Mới đây, đại biểu Quốc hội đề nghị bổ sung quy định buộc buộc doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe điện phải thu hồi, tái chế pin sau sử dụng. Cùng với đà tăng của xe điện, nguy cơ phát sinh lượng lớn pin thải khiến bài toán xử lý sau vòng đời trở nên cấp thiết.
Tái chế pin còn nhiều thách thức
Dù hoạt động tái chế pin xe điện đang phát triển nhanh, công nghệ hiện nay vẫn đối mặt nhiều rào cản về kỹ thuật và chi phí. Pin lithium-ion có cấu trúc phức tạp với nhiều lớp vật liệu khác nhau, từ cực dương, cực âm đến chất điện phân và lớp vỏ bảo vệ, khiến quá trình tháo dỡ và xử lý đòi hỏi thiết bị chuyên dụng và quy trình an toàn nghiêm ngặt. Nếu xử lý không đúng cách, pin có thể gây cháy nổ hoặc phát tán hóa chất độc hại.
Ngoài ra, mỗi hãng xe và nhà sản xuất pin sử dụng cấu trúc, kích thước và thành phần hóa học khác nhau, khiến việc tự động hóa trong tái chế gặp nhiều hạn chế, buộc phải xử lý thủ công ở nhiều khâu, làm tăng chi phí.
Về công nghệ, các phương pháp phổ biến hiện nay như nhiệt luyện (pyrometallurgy) hay thủy luyện (hydrometallurgy) đều có những hạn chế nhất định. Nhiệt luyện tiêu tốn nhiều năng lượng và có thể phát sinh khí thải, trong khi thủy luyện phức tạp, cần sử dụng nhiều hóa chất và xử lý nước thải đi kèm. Đặc biệt, việc thu hồi lithium, thành phần quan trọng nhất của pin, vẫn chưa đạt hiệu quả cao như cobalt hay nickel, khiến giá trị kinh tế của quá trình tái chế bị ảnh hưởng.
Chính vì vậy, nhiều doanh nghiệp lựa chọn hướng tái sử dụng pin trước khi tái chế. Như tại Nhật Bản, Nissan dùng pin cũ cho các hệ thống lưu trữ điện tại tòa nhà, nhà máy. Ở Trung Quốc, BYD cũng triển khai các dự án lưu trữ năng lượng quy mô lớn, tận dụng pin đã qua sử dụng như những “cánh đồng pin” để phục vụ lưới điện.
Ngoài việc tái chế pin, trên thế giới, nhiều quốc gia cũng đã xây dựng chính sách và mô hình riêng để giải bài toán tái chế và tái sử dụng pin xe điện sau khi hết vòng đời.
Trung Quốc
Trung Quốc là một trong những thị trường xe điện lớn nhất thế giới, sớm xây dựng chính sách quản lý pin theo hướng bao trùm toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ sản xuất đến thải bỏ. Từ năm 2018, Bộ công nghiệp và công nghệ thông tin Trung Quốc yêu cầu các hãng xe điện phải chịu trách nhiệm thu hồi pin sau sử dụng theo cơ chế “trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất” (Extended Producer Responsibility – EPR). Quy định này buộc doanh nghiệp không chỉ dừng ở khâu bán xe, mà còn tổ chức hệ thống thu gom, xử lý pin thải.
Song song đó, Trung Quốc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc pin trên phạm vi toàn quốc. Mỗi bộ pin được gắn mã định danh để theo dõi xuyên suốt vòng đời, từ khi xuất xưởng, lắp lên xe, đến khi thu hồi và tái chế. Theo Cơ quan năng lượng quốc tế, đây là một trong những hệ thống quản lý dữ liệu pin quy mô lớn và hoàn thiện nhất hiện nay.
Các doanh nghiệp lớn như CATL hay BYD cũng tham gia sâu vào toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất đến tái chế. Pin cũ được thu hồi, tách chiết các kim loại như lithium, cobalt, nickel để đưa trở lại sản xuất, hoặc chuyển sang các hệ thống lưu trữ năng lượng khi không còn phù hợp cho xe điện. Theo các báo cáo của Diễn đàn kinh tế thế giới và IEA, Trung Quốc hiện chiếm khoảng một nửa công suất tái chế pin lithium-ion toàn cầu. Nước này cũng đã xây dựng mạng lưới hơn 10.000 điểm thu hồi pin, góp phần hạn chế tình trạng thải bỏ tự phát và đảm bảo vật liệu được quay trở lại chuỗi sản xuất.
