“Tiên lượng của bệnh nhân nguy kịch trong khi ngoài cửa phòng có mẹ và anh trai bệnh nhân chờ tôi bằng ánh mắt lo lắng”, bác sĩ Hà nhớ lại hôm 21/4.
Bác sĩ Hà quyết định không đọc thẳng các con số cho người nhà bệnh nhân. Thay vào đó, anh mời cả gia đình vào một căn phòng riêng và bắt đầu giải thích từng phần, “đúng nhưng không đột ngột”. Hai tháng sau, bệnh nhân vẫn đang chiến đấu với di chứng. Nhưng gia đình, nhờ được chuẩn bị tâm lý từ những ngày đầu, vẫn đứng vững bên cạnh bệnh nhân và êkíp điều trị.
“Cuộc chiến khó khăn nhất không chỉ nằm ở phác đồ điều trị, mà là giây phút đối diện với nỗi đau của người thân bệnh nhân”, chuyên gia chia sẻ.
Trong y học, kỹ năng thông báo tin xấu cho bệnh nhân và gia đình, được gọi là “breaking bad news”, từ lâu đã được xem là một năng lực lâm sàng riêng biệt, không kém phần quan trọng so với chẩn đoán hay phẫu thuật. Giáo sư Stewart Dunn, chuyên gia Y học Tâm lý tại Trường Y Sydney, Bệnh viện Royal North Shore, ước tính một bác sĩ chuyên khoa ung thư sẽ thông báo khoảng 20.000 tin xấu trong suốt sự nghiệp. Hành động đó có thể đẩy nhịp tim người thông báo lên tới 168 lần mỗi phút, hơn gấp đôi mức bình thường.
Tại Việt Nam, áp lực đó diễn ra thầm lặng hơn, và phần lớn bác sĩ phải tự tìm cách ứng phó. Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, một nghịch lý phổ biến trong thực hành lâm sàng là bác sĩ có xu hướng thổi phồng rủi ro để bảo vệ bản thân trước khiếu kiện.
Câu nói quen thuộc kiểu “ca này chỉ còn 1% hy vọng, nhưng nếu gia đình quyết tâm chúng tôi vẫn làm” được sử dụng như một lá chắn pháp lý. Nếu bệnh nhân tử vong, bác sĩ đã cảnh báo trước. Nếu bệnh nhân sống, bác sĩ thành “bàn tay vàng”. Song, hệ quả là nhiều gia đình khi nghe tỷ lệ thành công chỉ 1 đến 10% đã chọn đưa người thân về nhà. Cơ hội điều trị mất đi không phải vì bệnh, mà vì cách truyền đạt.
Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn đó, bác sĩ Hiếu dựa vào dữ liệu thực tế từ hệ thống bệnh án điện tử mà bệnh viện triển khai gần 5 năm nay. Thay vì trích dẫn số liệu y văn, ông nói thẳng từ kết quả của chính mình: “Trong 5 năm qua, tôi đã bít dù ống động mạch cho 200 ca và chỉ có một ca gặp biến chứng rơi dụng cụ. Tỷ lệ biến chứng của tôi là 0,5%”. Cách nói đó vừa chính xác, vừa cụ thể, vừa tạo được niềm tin thực sự.
Trên thế giới, các trung tâm y tế lớn chuẩn hóa quy trình này qua mô hình SPIKES, gồm 6 bước là tạo không gian riêng tư, tìm hiểu mức độ hiểu biết của gia đình, hỏi xem họ muốn biết bao nhiêu, cung cấp thông tin chia nhỏ theo từng phần, phản hồi cảm xúc và cuối cùng cùng lập kế hoạch hành động. Mô hình này được thiết kế để giảm sốc, không phải để che giấu sự thật.
Bác sĩ Hà áp dụng tinh thần đó theo cách riêng. Trước mỗi ca nặng, anh dành thời gian đọc kỹ hồ sơ bệnh nhân, không chỉ về mặt y khoa mà cả gia cảnh, tính cách, hoàn cảnh sống. Với người trẻ, nguy cơ tàn phế là một cú sốc tâm lý đặc biệt nặng nề, cần được tiếp cận khác với bệnh nhân lớn tuổi. Anh chủ động tập hợp toàn bộ người thân vào một buổi giải thích duy nhất, thay vì thông báo lẻ tẻ gây nhiễu thông tin.
“Thông tin đưa ra phải chính xác tuyệt đối về chuyên môn, nhưng cách truyền đạt phải thật sự nhẹ nhàng, từ tốn”, bác sĩ nói.
Sự chuẩn bị tâm lý đó có thể tạo ra khác biệt rõ rệt ngay cả khi kết cục tồi tệ nhất xảy ra. Một bệnh nhân nam 30 tuổi nhập viện sau cơn đau đầu đột ngột, nhanh chóng rơi vào hôn mê do vỡ túi phình mạch. Từ lúc nhập viện đến khi tử vong chỉ vỏn vẹn ba tiếng. Trong suốt khoảng thời gian đó, êkíp liên tục trấn an người vợ và giải thích từng diễn biến. Khi chồng mất, người phụ nữ không kích động, không la hét. Chị bám vào tay bác sĩ, xin được vào ICU nhìn mặt chồng lần cuối.
Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng Khoa Ngoại bụng 1, Bệnh viện K, tiếp cận theo hướng ngôn ngữ. Anh hạn chế tối đa các từ có thể gây sốc trực tiếp như “ung thư”, “di căn”, “tiên lượng xấu”, thay vào đó chia thông tin theo từng nấc cảm xúc, tùy khả năng tiếp nhận của từng người. Anh cũng luôn dẫn chứng các trường hợp phục hồi có thực để giữ cho hy vọng không tắt hoàn toàn.
“Tin xấu không đơn giản là một lời nói. Đó là lời cam kết đồng hành”, anh nói.
Với bác sĩ Hà, người đang theo dõi nữ bệnh nhân 26 tuổi qua từng tuần điều trị, ranh giới giữa thông báo y khoa và đồng hành tâm lý ngày càng mờ đi. Anh hiểu rằng mình là điểm tựa cuối cùng mà gia đình bệnh nhân bám vào.
“Vai trò của người thầy thuốc không chỉ dừng lại ở tấm áo blouse trắng, mà còn là người soi đường, tiếp sức giúp cả bệnh nhân và gia đình bước qua những ngày giông bão nhất”, bác sĩ Hà tâm sự.
Ngày 20-4, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) cho biết đã tiếp nhận thông tin về chó nghi dại đã cắn người ở phường Phước Thắng, TP.HCM.
Theo báo cáo khẩn của Trạm Y tế phường Phước Thắng, vào sáng 17-4, Trạm Y tế nhận được báo cáo từ Trung tâm Tiêm chủng dịch vụ Bà Rịa về trường hợp chó cắn nhiều người tại tổ 1, khu phố 6, phường Phước Thắng. Ngay sau đó, lực lượng y tế phối hợp chính quyền địa phương tiến hành xác minh.
Con chó đã cắn nhiều người là chó cái, giống chó cỏ, lông màu vàng nhạt, do bà L.T.B. nuôi.
Theo bà B., con chó chưa được tiêm phòng dại và trước đó, bà đã nuôi khoảng 5 năm.
Tuy nhiên, từ ngày 13 đến 17-4, con chó bất ngờ trở nên hung dữ, tấn công và cắn tổng cộng 3 người. Ngoài ra, con chó còn cắn chết 4 con của nó và cắn thêm 2 con khác cùng nhà (còn sống) và tấn công khoảng 7-8 con chó của các hộ lân cận.
Đến sáng 17-4, chủ nhà phát hiện con chó đã chết. Một người hàng xóm đã đem con chó cho cá, tôm ăn.
Trạm Y tế phường Phước Thắng cho biết đang theo dõi, xử lý ổ dịch nghi bệnh dại này.
Ngành y tế địa phương đang tiếp tục theo dõi tình hình đàn chó trên địa bàn, đồng thời tăng cường tuyên truyền người dân về nguy cơ bệnh dại và các biện pháp phòng chống.
Theo tiến sĩ - bác sĩ Ngô Thị Kim Oanh, Trưởng khoa Châm cứu Dưỡng sinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - cơ sở 3, sự thay đổi nhiệt độ quá nhanh, gió lạnh thổi trực tiếp vào vùng mặt - tai - cổ gáy, cộng với điều kiện sức khỏe không ổn định có thể tạo điều kiện thuận lợi cho rối loạn thần kinh mặt ở một số người.
Liệt mặt ngoại biên là tình trạng dây thần kinh mặt (dây thần kinh số 7) bị tổn thương ở ngoại biên, gây yếu hoặc liệt các cơ biểu cảm ở một bên mặt.
Bác sĩ Kim Oanh cho biết, về mặt sinh lý, sau khi tắm nước nóng, mạch máu ngoại vi giãn ra, vùng đầu - mặt - cổ còn ẩm và cơ thể đang tỏa nhiệt. Nếu vào phòng lạnh ngay hoặc để gió điều hòa thổi trực tiếp vào mặt, cơ thể phải thích nghi đột ngột với chênh lệch nhiệt độ. Ở một số người, kích thích lạnh này có thể ảnh hưởng đến phản ứng mạch máu, gây viêm và làm tăng nhạy cảm của dây thần kinh mặt.
“Điều này không có nghĩa cứ tắm nước nóng rồi nằm điều hòa là sẽ bị liệt mặt. Ở một số người có cơ địa nhạy cảm, đang mệt mỏi, thiếu ngủ, nhiễm siêu vi hoặc có bệnh nền, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể trở thành yếu tố thuận lợi làm khởi phát hoặc làm nặng tình trạng rối loạn chức năng dây thần kinh mặt”, bác sĩ Kim Oanh nói.
