạ tầng mới.
“Chúng ta đã chứng kiến những gì xảy ra với Quebec khi tỉnh này đòi ly khai”, ông Lukaszuk nói. “Hàng trăm nghìn người đã thu dọn đồ đạc, bán nhà và rời khỏi Quebec. Các công ty lớn rời Quebec. Dòng vốn đầu tư cạn kiệt”.
Không chỉ Canada, nhiều nhà phân tích tại Mỹ cũng cho rằng Washington không thực sự hưởng lợi nếu nước láng giềng bị chia rẽ.
Christopher Hernandez-Roy, phó giám đốc Chương trình châu Mỹ tại Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế (CSIS), cảnh báo một Canada rạn nứt có thể làm gián đoạn hoạt động của Bộ Tư lệnh Phòng không Bắc Mỹ (NORAD), cũng như gây phức tạp cho quan hệ thương mại giữa hai nước.
Vấn đề kinh tế, nỗi lo thiếu tiếng nói, thiếu quyền tự chủ xuất khẩu dầu mỏ là những lý do khiến nhiều người Alberta ủng hộ tỉnh này tách khỏi Canada. Alberta nắm khoảng 85% trữ lượng dầu cả nước, đóng góp 17% GDP quốc gia, nhưng các nghị sĩ tỉnh này chỉ chiếm khoảng 10% tổng số ghế quốc hội Canada.
Thủ hiến Danielle Smith trước đó cáo buộc các chính phủ liên bang tiền nhiệm đã ban hành nhiều đạo luật cản trở khả năng khai thác và xuất khẩu dầu của Alberta, khiến tỉnh thiệt hại hàng tỷ USD. Bà tuyên bố sẽ xúc tiến quy trình ly khai nếu số chữ ký được xác minh hợp lệ.
Trước nguy cơ phong trào ly khai lan rộng, Thủ tướng Carney đang tìm cách xoa dịu Alberta bằng các điều chỉnh chính sách. Sau khi lên nắm quyền, ông đã hủy thuế carbon tiêu dùng, dừng kế hoạch áp trần phát thải dầu cát và để ngỏ khả năng xây dựng thêm đường ống dẫn dầu tới tỉnh này.
Chính phủ liên bang cũng đạt thỏa thuận hợp tác mới với Alberta nhằm thúc đẩy xuất khẩu năng lượng và đầu tư hạ tầng. Ông Carney cho biết cách tốt nhất để chống lại chủ nghĩa ly khai là “làm cho đất nước vận hành hiệu quả”.
“Tạo ra một Canada hiệu quả cho Alberta, cho người bản địa và cho mọi người dân Canada”, ông Carney nói.
Phát biểu tại bang Florida ngày 1-5, Tổng thống Trump khẳng định Mỹ sẽ không kết thúc sớm xung đột với Iran nếu chưa đạt được các mục tiêu đề ra, theo Đài Al Jazeera.
"Chúng ta sẽ không rút lui sớm rồi để vấn đề này quay trở lại sau vài năm", ông nói và cũng nhấn mạnh cần giải quyết triệt để, thay vì kết thúc vội vàng.
Nhà lãnh đạo Mỹ gây chú ý khi cho rằng những ý kiến nói Washington không "chiến thắng" trong cuộc chiến với Tehran là "phản quốc", dù trước đó ông đã thông báo với Quốc hội rằng các hành động thù địch đã chấm dứt.
Trong bài phát biểu, ông Trump so sánh tình hình Iran với chiến dịch quân sự nhanh chóng tại Venezuela hồi đầu năm, nhưng nói mình chưa muốn tuyên bố chiến thắng quá sớm.
"Chúng ta đang làm rất tốt ở Iran, nhưng tôi không muốn nói về điều đó cho đến khi công việc hoàn tất", ông Trump nhấn mạnh.
Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei kêu gọi người dân tăng cường "cuộc chiến kinh tế và văn hóa" nhằm đối phó với các đối thủ, trong thông điệp nhân Ngày Lao động và Ngày Nhà giáo 1-5.
Trong tuyên bố do truyền thông nhà nước công bố, ông Khamenei cho rằng Iran đã chứng minh sức mạnh trong đối đầu quân sự, nhưng cần tiếp tục "đánh bại kẻ thù" trên các mặt trận kinh tế và văn hóa. Ông kêu gọi người dân ưu tiên sử dụng hàng sản xuất trong nước để hỗ trợ lực lượng lao động.
Ông Khamenei cũng đề nghị các doanh nghiệp, đặc biệt là những đơn vị chịu thiệt hại, hạn chế tối đa việc sa thải nhân viên.
Bên cạnh đó vị Lãnh tụ tối cao khẳng định Iran "đã vươn lên thành một cường quốc quân sự sau nhiều năm nỗ lực", qua đó nhấn mạnh vai trò của giáo viên trong việc truyền tải "bản sắc Iran - Hồi giáo vào tâm trí và tâm hồn thế hệ trẻ".