Năm 2023, Liên minh châu Âu (EU) thông qua quy định về pin mới, thay thế các chỉ thị trước đó. Văn bản này áp dụng cho nhiều loại pin khác nhau, từ pin tiêu dùng, pin công nghiệp đến pin xe điện, trong đó pin xe điện là trọng tâm do giá trị và quy mô thị trường lớn. Quy định yêu cầu nhà sản xuất phải tổ chức thu hồi pin sau sử dụng, đồng thời đáp ứng các ngưỡng tối thiểu về tái chế đối với các vật liệu quan trọng như lithium, cobalt và nickel. Theo Ủy ban châu Âu, mục tiêu là đưa nguyên liệu quay trở lại chuỗi sản xuất, giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên thô.
Đáng chú ý, EU dự kiến triển khai cơ chế “hộ chiếu pin” (battery passport) từ năm 2027. Mỗi bộ pin sẽ có một hồ sơ điện tử chứa thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất và tình trạng sử dụng, giúp theo dõi xuyên suốt vòng đời sản phẩm. Theo Diễn đàn kinh tế thế giới, đây là bước tiến quan trọng nhằm tăng tính minh bạch chuỗi cung ứng và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Mỹ
Khác với Liên minh châu Âu hay Trung Quốc, Mỹ chưa có quy định chuyên biệt về thu hồi pin xe điện ở cấp liên bang. Hoạt động quản lý chủ yếu dựa trên các quy định chung về chất thải và môi trường, trong khi thị trường tái chế được thúc đẩy bởi khu vực tư nhân.
Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào công nghệ tái chế. Redwood Materials phát triển mô hình thu hồi và tinh chế lithium, cobalt, nickel từ pin cũ để cung cấp trở lại cho sản xuất. Trong khi đó, Li-Cycle xây dựng mạng lưới nhà máy tại Bắc Mỹ, ứng dụng công nghệ thủy luyện nhằm nâng cao hiệu suất tái chế. Ở cấp bang, một số địa phương như California cũng bắt đầu xây dựng các quy định riêng về trách nhiệm thu hồi pin, cho thấy xu hướng siết chặt quản lý trong tương lai.
Chính phủ Mỹ đóng vai trò hỗ trợ thông qua các gói chính sách lớn như Inflation Reduction Act, cung cấp ưu đãi và trợ cấp nhằm phát triển chuỗi cung ứng pin nội địa, bao gồm cả tái chế và khai thác vật liệu. Theo Bộ năng lượng Mỹ, mục tiêu là giảm phụ thuộc vào nguồn cung nước ngoài và tăng tính tự chủ trong ngành xe điện.
Theo chia sẻ từ một tư vấn bán hàng tại khu vực phía Bắc, Mitsubishi Xforce nhiều khả năng sẽ được giới thiệu phiên bản mới tại Việt Nam vào khoảng tháng 6.
Tuy nhiên phía đại lý hiện chưa nắm rõ đây sẽ là bản nâng cấp giữa vòng đời (facelift), hay chỉ là bản bổ sung trang bị. Thông tin này cũng chưa được Mitsubishi Việt Nam xác nhận.
Ở thời điểm hiện tại, Mitsubishi Xforce đang rơi vào tình trạng hạn chế về phiên bản và màu sắc tại một số đại lý. Diễn biến này được cho là dấu hiệu cho thấy mẫu xe có thể đang tạm dừng nhập khẩu để chờ lô xe mới.
Tại Việt Nam, Mitsubishi Xforce được nhập khẩu từ Indonesia. Ở thị trường này, mẫu xe chưa có bản nâng cấp đáng kể, ngoại trừ phiên bản kỷ niệm 55 năm phát triển của Mitsubishi. Biến thể đặc biệt này được phát triển dựa trên phiên bản cao cấp nhất Ultimate, với một số điểm nhấn như hệ thống gương điện tử E-Mirror, thanh giá nóc và logo màu đen trên nắp ca pô.
