Tổng thống Donald Trump tối 5/5 gây bất ngờ khi thông báo dừng Dự án Tự do, chiến dịch dẫn đường cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz, chỉ sau một ngày triển khai. Ông tuyên bố muốn “xem liệu thỏa thuận với Iran có thể được hoàn tất và ký kết hay không”.
Việc ông Trump phát động chiến dịch Dự án Tự do hôm 4/5 đã châm ngòi cho cuộc đấu hỏa lực giữa hai bên, khiến eo biển Hormuz tiếp tục dậy sóng sau gần một tháng yên tĩnh nhờ lệnh ngừng bắn. Trong khi Mỹ tuyên bố tấn công loạt xuồng cao tốc Iran và hộ tống một số tàu hàng đi qua Hormuz, Iran phóng tên lửa, UAV vào cơ sở dầu khí trọng yếu của UAE và bị cáo buộc tập kích các tàu thương mại gần eo biển.
Giao tranh tái bùng phát đe dọa thỏa thuận ngừng bắn mong manh giữa hai bên. Vài giờ trước thông báo của ông Trump, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth tuyên bố chiến dịch dẫn đường tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz chỉ “tạm thời và mang tính phòng vệ”, khẳng định lệnh ngừng bắn vẫn được duy trì.
“Động thái của Tổng thống Trump cho thấy cánh cửa ngoại giao với Iran có thể vẫn chưa khép lại”, Stephen Collinson, cây viết mảng chính trị của CNN, cho biết.
Theo Collinson, đây có thể là nhượng bộ chiến thuật của ông Trump nhằm mở đường cho đối thoại, một bước điều chỉnh để giảm nguy cơ đối đầu ngoài ý muốn, hoặc là một phần trong chiến lược gây áp lực tối đa mà ông chủ Nhà Trắng thường sử dụng.
Tạo dư địa cho ngoại giao
Eo biển Hormuz là tiêu điểm trong xung đột giữa Mỹ – Israel với Iran. Trong thời bình, đây là tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới đến từ vùng Vịnh. Hormuz đã bị Iran phong tỏa gần như hoàn toàn ngay khi chiến sự bùng phát ngày 28/2, chỉ cho phép tàu của quốc gia “thân thiện” đi qua. Mỹ đáp trả bằng cách áp lệnh phong tỏa với mọi cảng biển Iran từ ngày 13/4.
Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế, hàng trăm tàu và khoảng 20.000 thủy thủ đã không thể đi qua Hormuz trong suốt cuộc xung đột. Tổng thống Trump ngày 3/5 cho biết nhiều nước đã liên hệ với Mỹ đề nghị hỗ trợ và Washington triển khai chiến dịch Dự án Tự do để “giải cứu” những phương tiện mắc kẹt.
Đụng độ lập tức xảy ra khi Mỹ ngày 4/5 điều các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường đi qua eo biển Hormuz và hỗ trợ hai tàu treo cờ nước này rời khỏi đây.
“Tuy nhiên, các cuộc đụng độ này chỉ ở quy mô nhỏ và không leo thang, cho thấy cả hai bên đều không muốn quay lại một cuộc chiến toàn diện”, Collinson nhận định.
Cách tiếp cận cũng phản ánh phong cách quen thuộc của Tổng thống Trump trong chính sách đối ngoại. Ông thường đẩy áp lực lên mức cao, sau đó bất ngờ để ngỏ cánh cửa đối thoại khi cho rằng đối phương đã bị đặt vào tình thế phải cân nhắc thỏa hiệp.
Mỹ dừng Dự án Tự do có thể là dấu hiệu cho thấy Washington và Tehran đang tìm cách khôi phục động lực ngoại giao, sau khi các cuộc đàm phán giữa hai bên tại Pakistan hồi tháng 4 rơi vào bế tắc, một bình luận viên quốc tế khác của CNN là Nic Robertson nhận định.
Robertson cho rằng việc Mỹ ngừng “hoạt động quân sự mang tính tấn công” quanh eo biển Hormuz có thể giúp những tiếng nói ôn hòa hơn trong chính quyền Iran trở lại bàn đàm phán.