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết sẽ áp dụng các "quy tắc mới" đối với vùng biển gần bờ của Iran, bao gồm khu vực biển Ả Rập và eo biển Hormuz.
Trong tuyên bố mới nhất, Bộ Tư lệnh Hải quân IRGC khẳng định lực lượng này sẽ kiểm soát gần 2.000km bờ biển của Iran tại vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz, nhằm biến khu vực này thành "nguồn tự hào và sức mạnh cho người dân Iran, đồng thời là nguồn an ninh và thịnh vượng cho toàn khu vực".
Các cuộc tấn công của Israel nhằm vào miền nam Lebanon ngày 1-5 đã khiến ít nhất 12 người thiệt mạng và hàng chục người bị thương, theo thông tin từ giới chức y tế và truyền thông nhà nước Lebanon.
Bộ Y tế Lebanon cho biết một cuộc không kích vào thị trấn Habboush, thuộc khu vực Nabatieh, đã khiến 8 người thiệt mạng, trong đó có 1 trẻ em và 2 phụ nữ. Ngoài ra 21 người bị thương, bao gồm 2 trẻ em và 1 phụ nữ.
Trong khi đó Hãng thông tấn quốc gia Lebanon (NNA) đưa tin các cuộc tấn công khác nhằm vào thị trấn Zrarieh, thuộc huyện Sidon, đã khiến thêm 4 người thiệt mạng, trong đó có 2 phụ nữ, và làm bị thương 4 người.
Ít nhất 14 thành viên IRGC đã thiệt mạng và 2 người khác bị thương khi một vật liệu bất ngờ phát nổ tại tỉnh Zanjan, tây bắc Iran, theo truyền thông nước này.
Hãng tin Fars của Iran cho biết các nạn nhân thuộc một đơn vị chuyên trách rà phá bom mìn còn sót lại sau xung đột. Vụ nổ xảy ra trong lúc lực lượng này đang làm nhiệm vụ xử lý vật liệu nổ tại hiện trường.
Theo Fars, khu vực bị ảnh hưởng chứa lượng lớn bom mìn chưa phát nổ, đe dọa khoảng 1.200 héc ta đất nông nghiệp, gây rủi ro cho sản xuất và an toàn của người dân địa phương.
AFP ngày 2.5 dẫn thông báo từ Không quân Mỹ cho hay phi cơ “đã chính thức hoàn tất quá trình điều chỉnh và thử nghiệm bay, hiện đang được sơn. Theo kế hoạch, máy bay sẽ ra mắt với màu sơn mới đỏ, trắng và xanh lam vào mùa hè này”.
Người phát ngôn của L3Harris Technologies, nhà thầu chính trong dự án hoán cải máy bay 747-8i được Qatar tặng cho Mỹ, cũng thông báo đã hoàn thành "các sửa đổi chuyên sâu và tích hợp hệ thống thực thi nhiệm vụ" cho máy bay. Nó dự kiến được dùng làm chuyên cơ Không lực Một tạm thời.
"Văn phòng Tổng thống sẽ nhận được một máy bay an toàn và bảo mật được trang bị hệ thống liên lạc mới, cung cấp khả năng kết nối ổn định và an toàn để ứng phó với các sự kiện ở bất cứ đâu trên thế giới mà không bị gián đoạn”, người phát ngôn L3Harris nêu thêm.
Vào tháng 5.2025, Lầu Năm Góc cho biết Qatar đã đề nghị tặng máy bay trên cho Mỹ và Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth đã chấp nhận, khẳng định quyết định này “phù hợp với mọi luật và quy định liên bang”.
Máy bay từ Qatar được ví như “cung điện bay” và có giá khoảng 400 triệu USD. Việc hoán cải thành Không lực Một được thực hiện trong bối cảnh Tập đoàn Boeing đang chậm tiến độ bàn giao 2 chiếc Không lực Một cho chính phủ.
Một số nghị sĩ Dân chủ bày tỏ lo ngại về món quà từ Qatar, viện dẫn các rủi ro an ninh và có thể vi phạm quy định. Hiến pháp Mỹ cấm tổng thống nhận quà từ nước ngoài mà không được quốc hội phê duyệt. Các chuyên gia pháp lý cho rằng việc nhận máy bay còn tạo ra những lo ngại đạo đức. Mỗi khi ông Trump làm việc với phía Qatar trong nhiệm kỳ tổng thống, món quà này sẽ luôn là một phần của cuộc tranh luận công khai.
Tuy nhiên, ông Trump đã phủ nhận việc có bất kỳ vấn đề đạo đức nào liên quan đến việc chấp nhận chiếc máy bay này, cho rằng chỉ “kẻ ngốc” mới không chấp nhận đề nghị từ Qatar.