Xforce tại Indonesia có bản đặc biệt với vài thay đổi ở trang bị - Ảnh: ST
Trong khi đó nếu theo xu hướng tại Thái Lan, Mitsubishi Xforce phiên bản mới có thể sở hữu nhiều thay đổi đáng kể hơn. Tại đây, mẫu xe chỉ được phân phối với hệ truyền động hybrid, kết hợp động cơ xăng 1.6L công suất 95 mã lực, mô men xoắn 134Nm cùng mô tơ điện mạnh 116 mã lực, 255Nm và bộ pin dung lượng 1,1kWh. Theo công bố của nhà sản xuất, mức tiêu hao nhiên liệu của phiên bản này đạt khoảng 4,1 lít/100km.
Về thiết kế, phiên bản Xforce HEV tại Thái Lan có một số điều chỉnh như lưới tản nhiệt nổi bật hơn với các chi tiết màu sáng, bộ mâm khí động học mới, đèn hậu màu khói và hệ thống camera 360 độ. Không gian nội thất cũng được nâng cấp với cần số điện tử hiện đại.
Liên quan đến sức tiêu thụ, trong tháng 3 vừa qua, Mitsubishi Xforce đạt doanh số 1.050 xe tại Việt Nam, thấp hơn đáng kể so với đối thủ Toyota Yaris Cross với 2.378 xe bán ra. Tình trạng khan hàng được cho là một trong những nguyên nhân khiến mẫu xe này hụt hơi trong cuộc đua doanh số.
Một câu chuyện gây bức xúc trong giới chơi xe tại Mỹ đang thu hút sự chú ý khi một khách hàng nhận lại chiếc xe phục chế trong tình trạng "tan tác" sau nhiều năm chờ đợi, dù đã chi hơn 24.312 USD (640,4 triệu đồng) cho dịch vụ.
Theo Đài WATE, ông Kevin Bickley đã mang chiếc Ford Mustang Mach 1 đời 1969 đến xưởng Miller's Performance and Restoration (bang Tennessee) vào tháng 10-2020 để làm gói phục chế toàn diện. Kế hoạch ban đầu bao gồm thay hộp số, lắp mâm mới, nâng cấp nội thất với vô lăng mới và sơn màu cam Grabber Orange, dự kiến hoàn tất trước lễ Phục sinh năm 2021.
Tuy nhiên thay vì hoàn thành đúng hẹn, chiếc xe gần như bị "bỏ quên" tại xưởng trong nhiều năm. Đến năm 2023, ông Bickley nhiều lần trực tiếp đến xưởng để thúc đẩy tiến độ, thậm chí tự tham gia sửa chữa nhưng không đạt kết quả. Dù phía xưởng từng cam kết hoàn thiện sau khi có sự can thiệp của luật sư, lời hứa này cũng không được thực hiện.
Cuối cùng, ông Bickley buộc phải khởi kiện để đòi lại tài sản và đã thắng kiện. Tuy nhiên khi nhận lại xe, tình trạng còn tệ hơn ban đầu: nhiều bộ phận quan trọng như cửa xe, nắp ca pô, trục sau và hệ thống treo trước đều đã bị tháo rời và không được trả lại.
"Chiếc xe bị tháo tung. Tôi không nhận lại bất kỳ bộ phận nào đã bị tháo. Thậm chí không biết chúng đang ở đâu", ông Bickley cho biết.
Trong khi đó, ông Corey Miller - chủ xưởng - lại đưa ra quan điểm trái ngược. Người này cho rằng quá trình phục chế cần nhiều thời gian hơn dự kiến do phát sinh hư hỏng, đồng thời cáo buộc khách hàng chưa thanh toán đầy đủ chi phí phụ tùng. Ông Miller cũng khẳng định đã yêu cầu khách đến nhận xe từ năm 2023 và cho rằng trách nhiệm không thuộc về mình.
Không chỉ riêng ông Bickley, một khách hàng khác là Jeff Ratliff cũng gặp tình trạng tương tự khi mang chiếc Ford F-100 đời 1956 đến cùng xưởng để thực hiện dự án nâng cấp.
Sau khi chi khoảng 25.000 USD (658,5 triệu đồng), chiếc xe của ông cũng chỉ bị tháo rời mà không được phục hồi. Ông Ratliff sau đó đã khởi kiện để đòi lại xe và yêu cầu hoàn tiền cho một động cơ chưa từng được mua.