Khi dây thần kinh số 7 bị tổn thương, người bệnh thường có các dấu hiệu dễ nhận biết như:
Một số trường hợp kèm đau sau tai, khô hoặc chảy nước mắt, thay đổi vị giác ở phần trước lưỡi và nghe âm thanh vang hơn ở bên bị ảnh hưởng.
Theo bác sĩ Kim Oanh, một điểm rất quan trọng là cần phân biệt liệt mặt ngoại biên với đột quỵ.
“Nếu méo miệng đi kèm yếu tay chân, nói khó, nuốt khó, lơ mơ, chóng mặt dữ dội, mất thăng bằng, nhìn mờ hoặc đau đầu dữ dội đột ngột, người bệnh cần được đưa đến cơ sở cấp cứu ngay. Đây là nhóm dấu hiệu cảnh báo tổn thương thần kinh trung ương (đột quỵ), không nên tự theo dõi tại nhà và không nên tự xử trí bằng các biện pháp dân gian”, bác sĩ Kim Oanh nhấn mạnh.
Để giảm nguy cơ, bác sĩ khuyên:
Người thường xuyên tắm nước nóng và sử dụng điều hòa trong mùa hè nên tránh thay đổi nhiệt độ quá đột ngột.
Sau khi tắm, cần lau khô người và tóc, đặc biệt là vùng đầu, mặt, tai và cổ gáy. Không nên vào ngay phòng quá lạnh hoặc nằm ngay dưới luồng gió điều hòa.
Nên chỉnh hướng gió lệch khỏi mặt, duy trì nhiệt độ phòng ở mức dễ chịu và tránh để phòng ngủ quá lạnh so với môi trường bên ngoài.
Nếu vừa đi ngoài nắng về hoặc đang ra nhiều mồ hôi, nên nghỉ vài phút để cơ thể hạ nhiệt dần rồi mới tắm.
Trong đời sống hằng ngày, người dân nên chú ý nếu buổi sáng ngủ dậy thấy miệng bị lệch, đánh răng nước chảy ra một bên, mắt một bên nhắm không kín, cười méo hoặc không thể nhăn trán đều hai bên. Đây là những dấu hiệu gợi ý tổn thương dây thần kinh mặt và nên đi thăm khám sớm.
Chanh là nguồn cung cấp vitamin C và các chất chống oxy hóa. Theo USDA FoodData Central, 100 g chanh chứa khoảng 53 mg vitamin C, giúp hỗ trợ miễn dịch và bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa. Uống nước chanh buổi sáng đang được nhiều người theo đuổi với kỳ vọng "thải độc", "giảm cân", "làm đẹp da", song cần hiểu đúng bản chất của thói quen này.
Theo Ths.BS Bùi Thị Duyên, Phó trưởng Khoa Dinh Dưỡng, Bệnh viện Quân y 175, lợi ích rõ ràng nhất của nước chanh buổi sáng là giúp bổ sung nước sau một đêm dài và cung cấp một lượng nhỏ vitamin C. Tuy nhiên, không nên kỳ vọng đây là phương pháp giảm cân hay "thải độc".
Hiện nay chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào chứng minh nước chanh có thể đốt mỡ hoặc giảm cân trực tiếp. Hiệu quả giảm cân (nếu có) chủ yếu đến từ việc thay thế các loại đồ uống nhiều đường như nước ngọt, trà sữa bằng nước chanh ít năng lượng. Một số người cảm thấy tiêu hóa tốt hơn khi uống nước chanh do acid citric kích thích tiết dịch vị, nhưng điều này không phù hợp với tất cả mọi người.
Theo American Dental Association, việc tiêu thụ thường xuyên các đồ uống có tính acid như nước chanh có thể làm mòn men răng nếu không được pha loãng hoặc chăm sóc răng miệng đúng cách. Ngoài ra, với những người có bệnh lý dạ dày như viêm dạ dày hoặc trào ngược, uống nước chanh khi đói có thể làm tăng kích ứng niêm mạc, gây khó chịu.
Bác sĩ Duyên khuyến nghị nên uống nước chanh pha loãng (nửa quả chanh với 200-300 ml nước), không thêm nhiều đường. Có thể dùng ống hút hoặc súc miệng sau khi uống để bảo vệ men răng. Người có bệnh dạ dày cần thận trọng.
Lưu ý, những thói quen như ăn tối muộn hay uống nước chanh buổi sáng chỉ là những yếu tố nhỏ trong toàn bộ chế độ ăn uống. Không có thực phẩm hay thói quen đơn lẻ nào có thể quyết định hoàn toàn sức khỏe. Điều quan trọng là chế độ ăn cân bằng, thời điểm ăn hợp lý và lối sống lành mạnh.
Thay vì tìm kiếm các "mẹo nhanh", người dân nên chú trọng ăn đúng giờ, phù hợp nhịp sinh học. Phân bố năng lượng hợp lý trong ngày, ưu tiên ban ngày hơn ban đêm. Tăng cường rau xanh, protein chất lượng cao, hạn chế đường, đồ chế biến sẵn.