Trong khi đó, Collinson cho biết cần có thời gian để đánh giá hiệu quả của chiến lược này, bởi Iran vẫn giữ quan điểm cứng rắn về chương trình hạt nhân và khả năng kiểm soát eo biển Hormuz, điểm mấu chốt trong tiến trình đàm phán.
“Diễn biến tiếp theo sẽ phụ thuộc vào việc liệu Tổng thống Trump và giới lãnh đạo Iran có sẵn sàng cho nhau một lối thoát để hai bên giữ thể diện hay không”, Collinson bình luận.
Giảm rủi ro xung đột
Triển vọng đàm phán là yếu tố đáng chú ý, nhưng tình hình thực địa ở eo biển Hormuz cũng cho thấy Mỹ khó có thể duy trì chiến dịch “Dự án Tự do” lâu dài. Dù chịu thiệt hại đáng kể từ đầu xung đột, Iran vẫn đủ năng lực quân sự để siết kiểm soát Hormuz. Iran còn áp đặt quy định về cấp phép và thu phí đối với tàu qua lại eo biển, rải thủy lôi để gây sức ép.
Theo cựu quan chức Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ Jennifer Gavito, việc vô hiệu hóa toàn bộ năng lực mà Iran có thể triển khai dọc tuyến hàng hải này là “cực kỳ khó khăn”, ngay cả khi Mỹ tìm cách thiết lập một hành lang an toàn qua Hormuz cho các tàu thương mại.
“Theo tôi, gần như không thể làm được điều đó”, bà Gavito nói với Bloomberg.
Hải quân Mỹ có thể dễ dàng xác định và phá hủy các mục tiêu cố định của Iran ven eo biển, nhưng sẽ rất khó đối phó với các hệ thống vũ khí cơ động. Iran có thể giấu bệ phóng tên lửa chống hạm trong hệ thống hầm ngầm ven núi, trong khi máy bay không người lái được phóng từ xe tải, còn xuồng cao tốc và thủy lôi tạo ra những mối đe dọa khó lường trên mặt biển.
Trong một ngày thực thi, Dự án Tự do đã đẩy hải quân Mỹ vào thế đối đầu trực diện với lực lượng Iran. Chỉ cần một tính toán sai ở Hormuz, xung đột có thể nhanh chóng leo thang.
Cựu phó tư lệnh tác chiến hải quân Mỹ Joe Sestak cảnh báo Iran vẫn còn khoảng 5.000 thủy lôi có thể được triển khai nhanh chóng, và nếu Washington rà quét chúng, “Tehran hoàn toàn có thể rải thêm 50 hoặc 60 quả khác”. Điều đó khiến nhiệm vụ bảo đảm an toàn tuyệt đối cho tuyến hàng hải trở thành cuộc chơi tiêu hao kéo dài, tốn kém và chưa có hồi kết.
“Liệu Mỹ có thể loại bỏ hoàn toàn các mối đe dọa đó hay không?”, Collin Koh, nhà nghiên cứu tại Trường S. Rajaratnam về Nghiên cứu Quốc tế ở Singapore, đặt câu hỏi.
Bài toán hộ tống cũng không đơn giản. Trước chiến sự, có hơn 100 chuyến tàu thương mại đi qua Hormuz mỗi ngày, trong khi Mỹ hiện chỉ có khoảng 12 khu trục hạm trong khu vực và mới hộ tống thành công hai tàu mang cờ Mỹ. Khoảng cách giữa quy mô nhiệm vụ và năng lực triển khai thực tế là rất lớn.
Quan trọng hơn, Iran không nhất thiết phải phong tỏa hoàn toàn Hormuz để đạt mục tiêu. Chỉ cần khiến các chủ tàu, hãng bảo hiểm và giới vận tải biển cảm thấy rủi ro quá lớn, lưu lượng hàng hải qua khu vực cũng có thể sụt giảm mạnh.