Đáng chú ý, vào tháng 10-2023, một đại bồi thẩm đoàn đã truy tố ông Corey Miller với 5 tội danh liên quan đến việc chiếm giữ trái phép tài sản cá nhân, bao gồm xe của 3 khách hàng khác nhau. Ông này bị bắt giữ cùng năm, nhưng phiên tòa hiện vẫn chưa diễn ra và dự kiến sẽ được xét xử vào tháng 4-2026.
Đối với những người mới bắt đầu lái xe máy (đặc biệt là loại 50 phân khối) ở Nhật Bản, rẽ phải hai bước, hay hai giai đoạn, là một trong những quy tắc khó hiểu nhất. Không giống như rẽ phải thông thường, nó đòi hỏi một động tác đặc biệt, trong đó người điều khiển xe phải đi thẳng tại giao lộ trước khi đổi hướng.
Quy tắc rẽ phải hai bước đối với xe gắn máy với động cơ từ 50 phân khối trở xuống được áp dụng vào năm 1986, khi lưu lượng giao thông và tai nạn tại các giao lộ bắt đầu gia tăng. Việc này nhằm mục đích bảo vệ xe máy khi vào thời kỳ đó, xe máy nhỏ (thường là 50 phân khối) và không có khả năng tăng tốc cao, nên có nguy cơ bị ôtô bỏ sót khi lưu thông cùng làn đường rẽ phải thông thường.
Do đó, để cho phép xe máy (quy định cũng áp dụng với xe đạp) rẽ phải an toàn tại các giao lộ, một hệ thống đã được thiết lập quy định rằng chúng "không được đi vào làn đường rẽ phải, mà phải đi thẳng qua giao lộ, quay đầu sang phía đối diện, rồi mới rẽ phải".
Tuy nhiên, không phải mọi giao lộ đều yêu cầu rẽ phải hai bước. Việc này chỉ bắt buộc khi đáp ứng các điều kiện gồm: có biển báo (biểu tượng xe máy và mũi tên); giao lộ có ba làn xe trở lên theo một hướng (và thường có đèn giao thông).
Những trường hợp không cần phải rẽ phải hai bước gồm: giao lộ có hai làn đường trở xuống mỗi chiều; có biển cấm rẽ phải hai bước; giao lộ hình chữ T với ba làn xe mỗi chiều.
Nếu người điều khiển xe máy rẽ phải gấp, hay rẽ phải bình thường, tại giao lộ yêu cầu rẽ phải hai bước sẽ bị phạt "vi phạm quy tắc rẽ phải/trái" và phải nộp phạt 3.000 yen (19 USD) và trừ một điểm. Ngược lại, nếu rẽ phải hai bước tại giao lộ cấm rẽ phải hai bước, người đi xe máy cũng sẽ bị phạt "vi phạm quy tắc rẽ phải/trái".
Thực tế, nếu rẽ phải gấp tại giao lộ yêu cầu rẽ phải hai bước, lái xe không chỉ vi phạm quy tắc rẽ đúng cách mà còn bị phạt vượt đèn đỏ vì đáng lẽ họ phải rẽ rộng, đi thẳng trước, đổi hướng và sau đó tuân theo đèn giao thông phía trước.
Với các loại xe máy khác với động cơ lớn hơn sẽ không phải thực hiện việc rẽ phải hai bước như dòng xe 50 phân khối. Nếu người đi xe máy, ví dụ loại 125 phân khối, cũng rẽ phải hai bước sẽ bị phạt với cùng lỗi nêu trên.
Quy định rẽ phải hai bước đối với xe máy 50 phân khối trở xuống ở Nhật Bản giống với quy định rẽ trái hai giai đoạn, hay rẽ trái kiểu lưỡi móc, ở Đài Loan, nhưng dành cho mọi loại xe máy.
Theo đó, khi đến ngã tư, nếu xe máy muốn rẽ trái, thay vì rẽ luôn như ở Việt Nam, xe máy sẽ đi thẳng sang ngã tư bên kia đường, đứng ở đó đợi cho tới khi đèn chuyển xanh và đi thẳng qua ngã tư. Cách này sẽ tránh xung đột khi xe thì đi thẳng, xe lại rẽ.