"Ngay khi Mỹ chấm dứt lệnh phong tỏa đường biển, tôi nghĩ vòng đàm phán tiếp theo sẽ được tổ chức ở Islamabad", Đại sứ Iran tại Liên Hợp Quốc Amir Saeid Iravani nói với phóng viên tại trụ sở của tổ chức này ở New York ngày 21/4.
Trước đó, Mỹ và Iran lên kế hoạch tổ chức đàm phán ở Islamabad, Pakistan vào ngày 22/4. Tuy nhiên, hãng thông tấn Tasnim của Iran hôm nay cho hay phái đoàn nước này đã thông báo với phía Mỹ thông qua bên trung gian Pakistan rằng họ sẽ không tới Islamabad vì nhiều lý do, trong đó có việc Mỹ duy trì hành động thù địch khi tiếp tục phong tỏa cảng biển Iran.
Khi được hỏi về khả năng hai bên leo thang quân sự sau khi lệnh ngừng bắn kết thúc, Đại sứ Iravani cho biết Iran đã chuẩn bị cho cả hai kịch bản. "Nếu họ muốn tiếp tục giao tranh, Iran đã sẵn sàng. Tuy nhiên, chúng ta nên tạo cơ hội cho giải pháp ngoại giao. Chúng tôi vẫn hy vọng như vậy", ông nói thêm.
Trong thư gửi Hội đồng Bảo an và Tổng thư ký Liên Hợp Quốc, ông Iravani kêu gọi Liên Hợp Quốc lên án việc Mỹ bắt tàu chở hàng Touska của Iran, đồng thời yêu cầu Washington thả tàu.
"Hành vi như vậy mang đậm bản chất cướp biển và là sự leo thang nguy hiểm, đe dọa nghiêm trọng đến an ninh và an toàn của các tuyến đường vận chuyển quan trọng. Hơn nữa, động thái bất hợp pháp này cấu thành hành vi vi phạm rõ ràng và nghiêm trọng thỏa thuận ngừng bắn ngày 8/4, đồng thời bị coi là mang tính gây hấn", Đại sứ Iran cho hay.
Hải quân Mỹ cuối tuần qua đổ quân kiểm soát tàu chở hàng Touska ở biển Oman. Tổng thống Donald Trump nói con tàu mang cờ Iran này thuộc diện trừng phạt của Mỹ.
Tổng thống Trump hôm 21/4 thông báo gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran cho đến khi Tehran đưa ra đề xuất chấm dứt xung đột vĩnh viễn. Tuy nhiên, ông cho biết Mỹ sẽ tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent sau đó cũng cho biết hải quân Mỹ sẽ duy trì lệnh phong tỏa. "Chỉ trong vài ngày tới, các kho dầu tại đảo Kharg sẽ đầy ắp và các giếng dầu vốn đã mong manh của Iran sẽ phải ngừng hoạt động. Việc siết chặt thương mại đường biển của Iran trực tiếp đánh vào nguồn thu chủ yếu của nước này", ông Bessent nói.
Đảo Kharg được coi là "huyết mạch dầu mỏ" và mắt xích sống còn của Iran. Các cơ sở tại Kharg có công suất xử lý 7 triệu thùng dầu mỗi ngày và khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran đi qua hòn đảo. Bộ trưởng Bessent cho rằng lệnh phong tỏa của Mỹ khiến dầu tại hòn đảo này không thể xuất đi được và Iran phải ngừng khai thác.
Ông Bessent mô tả đây là chiến dịch "Cơn thịnh nộ Kinh tế", cho hay Bộ Tài chính Mỹ sẽ tiếp tục gây sức ép tối đa nhằm làm suy yếu một cách có hệ thống nguồn thu từ dầu mỏ của Iran. Ông cũng cảnh báo bất kỳ cá nhân hay tàu thuyền nào tham gia giao dịch, vận chuyển dầu Iran đều có nguy cơ bị Mỹ áp lệnh trừng phạt.
Mahdi Mohammadi, trợ lý của Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, cho rằng tuyên bố gia hạn lệnh ngừng bắn từ Tổng thống Trump là "động thái câu giờ cho đòn đánh bất ngờ" và cho rằng giờ là lúc Iran cần giành thế chủ động.
Trong khi đó, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cảm ơn ông Trump, khẳng định Islamabad sẽ tiếp tục thúc đẩy các bên tìm kiếm thỏa thuận chấm dứt xung đột tại Trung Đông. "Tôi chân thành hy vọng cả hai phía sẽ tiếp tục thực thi lệnh ngừng bắn, đạt được thỏa thuận hòa bình toàn diện trong vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad và chấm dứt vĩnh viễn xung đột", lãnh đạo Pakistan cho biết.