“Bạn không cần phải chặn hoàn toàn giao thông. Bạn chỉ cần khiến mọi người phải nghĩ lại trước khi đi qua”, Gavito nhận định.
Tuy nhiên, việc dừng chiến dịch hộ tống không đồng nghĩa Mỹ đã từ bỏ chính sách gây sức ép với Iran. Ngay trong thông báo của mình, Tổng thống Trump đã khẳng định Mỹ vẫn duy trì lệnh phong tỏa với các cảng Iran. Theo ông chủ Nhà Trắng, biện pháp này đang khiến nền kinh tế Iran chịu áp lực nặng nề, do không thể xuất khẩu dầu bằng đường biển.
Maisoon Kafafy, cố vấn cấp cao về chương trình Trung Đông tại viện chính sách Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng có nhiều kịch bản có thể xảy ra trong thời gian tới.
“Kịch bản tích cực nhất là sức ép quân sự hiện nay tạo ra đòn bẩy đủ lớn để thúc đẩy một thỏa thuận ngoại giao nghiêm túc, không chỉ giải quyết vấn đề lưu thông qua eo biển mà còn xử lý cả cấu trúc an ninh nền tảng phía sau”, bà Kafafy nói với ABC.
“Kịch bản đáng lo ngại hơn là thế đối đầu kéo dài, trong đó mỗi bước leo thang của một bên lại thu hẹp không gian để bên kia xuống thang mà không bị xem là nhượng bộ”, bà tiếp tục.
Theo cố vấn này, ngay cả khi các điều kiện cho phép hoạt động vận tải thương mại nối lại an toàn, lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz sẽ cần nhiều thời gian để quay lại như trước đây.
“Những gián đoạn nguồn cung hàng hóa, từ năng lượng, phân bón đến nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp, đang từng bước tái định hình dòng chảy thương mại toàn cầu theo cách khó có thể sớm trở lại như trước”, bà Kafafy nói.
"Hai nguyên thủ đã trao đổi quan điểm về các vấn đề quốc tế và khu vực quan trọng, bao gồm tình hình ở Trung Đông, cuộc khủng hoảng Ukraine và vấn đề Triều Tiên", Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết trong thông cáo sau cuộc hội đàm giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Bắc Kinh ngày 14/5.
Hai lãnh đạo đã nhất trí thiết lập "mối quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng" nhằm định hướng cho quan hệ song phương trong ba năm tới và xa hơn nữa. Đây là lần đầu tiên cụm từ "ổn định chiến lược mang tính xây dựng" được sử dụng cho quan hệ Mỹ - Trung.
Chủ tịch Trung Quốc mô tả mối quan hệ đó chủ yếu dựa trên hợp tác, nhưng đi kèm cạnh tranh có chừng mực nhằm tạo ra "trạng thái ổn định bình thường, trong đó khác biệt có thể được kiểm soát, và trạng thái ổn định lâu dài, trong đó có thể kỳ vọng về sự hòa hợp".
Ông Tập cũng kêu gọi hai nước mở rộng trao đổi và hợp tác trong các lĩnh vực thương mại, y tế, nông nghiệp, du lịch, giao lưu nhân dân và thực thi pháp luật.
Tuy nhiên, ngay cả khi nhấn mạnh hợp tác, ông Tập vẫn đề nghị Mỹ phải "hết sức thận trọng" trong cách xử lý vấn đề Đài Loan.
"Đài Loan là vấn đề quan trọng nhất trong quan hệ Trung - Mỹ. Nếu xử lý không thỏa đáng, hai quốc gia có thể xung đột hoặc thậm chí xảy ra đụng độ, đẩy toàn bộ mối quan hệ Trung - Mỹ vào thế cực kỳ nguy hiểm", lãnh đạo Trung Quốc cho hay.
Mỹ chưa ra thông cáo về nội dung hội đàm, song việc cụm từ "mối quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng" lần đầu tiên được sử dụng cho thấy nỗ lực của hai bên nhằm định hình lại mối quan hệ đầy biến động trong những năm gần đây thành cạnh tranh và hợp tác được quản lý, dự đoán tốt hơn.
Đây là chuyến thăm đầu tiên của một tổng thống Mỹ tới Trung Quốc trong gần một thập kỷ. Lần gần đây nhất Tổng thống Mỹ thăm chính thức Trung Quốc là vào năm 2017, trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump. Người kế nhiệm ông là tổng thống Joe Biden chưa từng thăm Trung Quốc trong 4 năm nắm quyền.
So với chuyến thăm của ông Trump vào năm 2017, quan hệ Mỹ - Trung đã trở nên căng thẳng hơn nhiều, khi hai nước trải qua phần lớn năm 2025 trong cuộc chiến thương mại và bất đồng về nhiều vấn đề lớn trên toàn cầu.
Trong lần công du này, ông Trump đã được đón tiếp bằng các nghi thức cao nhất và được ông Tập mời thăm Thiên Đàn tại Bắc Kinh. Sự đón tiếp trọng thể dành cho ông Trump trái ngược hoàn toàn với hàng loạt căng thẳng thương mại và địa chính trị chưa được giải quyết giữa hai nước thời gian qua.
Hai lãnh đạo dự kiến tiếp tục thảo luận vào ngày mai và ăn trưa làm việc, trước khi ông Trump kết thúc chuyến thăm.
Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) cho biết khi đang tiếp cận để hạ cánh xuống sân bay quốc tế Newark Liberty tại bang New Jersey, máy bay Boeing 767-400 của hãng hàng không United Airlines có trụ sở ở thành phố Chicago đã va phải một cột đèn trên đường cao tốc gần đó vào khoảng 14h ngày 3/5.
Phi cơ xuất phát từ Venice, Italy và chở theo 221 hành khách cùng 10 thành viên phi hành đoàn. FAA cho biết chiếc Boeing đã hạ cánh an toàn.
Theo Cảng vụ New York và New Jersey (PANYNJ), sự việc đã khiến cột đèn và một xe đầu kéo đang di chuyển trên đường cao tốc bị hư hại. Tài xế đã được đưa đến bệnh viện do bị thương nhẹ và đã xuất viện. Video được đăng trên mạng xã hội cho thấy phi cơ bay thấp phía trên đường cao tốc khi sự việc xảy ra.
PANYNJ cho biết không có ai bị thương trên máy bay, còn phi cơ bị hư hại nhẹ. Nhân viên sân bay đã kiểm tra đường băng để tìm mảnh vỡ và hoạt động bình thường đã nhanh chóng được khôi phục, theo một người phát ngôn.
"Đội ngũ bảo dưỡng của chúng tôi đang đánh giá thiệt hại đối với máy bay", phát ngôn viên của United Airlines cho biết. "Chúng tôi sẽ tiến hành cuộc điều tra nghiêm ngặt về vấn đề an toàn bay liên quan sự cố này, cũng như cho phi hành đoàn tạm ngừng làm nhiệm vụ theo quy trình".
FAA và Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB) đã mở cuộc điều tra về sự việc. NTSB cho biết đã yêu cầu United Airlines cung cấp thiết bị ghi âm buồng lái và thiết bị ghi dữ liệu chuyến bay để phục vụ công tác điều tra.
Iran ngày 18/4 tuyên bố tái áp đặt kiểm soát ở eo biển Hormuz, đảo ngược thông báo mở cửa hoàn toàn cho tàu thương mại đưa ra một ngày trước đó. Tehran cho hay mọi tàu được phép đi qua đều phải sử dụng các làn đường mới sát bờ biển Iran, đồng thời cảnh báo những tuyến chính trong eo biển có thể đã bị rải thủy lôi.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cuối tuần trước tuyên bố tất cả các phương tiện rải mìn của Iran đã bị đánh chìm. Tuy nhiên, một số chuyên gia cảnh báo vẫn có khả năng Tehran sẽ triển khai thêm thiết bị mới.
Iran được cho là sở hữu nhiều loại thủy lôi, bao gồm thủy lôi nằm dưới đáy biển, thủy lôi có dây neo nổi gần mặt nước, thủy lôi trôi tự do và mìn dính gắn trực tiếp vào thân tàu, theo Reuters.
"Tác chiến bằng thủy lôi rất hiệu quả, vì vũ khí này rẻ nhưng chi phí rà phá lại đắt đỏ. Ngay cả một bãi mìn cũng đủ để ngăn chặn tàu bè, đặc biệt là tàu thương mại", Jon Pentreath, chuẩn đô đốc hải quân Anh đã nghỉ hưu và hiện là chuyên gia tư vấn, cho biết.
Wall Street Journal dẫn lời các nhà phân tích quân sự chỉ ra rằng rà phá thủy lôi là điều kiện cần thiết để tàu bè có thể lưu thông trở lại ở eo biển Hormuz, thay vì phải đi theo các tuyến đường dài và chậm hơn do Iran đưa ra.
Quân đội Mỹ đang sử dụng các tàu lặn không người lái để giúp rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz. Những phương tiện này đang trở thành một phần ngày càng quan trọng trong nỗ lực của hải quân Mỹ khi họ đã loại biên nhiều tàu quét mìn chuyên biệt.
"Bạn sẽ ít phải lo lắng về tổn thất sinh mạng, vì vậy đưa tàu lặn không người lái qua bãi thủy lôi sẽ dễ chấp nhận hơn nhiều. Đó là những mất mát có thể thay thế được", Scott Savitz, kỹ sư cao cấp tại hãng nghiên cứu RAND, cho biết.
Trước đây, hải quân Mỹ thường dựa vào tàu quét mìn lớp Avenger cho nhiệm vụ rà phá thủy lôi. Chúng được chế tạo bằng gỗ và bọc sợi thủy tinh, có dấu hiệu từ tính rất thấp để tránh kích hoạt thủy lôi dùng ngòi nổ từ trường. Các tàu thường trực tiếp tiến vào khu vực nghi có mìn, dùng hệ thống định vị thủy âm (sonar) để tìm kiếm thủy lôi rồi phá hủy bằng tàu lặn hoặc thiết bị cơ khí kéo phía sau.
Tuy nhiên, phần lớn đội tàu cũ này đã được loại biên. Hải quân Mỹ đã rút toàn bộ 4 tàu quét mìn lớp Avenger khỏi Trung Đông hồi đầu năm, sau hàng chục năm triển khai chúng ở khu vực.
Lực lượng này được thay bằng 3 tàu chiến đấu ven biển (LCS) lớp Independence, mang theo những thiết bị hiện đại như drone và robot điều khiển từ xa, cho phép chiến hạm giữ khoảng cách an toàn với bãi mìn.
Tuy nhiên, hai trong 3 chiếc đã rút về Singapore với lý do "bảo dưỡng" chỉ vài ngày sau khi xung đột bùng phát. Chúng chỉ hướng tới Trung Đông trong những ngày gần đây, khi giới chức Mỹ thể hiện quyết tâm rà phá thủy lôi để mở cửa eo biển Hormuz.
Hải quân Mỹ không phản hồi yêu cầu bình luận về các lực lượng rà phá thủy lôi đang triển khai ở Trung Đông. Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở khu vực, cũng từ chối cung cấp thêm thông tin chi tiết.
Cassell Bryan-Low, nhà bình luận của Reuters, cho hay chiến dịch của Mỹ có khả năng bắt đầu bằng tìm kiếm thủy lôi với xuồng và tàu lặn không người lái trang bị cảm biến. Khi phát hiện vật thể nghi ngờ, dữ liệu sẽ được chuyển về cho đội ngũ vận hành trên tàu chiến ở ngoài bãi mìn để nhận dạng, đưa ra phương án vô hiệu hóa.
Các cựu quan chức hải quân Mỹ nói rằng khả năng tìm kiếm hiện nay sẽ dựa vào các thiết bị không người lái trang bị sonar, cũng như trực thăng quần thảo bên trên để phát hiện thủy lôi gần mặt nước.
Để phá hủy mục tiêu, tàu chiến Mỹ có thể triển khai những hệ thống như Archerfish. Đây là thiết bị có hình dạng giống ngư lôi, dài khoảng 2 m, mang theo thuốc nổ, có khả năng truyền video trực tiếp về người điều khiển qua dây cáp và có giá hàng chục nghìn USD mỗi chiếc.
Bryan Clark, cựu sĩ quan hải quân Mỹ và chuyên gia tại Viện Hudson, cho biết Washington cũng có thể sử dụng xuồng không người lái kéo theo thiết bị rà phá mìn để kích nổ hoặc thu gom thủy lôi. Thợ lặn đôi khi cũng được huy động để thu thập thông tin tình báo.
Mỹ còn có một số thiết bị cho nhiệm vụ này, như tàu mặt nước không người lái phổ thông (CUSV) do tập đoàn RTX chế tạo. Chúng được trang bị hệ thống sonar AN/AQS-20 để rà quét từng dải rộng hơn 30 m dưới đáy biển.
Ngoài ra, họ còn có tàu ngầm không người lái chạy bằng ắc quy MK18 Mod 2 Kingfish và Knifefish do General Dynamics sản xuất. Chúng có thể được thả xuống nước từ một chiếc thuyền nhỏ, sau đó quét tìm thủy lôi theo lộ trình định sẵn.
Giới phân tích cho biết quân đội Mỹ có thể thực hiện quét sơ bộ để tìm thủy lôi khá nhanh trong phạm vi eo biển Hormuz. Sau khi xác định vị trí mìn, một đợt robot thứ hai có thể được triển khai để phá hủy chúng bằng thuốc nổ hoặc kích hoạt từ xa.
"Có thể khảo sát một luồng nhỏ ở khu vực đó trong vài ngày thay vì vài tuần, bằng cách sử dụng phương tiện không người lái. Sau khi giải tỏa được một tuyến di chuyển nhỏ, tàu thuyền có thể bắt đầu lưu thông qua đó, trước khi nó được mở rộng dần theo thời gian", Kevin Donegan, phó đô đốc hải quân Mỹ về hưu, cho biết.
Quan chức Mỹ cho biết Iran dường như đã triển khai ít thủy lôi hơn dự kiến, do lực lượng tàu và xuồng rải mìn hứng chịu thiệt hại trong xung đột.
Tuy nhiên, cựu sĩ quan Clark nhận định khơi thông eo biển Hormuz vẫn sẽ cần ít nhất 2-3 tuần, trong khi các cuộc tấn công của Iran nhằm vào lực lượng rà phá thủy lôi cũng có thể làm chậm tiến độ và gia tăng rủi ro. Do đó, quân đội Mỹ có thể phải triển khai các biện pháp phòng vệ như tàu chiến và UAV tuần tra.
"Tìm kiếm và phá hủy thủy lôi rất tốn thời gian", tư lệnh hải quân Mỹ Daryl Caudle phát biểu hồi tháng 3, thêm rằng điều này khiến các lực lượng quét mìn "dễ bị tổn thương".
Jared Malsin, nhà bình luận của Wall Street Journal, cũng cảnh báo rằng mọi hoạt động nhằm mở cửa eo biển Hormuz cũng sẽ tạo thêm thách thức cho hải quân Mỹ, vốn đã căng thẳng vì những đợt triển khai dài ngày.
Trong bài đăng trên mạng xã hội hôm 17/4, Tổng thống Trump tuyên bố "Iran, với sự giúp đỡ của Mỹ, đã và đang loại bỏ tất cả thủy lôi".
Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo ngành vận tải biển cảnh báo điều này không chính xác. Jakob Larsen, giám đốc về an toàn và an ninh của Hội đồng Hàng hải Baltic và Quốc tế (BIMCO), cho biết những thông tin đáng tin cậy hiện tại cho thấy nguy cơ từ thủy lôi vẫn hiện hữu và "tàu thuyền nên cân nhắc tránh khu vực này".
